Adhyaya 169: The Greatness of Mathurā: The Ardhacandra Sacred Bathing Rite and the Procedure for the Yajñopavīta Observance

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ मथुरायाः परं क्षेत्रं त्रैलोक्ये न च विद्यते ॥ तस्यां वसाम्यहं देवि मथुरायां च सर्वदा ॥

श्रीवराह म्हणाले—त्रैलोक्यात मथुरेपेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे क्षेत्र नाही. हे देवी! मी तेथेच वास करतो; मथुरेतच सदैव स्थित असतो।

Verse 2

सर्वेषामेव तीर्थानां मथुरा च परं महत् ॥ कृष्णेन क्रीडितं तत्र तच्छुद्धं हि पदे पदे ॥

सर्व तीर्थांमध्ये मथुरा अत्यंत महान आहे. तेथे श्रीकृष्णांनी क्रीडा केली म्हणून तो प्रदेश पावलोपावली पवित्र मानला जातो.

Verse 3

चक्रस्थितं हि तत्सर्वं कृष्णस्यैव पदेन तु ॥ तत्र मध्यं तु तत्स्थानमर्द्धचन्द्रे प्रतिष्ठितम् ॥

तो सर्व पवित्र प्रदेश चक्रासारखा स्थित असून श्रीकृष्णांच्या पदचिन्हाने अंकित आहे. त्यातील मध्यस्थान अर्धचंद्राकार रूपाने प्रतिष्ठित आहे.

Verse 4

तत्रैव वासिनो लोका मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ कृष्णस्य दक्षिणा कोटिरुत्तरा कोटिमध्यतः ॥

तेथेच वास करणारे लोक निःसंशय मोक्ष पावतात. हा प्रदेश कृष्णाची दक्षिण कोटी, उत्तर कोटी आणि त्या दोन्हींच्या मधला भाग असा वर्णिला आहे.

Verse 5

तस्माद्धि मरणं चात्र द्वे कोटी सर्वकर्मसु ॥ अर्द्धचन्द्रे तु यः स्नानं करोति नियताशनः ॥

म्हणून येथे मरणसुद्धा सर्व कर्मांत द्वे-कोटी फल देणारे म्हटले आहे. आणि जो नियत आहार ठेवून अर्धचंद्र क्षेत्रात स्नान करतो…

Verse 6

तेन वै चाक्षया लोकाः प्राप्ताश्चैव न संशयः ॥ दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतमात्रेण त्रायन्ते च कुलं बहु ॥

त्या साधनेने निःसंशय अक्षय लोक प्राप्त होतात. दक्षिणेकडून आरंभ करून उत्तरेकडे समाप्त करावे. यज्ञोपवीताच्या केवळ प्रमाणानेही कुलातील अनेकांचे त्राण होते असे म्हटले आहे.

Verse 7

पृथिव्युवाच ॥ यज्ञोपवीत मात्राया विधानं कीदृशं प्रभो ॥

पृथ्वी म्हणाली—हे प्रभो, यज्ञोपवीताच्या ‘मात्रा’ (नियत माप) याचे विधान कसे आहे?

Verse 8

तयोर्मध्ये स्थितो देव आकारात्सोमचक्रता ॥ तौ देवौ क्षेत्रफलदौ स्नानदानादिकर्मणि ॥

त्या दोघांच्या मध्ये देव ‘सोमचक्र’ रूपाने स्थित आहे. ते दोन्ही देव स्नान, दान इत्यादी कर्मांत क्षेत्रफळ देतात.

Verse 9

यथामानं हि कर्तव्यं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिं शृणुष्व वरवर्णिनि ॥

योग्य मापाप्रमाणे जे करावयाचे ते सर्व सांगणे तुम्हास उचित आहे. श्रीवराह म्हणाले—हे वरवर्णिनी, यज्ञोपवीताची विधी ऐक.

Verse 10

मनुजा येन विधिना मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ अनेन विधिना चैव उत्तरस्यां समापयेत् ॥ गृहान्निःसृत्य मौनेन यावत्स्नानं समाचरेत् ॥

ज्या विधीने मनुष्य निःसंशय मुक्तीला जातात, त्याच विधीने उत्तर दिशेस समापन करावे. घरातून बाहेर पडून स्नान पूर्ण होईपर्यंत मौन पाळावे.

