Adhyaya 65: The Sovereignty Vow and the Cycle of Tithi-Based Observances
Sārvabhauma-vrata tathā Tithi-vratāni
Ritual-Manual
వరాహ–పృథివీ సంభాషణలో ఈ అధ్యాయం తిథి, మాసాలకు సంబంధించిన వ్రతాలపై సంక్షిప్త విధి-మాన్యువల్ను అందిస్తుంది. కార్తీక శుక్ల దశమి నాడు ప్రారంభమయ్యే ‘సార్వభౌమ వ్రతం’లో పగలు ఉపవాసం, దిక్కులలో శుద్ధ బలి సమర్పణ, పుష్పాలతో పండిత బ్రాహ్మణుల పూజ, జన్మజన్మాంతర విజయార్థం దిక్ప్రార్థన/జపం, రాత్రి సిద్ధమైన భోజనం—ప్రత్యేకంగా పెరుగు అన్నం—తినడం చెప్పబడింది. అనంతరం ఏకాదశి, త్రయోదశి, చతుర్దశి, పౌర్ణమి, అమావాస్య తిథి-వ్రతాలు సంపద, శుద్ధి, రాజులకు ‘దిగ్విజయం’ ఫలాలుగా వివరించబడతాయి. దీర్ఘకాల ఆచరణతో పుణ్యవృద్ధి, మహావేద యజ్ఞసమ ఫలం, అలాగే నీతి-ఆచార శుద్ధి ద్వారా సుశాసనం మరియు భూమి స్థైర్యం నిలబడుతాయని ప్రతిపాదిస్తుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 65
Verse 1
अगस्त्य उवाच । सार्वभौमव्रतं चान्यत् कथयामि समासतः । येन सम्यक्कृतेनाशु सार्वभौमो नृपो भवेत् ॥ ६५.१ ॥
అగస్త్యుడు పలికెను—‘సార్వభౌమ వ్రతం’ అనే మరో వ్రతాన్ని నేను సంక్షేపంగా చెబుతున్నాను; దానిని సమ్యక్గా ఆచరించిన రాజు త్వరగా సార్వభౌమ చక్రవర్తి అవుతాడు.
Verse 2
कार्तिकस्य तु मासस्य दशमी शुक्लपक्षिका । तस्यां नक्ताशनो नित्यं दिक्षु शुद्धबलिं हरेत् ॥ ६५.२ ॥
కార్తిక మాస శుక్లపక్ష దశమి నాడు నిత్యం రాత్రివేళ మాత్రమే భోజనం చేయాలి; అలాగే దిక్కులలో శుద్ధమైన బలి (నైవేద్య) సమర్పించాలి।
Verse 3
विचित्रैः कुसुमैर्भक्त्या पूजयित्वा द्विजोत्तमान् । दिशां तु प्रार्थनां कुर्यान् मन्त्रेणानेन सुव्रतः । सर्वा भवन्त्यः सिद्ध्यन्तु मम जन्मनि जन्मनि ॥ ६५.३ ॥
వివిధ పుష్పాలతో భక్తితో ఉత్తమ ద్విజులను పూజించిన తరువాత, సువ్రతుడు ఈ మంత్రంతో దిక్కులను ప్రార్థించాలి— “హే పూజ్య దిక్కులారా, నా జన్మ జన్మలలో నా కార్యాలన్నీ సిద్ధించుగాక।”
Verse 4
एवमुक्त्वा बलिं तासु दत्त्वा शुद्धेन चेतसा । ततो रात्रौ तु भुञ्जीत दध्यन्नं तु सुसंस्कृतम् ॥ ६५.४ ॥
ఇలా పలికి శుద్ధమైన మనస్సుతో ఆ దిక్కులకు బలి సమర్పించి, తరువాత రాత్రివేళ సుసంస్కృతమైన దధ్యన్నం (పెరుగు అన్నం) భుజించాలి।
Verse 5
पूर्वं पश्चाद्यथेष्टं तु एवं संवत्सरं नृप । यः करोति नरो नित्यं तस्य दिग्विजयो भवेत् ॥ ६५.५ ॥
ఓ రాజా! ఎవడు ఈ విధంగా ఒక సంవత్సరం నిత్యం ఆచరిస్తాడో—ముందుగా తూర్పు, తరువాత పడమర, తన ఇష్టానుసారం—అతనికి దిగ్విజయం, అంటే అన్ని దిక్కులలో విజయము కలుగుతుంది।
Verse 6
एकादश्यां तु यत्नेन नरः कुर्याद् यथाविधि । मार्गशीर्षे शुक्लपक्षादारभ्याब्दं विचक्षणः । तद् व्रतं धनदस्येष्टं कृतं वित्तं प्रयच्छति ॥ ६५.६ ॥
ఏకాదశి నాడు మనిషి యత్నంతో విధివిధానంగా ఈ వ్రతాన్ని చేయాలి. మార్గశీర్ష మాస శుక్లపక్షం నుండి ప్రారంభించి వివేకి ఒక సంవత్సరం పాటు పాటించాలి. ఈ వ్రతం ధనదుడు (కుబేరుడు)కు ప్రీతికరం; ఆచరించినప్పుడు ధనాన్ని ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 7
एकादश्यां निराहारो यो भुङ्क्ते द्वादशीदिने । शुक्ले वाऽप्यथवा कृष्णे तद्व्रतं वैष्णवं महत् ॥ ६५.७ ॥
ఏకాదశీనాడు నిరాహారంగా ఉండి ద్వాదశీనాడు భోజనం చేసే వాడు—శుక్లపక్షమైనా కృష్ణపక్షమైనా—ఆ వ్రతం మహత్తరమైన వైష్ణవ వ్రతమని చెప్పబడింది।
Verse 8
एवं चीर्णसुघोराणि हन्ति पापानि रपार्थिव । त्रयोदश्यां तु नक्तेन धर्मव्रतमथोच्यते ॥ ६५.८ ॥
ఇలా ఆచరించిన అత్యంత ఘోర వ్రతాలు పాపాలను నశింపజేస్తాయి, ఓ భూమీ. మరియు త్రయోదశీనాడు రాత్రి మాత్రమే భోజనం చేసే వ్రతాన్ని ‘ధర్మవ్రతం’ అంటారు।
Verse 9
शुक्लपक्षे फाल्गुनस्य तथारभ्य विचक्षणः । रौद्रं व्रतं चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः । माघमासादथारभ्य पूर्णं संवत्सरं नृप ॥ ६५.९ ॥