Verse 11

पूजां कृष्णस्य कृत्वा वै ततो ब्रूयाद्वसुन्धरे ॥ स्नाने समाप्ते विधिवद्देवदेवस्य चैव हि ॥

कृष्णाची पूजा करून मग, हे वसुंधरे, तुला संबोधावे. आणि स्नान विधिपूर्वक पूर्ण झाल्यावर देवाधिदेवासाठीही नियमाने तसेच करावे.

Verse 12

कृष्णस्य कृत्वा तु मखं स्नानादीनि यथाक्रमम् ॥ गां वै पयस्विनीं दत्त्वा हिरण्यं वसु चैव हि ॥

कृष्णासाठी मख (यज्ञ) करून आणि स्नानादी कर्मे यथाक्रम पार पाडून, दूध देणारी गाय दान करावी; तसेच सुवर्ण व धनही द्यावे।

Verse 13

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विधिरेष उदाहृतः ॥ तथा शयनमुद्दिश्य एवमेवं तु कारयेत् ॥

यानंतर ब्राह्मणांना भोजन घालावे—हीच विधी सांगितली आहे। तसेच ‘शयन’ (शय्यादान/शयनकर्म) संदर्भातही याच प्रकारे करवावे।

Verse 14

न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोके महीयते ॥ अर्द्धचन्द्रे मृता देवि मम लोकं व्रजन्ति ते ॥

त्याची पुनरावृत्ती होत नाही; माझ्या लोकी तो पूज्य मानला जातो। हे देवी, अर्धचंद्रस्थानी जे मृत्युमुखी पडतात, ते माझ्या लोकास जातात।

Verse 15

अन्यत्र तु मृता ये च अर्धचन्द्रकृतक्रियाः ॥ तेऽपि स्वर्गं गमिष्यन्ति दाहादिकरणैर्युताः ॥

परंतु जे अन्यत्र मृत्युमुखी पडतात आणि ज्यांच्यासाठी अर्धचंद्राची क्रिया केली जाते, तेही दाहादी कर्मांसह असल्यास स्वर्गास जातील।

Verse 16

यावदस्थीन्यर्द्धचन्द्रं यस्य तिष्ठन्ति देहिनः ॥ तावत्सुपुण्यकर्त्ता च स्वर्गलोके महीयते ॥

ज्याच्या देहधारीची अस्थी अर्धचंद्रस्थानी जितका काळ राहतात, तितक्याच काळ तो महापुण्यकर्ता म्हणून स्वर्गलोकी सन्मानित होतो।

Verse 17

अर्द्धचन्द्रे विशेषोऽस्ति तीर्थे विश्रान्तिसंज्ञके ॥ दाहादिकरणे तत्र गर्दभोऽपि चतुर्भुजः ॥

अर्धचंद्र येथे ‘विश्रान्ति’ नावाच्या तीर्थाचे विशेष माहात्म्य आहे. तेथे दाहसंस्कार व इतर विधी केल्यास गाढवसुद्धा चतुर्भुज होतो, असे सांगितले जाते.

Verse 18

गर्त्तेश्वरोऽथ भूतेशो द्वे कोटी तु वसुन्धरे ॥ मध्ये सदैव तिष्ठामि न त्यजामि कदाचन ॥

हे वसुंधरे! ‘गर्त्तेश्वर’ आणि ‘भूतेश’—या दोन कोटी आहेत. त्यांच्या मध्यभागी मी सदैव स्थित असतो; मी कधीही (हे स्थान) सोडत नाही.

Verse 19

शृणु देवि यथावृत्तं गरुडस्य महात्मनः ॥ मथुरामागतो योऽसौ कृष्णदर्शनकाङ्क्षया ॥ मथुरायां स्थितं देवं भिन्नरूपं न पश्यति ॥

हे देवी! महात्मा गरुडाचे यथावृत्त ऐक. कृष्णदर्शनाच्या आकांक्षेने तो मथुरेस आला; पण मथुरेत स्थित देव भिन्न रूपात असल्यामुळे तो त्याला पाहू शकला नाही.

Verse 20

तदा गतोऽसौ वसुधे देवस्याग्रे विहङ्गमः ॥ कृष्णस्य दर्शनार्थाय दिव्यं स्तोत्रमुदीरयन् ॥

तेव्हा, हे वसुधे! तो विहंगम (गरुड) देवाच्या समोर गेला आणि कृष्णदर्शनासाठी दिव्य स्तोत्र उच्चारू लागला.

Verse 21

गरुड उवाच ॥ विश्वरूप जयादित्य जय विष्णो जयाच्युत ॥ जय केशव ईशान जय कृष्ण नमोऽस्तु ते ॥

गरुड म्हणाला—हे विश्वरूपा! जय असो; हे आदित्यसदृश विजया! जय असो. हे विष्णो! जय; हे अच्युता! जय. हे केशवा! जय; हे ईशाना! जय. हे कृष्णा! तुला नमस्कार असो.

Verse 22

जय मूर्त जयाचिन्त्य जय लोकविभूषण ॥ इत्येवं संस्तुतो देवो गरुडेन महात्मना ॥

जय असो, हे मूर्तिमान; जय असो, हे अचिंत्य; जय असो, हे लोकांचे भूषण। अशा प्रकारे महात्मा गरुडाने देवाची स्तुती केली.

Verse 23

गरुडस्य पुरस्तत्र स्थितो देवः शरीरवान् ॥ सान्त्वयामास गरुडं प्रीतिपूर्वमुवाच ह ॥

तेथे गरुडाच्या समोर देव देहधारी रूपाने उभा राहिला. त्याने गरुडाला धीर देऊन प्रेमपूर्वक असे म्हटले.

Verse 24

किं कुर्यात् स्तोत्रमेतन्मे किं वा तव चिकीर्षितम् ॥ मथुरागमकृत्ये ते सर्वं ब्रूहि ममाग्रतः ॥

हे स्तोत्र माझ्यासाठी कशासाठी आहे? किंवा तुझा काय हेतू आहे? मथुरेला येण्याच्या तुझ्या कार्याविषयी माझ्यासमोर सर्व सांग.

Verse 25

गरुड उवाच ॥ मथुरामागतश्चाहं तव दर्शनकाङ्क्षया ॥ आगते तु मया देव न दृष्टं तव रूपकम् ॥

गरुड म्हणाला: तुझ्या दर्शनाची इच्छा धरून मी मथुरेला आलो आहे. पण, हे देव, येथे येऊनही तुझे रूप मला दिसले नाही.

Verse 26

माथुरैरेव लोकैस्तु समं दृष्टं हि रूपकम् ॥ एकीभूतमहं सर्वं दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥

मथुरेतील लोकांनीही तेच रूप समानपणे पाहिले. सर्व काही एकरूप झालेले पाहून मला मोहाने ग्रासले.

Verse 27

तस्मात् स्तुतिस्तु देवेश कृतानुग्रहकाम्यया ॥ गरुडस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः ॥

म्हणून, हे देवेश! तुमची कृपा मिळावी या इच्छेने ही स्तुती अर्पण केली. गरुडाचे वचन ऐकून मधुसूदन हसले.

Verse 28

ये पापास्ते न पश्यन्ति मद्रूपा माथुरा द्विजाः ॥ एवमुक्त्वा ततः कृष्णस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

हे मथुरेच्या द्विजांनो! जे पापी आहेत ते माझे स्वरूप पाहू शकत नाहीत. असे बोलून कृष्ण तेथेच अंतर्धान पावले.

Verse 29

गरुडोऽपि ततः स्थानाद्गतो देवि यथासुखम् ॥ एतत्ते कथितं देवि माथुराणां तु रूपकम् ॥

हे देवी! नंतर गरुडही त्या स्थानाहून आपल्या इच्छेप्रमाणे निघून गेला. हे देवी! मथुरावासीयांच्या ‘रूपक/प्रसंगा’ विषयी हे तुला सांगितले.

Verse 30

येषां पूजितमात्रेण तुष्टोऽहं चैव सर्वदा ॥ मथुरायां मृता ये च मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥

ज्यांच्या केवळ पूजनाने मी सदैव संतुष्ट होतो, आणि जे मथुरेत मृत्युमुखी पडतात—तेच मोक्षाला जातात; अन्यथा नाही.

Verse 31

अपि कीटः पतङ्गो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ चतुर्भुजास्तु ते सर्वे भवन्तीति विनिश्चितम् ॥

तो कीटक असो वा पतंग असो, किंवा तिर्यक्-योनीत गेला तरी—निश्चितच ते सर्व चतुर्भुज होतात.