ఓ విచక్షణ రాజా, ఫాల్గుణ శుక్లపక్షం నుండి ప్రారంభించి రౌద్రవ్రతాన్ని ఆచరించాలి; ముఖ్యంగా కృష్ణపక్ష చతుర్దశీనాడు. మాఘమాసం నుండి ప్రారంభించి సంపూర్ణ ఒక సంవత్సరం పాటు దాన్ని పూర్తి చేయాలి।
Verse 10
इन्दुव्रतं पञ्चदश्यां शुक्लायां नक्तभोजनम् । पितृव्रतममावास्यामिति राजन् तथेरितम् ॥ ६५.१० ॥
ఓ రాజా, శుక్లపక్ష పంచదశీనాడు రాత్రి భోజనంతో ‘ఇందువ్రతం’; అమావాస్యనాడు ‘పితృవ్రతం’ అని ఇలా ప్రకటించబడింది।
Verse 11
दश पञ्च च वर्षाणि य एवṃ कुरुते नृप । तिथिव्रतानि कस्तस्य फलं व्रतप्रमाणतः ॥ ६५.११ ॥
ఓ నృపా, ఈ విధంగా పది మరియు ఐదు సంవత్సరాలు తిథివ్రతాలను ఆచరించే వాడి వ్రతప్రమాణానుసార ఫలాన్ని ఎవరు పూర్తిగా చెప్పగలరు?
Verse 12
अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । यष्टानि तेन राजेन्द्र कल्पोक्ताः क्रतवस्तथा ॥ ६५.१२ ॥
హే రాజేంద్రా! అతడు వేలాది అశ్వమేధ యజ్ఞాలు, వందల రాజసూయ కర్మలు నిర్వహించాడు; అలాగే కల్పంలో చెప్పబడిన ఇతర క్రతువులనూ విధివిధానంగా ఆచరించాడు।
Verse 13
एकमेव कृतं हन्ति व्रतं पापानि नित्यशः । यः पुनः सर्वमेतद्धि कुर्यान्नरवरात्मज । स शुद्धो विरजो लोकानाप्नोति सकलं नृप ॥ ६५.१३ ॥
ఒక్క వ్రతాన్ని ఆచరించినా అది నిత్యం పాపాలను నశింపజేస్తుంది. కానీ హే నరవరాత్మజా! ఎవడు ఇవన్నీ యథావిధిగా చేస్తాడో, అతడు శుద్ధుడై నిర్మలుడై, హే నృపా, సమస్త లోకాలను పొందుతాడు।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined, repeatable ritual conduct—fasting regulations, purified offerings, honoring learned persons, and calendrical consistency—as a means to cultivate personal purity (pāpa-kṣaya) and social order. Within the narrative’s didactic frame, sovereignty and prosperity are presented as outcomes of self-regulation and correct ritual timing rather than mere force, implying that stable governance is rooted in restrained consumption and structured obligations.
The sārvabhauma-vrata begins on Kārttika śukla-daśamī (bright tenth of Kārttika) with naktāśana and directional bali. Additional tithi-vratas are assigned to Ekādaśī (with observance patterns spanning śukla and kṛṣṇa pakṣa), Trayodaśī (naktāśana as “dharma-vrata”), Caturdaśī (raudra-vrata, emphasized in kṛṣṇa pakṣa, described as beginning from Māgha and continuing for a year), Paurṇamāsī (indu-vrata with night eating on the bright fifteenth), and Amāvāsyā (pitṛ-vrata). A separate instruction mentions commencing from Mārgaśīrṣa śukla pakṣa and continuing for a year for a wealth-yielding observance.
Although explicit ecological sites are not named, the chapter’s practices imply an ethic of terrestrial balance through restraint and regularization: naktāśana limits consumption, and offerings to the directions acknowledge a spatially distributed cosmology in which humans interact with the environment through measured, purified exchanges. In the Varāha–Pṛthivī frame, such disciplined cycles can be read as supporting orderly human–Earth relations by reducing excess and embedding conduct in seasonal-lunar rhythms.
The passage is voiced by the sage Agastya (Agastya uvāca) as the immediate instructor within the transmitted narration. It also addresses a royal recipient (nṛpa/rājendra), but no specific dynastic lineage or named king is identified here. Learned brāhmaṇas (dvijottama) appear as recipients of honor within the ritual procedure.