Verse 32

यः पश्येत्पद्मनाभं तु द्वादश्यामाश्विनस्य तु ॥ एकदेहधरौ देवौ शिवकेशवरूपिणौ ॥

जो आश्विन महिन्याच्या द्वादशीला पद्मनाभाचे दर्शन करतो, तो एकाच देहात स्थित शिव व केशव—या दोन्ही देवांचे दर्शन करतो।

Verse 33

एकादश्यां चोपवासी कृतशौचः समाहितः ॥ कालिन्द्यां तु नरः स्नातो मुच्यते योनिसङ्कटात् ॥

एकादशीला उपवास करून, शुद्ध होऊन व मन एकाग्र ठेवून—जो मनुष्य कालिन्दी (यमुना) मध्ये स्नान करतो, तो योनिसंकटातून मुक्त होतो।

Verse 34

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यामुपोष्य स्नानमाचरेत् ॥ चिन्ताविष्णुं समभ्यर्च्य कृत्वा वै जागरं निशि ॥

चैत्र शुक्ल द्वादशीला उपवास करून स्नान करावे; चिंताविष्णूची विधिपूर्वक पूजा करून रात्री जागरण नक्की करावे।

Verse 35

यः करोति स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा ॥ एकानंशां ततो देवीं यशोदां देवकीं तथा ॥

जो हे करतो तो मुक्त होतो—यात विचार करण्याची गरज नाही. त्यानंतर एकानंशा देवी तसेच यशोदा व देवकी यांचेही स्मरण/पूजन करावे।

Verse 36

महाविद्येश्वरीं देवी मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ या धारा धर्मराजस्य मथुरायाश्च पश्चिमे ॥

महाविद्येश्वरी देवीचा आश्रय/पूजन केल्याने ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्ती मिळते. धर्मराजाशी संबंधित ती धारा मथुरेच्या पश्चिमेस आहे।

Verse 37

विश्रान्तिसंज्ञकं दृष्ट्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ सर्वेषां दर्शनं पुण्यं पूजनात्तु फलं भवेत् ॥

‘विश्रान्ति’ नावाचे स्थान तसेच दीर्घविष्णु व केशव यांचे दर्शन केल्याने सर्वांना दर्शनमात्र पुण्यकारक ठरते; परंतु पूर्ण फल पूजनानेच प्राप्त होते।

Verse 38

इति जपविधिहोमध्यानकाले स सम्यक्सततमभिसमीक्ष्य ब्रह्मणा यत्प्रयुक्तम् ॥ सकलगुणगणानामास्पदं ब्रह्मसंज्ञं जननमरणहीनं विष्णुमेवाभियाति ॥

अशा प्रकारे जप, होम व ध्यानकाळी ब्रह्म्याने प्रवर्तित केलेला विधी योग्य रीतीने सतत मनन करणारा साधक—सर्व गुणसमूहांचे आश्रयस्थान, ‘ब्रह्म’ म्हणून अभिहित, जन्म-मरणरहित—केवळ विष्णूलाच प्राप्त होतो।

Verse 39

दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिरेष एव प्रकीर्तितः ॥

उजव्या बाजूपासून आरंभ करून डाव्या बाजूस समाप्त करणे—हीच यज्ञोपवीत (जानवे) धारण करण्याची सांगितलेली विधी आहे।

Verse 40

माथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे वसुन्धरे ॥ माथुरेण तु तृप्तेन तृप्तोऽहं नात्र संशयः ॥

हे वसुंधरे! मथुरावासियांचे जे स्वरूप (स्वभाव) आहे, तेच माझेही आहे. मथुरेचा कोणी तृप्त झाला तर मीही तृप्त होतो—यात संशय नाही।

Verse 41

उवाच श्लक्ष्णया वाचा गरुडं प्रति भाविनि ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ मथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे विहङ्गम

भविष्य जाणणारी ती गरुडाला मृदू वाणीने बोलली. श्रीकृष्ण म्हणाले—हे विहंगम (पक्ष्या)! मथुरावासियांचे जे रूप आहे, तेच माझेही रूप आहे।

Verse 42

स्नानं करोति तस्यां तु ग्रहदाशैर्न लिप्यते ॥ यं यं देवमभिध्यायेद्भक्तियुक्तेन चेतसा

त्या तीर्थात स्नान केल्यास ग्रहदशांचे उपद्रव त्याला स्पर्श करत नाहीत। भक्तियुक्त चित्ताने तो ज्या ज्या देवतेचे ध्यान करील—