Adhyaya 169: The Greatness of Mathurā: The Ardhacandra Sacred Bathing Rite and the Procedure for the Yajñopavīta Observance

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ मथुरायाः परं क्षेत्रं त्रैलोक्ये न च विद्यते ॥ तस्यां वसाम्यहं देवि मथुरायां च सर्वदा ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ത്രിലോകങ്ങളിലും മഥുരയെക്കാൾ ഉന്നതമായ ക്ഷേത്രം ഇല്ല. ഹേ ദേവീ! ഞാൻ അവിടെയേ വസിക്കുന്നു; മഥുരയിൽ തന്നേ സദാ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 2

सर्वेषामेव तीर्थानां मथुरा च परं महत् ॥ कृष्णेन क्रीडितं तत्र तच्छुद्धं हि पदे पदे ॥

എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും മഥുര അത്യന്തം മഹത്തായതാണ്. അവിടെ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ക്രീഡിച്ചതിനാൽ ആ ഭൂമി പാദം പാദമായി പവിത്രമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 3

चक्रस्थितं हि तत्सर्वं कृष्णस्यैव पदेन तु ॥ तत्र मध्यं तु तत्स्थानमर्द्धचन्द्रे प्रतिष्ठितम् ॥

ആ സമസ്ത പുണ്യക്ഷേത്രവും ചക്രരൂപത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പാദചിഹ്നം അതിനെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നു. അതിലെ മദ്ധ്യസ്ഥാനം അർദ്ധചന്ദ്രാകൃതിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്.

Verse 4

तत्रैव वासिनो लोका मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ कृष्णस्य दक्षिणा कोटिरुत्तरा कोटिमध्यतः ॥

അവിടെ തന്നെ വസിക്കുന്നവർ സംശയമില്ലാതെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ പുണ്യക്ഷേത്രം കൃഷ്ണന്റെ ദക്ഷിണ കോടി, ഉത്തര കോടി, അവയുടെ മദ്ധ്യഭാഗം എന്നിങ്ങനെ വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

Verse 5

तस्माद्धि मरणं चात्र द्वे कोटी सर्वकर्मसु ॥ अर्द्धचन्द्रे तु यः स्नानं करोति नियताशनः ॥

അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ മരണമുപോലും എല്ലാ കർമങ്ങളിലും ദ്വികോടി ഫലം നൽകുന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു. കൂടാതെ, നിയന്ത്രിത ആഹാരത്തോടെ അർദ്ധചന്ദ്ര പ്രദേശത്ത് സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ…

Verse 6

तेन वै चाक्षया लोकाः प्राप्ताश्चैव न संशयः ॥ दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतमात्रेण त्रायन्ते च कुलं बहु ॥

ആ ആചാരത്താൽ സംശയമില്ലാതെ അക്ഷയ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു. ദക്ഷിണത്തിൽ ആരംഭിച്ച് ഉത്തരത്തിൽ സമാപിപ്പിക്കണം. യജ്ഞോപവീതത്തിന്റെ മാത്രം അളവുകൊണ്ടും കുലത്തിലെ പലർക്കും രക്ഷ ലഭിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.

Verse 7

पृथिव्युवाच ॥ यज्ञोपवीत मात्राया विधानं कीदृशं प्रभो ॥

പൃഥിവി പറഞ്ഞു—ഹേ പ്രഭോ, യജ്ഞോപവീതത്തിന്റെ ‘മാത്ര’ (നിശ്ചിത അളവ്) സംബന്ധിച്ച വിധാനം എങ്ങനെയാണ്?

Verse 8

तयोर्मध्ये स्थितो देव आकारात्सोमचक्रता ॥ तौ देवौ क्षेत्रफलदौ स्नानदानादिकर्मणि ॥

ആ രണ്ടിന്റെയും മദ്ധ്യേ ദേവൻ ‘സോമചക്ര’ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ആ രണ്ടു ദേവന്മാർ സ്നാനം, ദാനം മുതലായ കർമങ്ങളിൽ ക്ഷേത്രഫലം നൽകുന്നു.

Verse 9

यथामानं हि कर्तव्यं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिं शृणुष्व वरवर्णिनि ॥

യഥോചിത അളവനുസരിച്ച് ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം നീ പറയേണ്ടതാണ്. ശ്രീവരാഹൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വരവർണിനി, യജ്ഞോപവീതത്തിന്റെ വിധി കേൾക്കുക.

Verse 10

मनुजा येन विधिना मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ अनेन विधिना चैव उत्तरस्यां समापयेत् ॥ गृहान्निःसृत्य मौनेन यावत्स्नानं समाचरेत् ॥

മനുഷ്യർ സംശയമില്ലാതെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്ന വിധി ഏതാണ്, അതേ വിധിയാൽ തന്നെ വടക്കുഭാഗത്ത് സമാപനം ചെയ്യണം. വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു സ്നാനം പൂർത്തിയാകുന്നതുവരെ മൗനം പാലിക്കണം.

Verse 11

पूजां कृष्णस्य कृत्वा वै ततो ब्रूयाद्वसुन्धरे ॥ स्नाने समाप्ते विधिवद्देवदेवस्य चैव हि ॥

കൃഷ്ണന്റെ പൂജ ചെയ്തു ശേഷം, ഹേ വസുന്ധരേ, നിന്നെ അഭിസംബോധന ചെയ്യണം. സ്നാനം വിധിപൂർവ്വം സമാപിച്ചാൽ ദേവദേവനോടും നിയമപ്രകാരം അതുപോലെ ചെയ്യണം.

Verse 12

कृष्णस्य कृत्वा तु मखं स्नानादीनि यथाक्रमम् ॥ गां वै पयस्विनीं दत्त्वा हिरण्यं वसु चैव हि ॥

കൃഷ്ണനുവേണ്ടി മഖം (യജ്ഞം) നടത്തി, സ്നാനാദി കര്‍മ്മങ്ങള്‍ യഥാക്രമം അനുഷ്ഠിച്ച്, പാല്‍ തരുന്ന പശുവും, കൂടാതെ സ്വര്‍ണവും ധനവും ദാനം ചെയ്യണം।

Verse 13

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विधिरेष उदाहृतः ॥ तथा शयनमुद्दिश्य एवमेवं तु कारयेत् ॥

അതിന് ശേഷം ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകണം—ഇതാണ് പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്ന വിധി. അതുപോലെ ‘ശയനം’ (ശയനബന്ധിത കര്‍മ്മം) സംബന്ധിച്ചും ഇതേ രീതിയിൽ നടത്തിക്കൊള്ളണം।

Verse 14

न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोके महीयते ॥ अर्द्धचन्द्रे मृता देवि मम लोकं व्रजन्ति ते ॥

അവന് വീണ്ടും മടങ്ങിവരവ് ഇല്ല; എന്റെ ലോകത്തിൽ അവൻ മഹത്വത്തോടെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവീ, അർദ്ധചന്ദ്രത്തിൽ മരിക്കുന്നവർ എന്റെ ലോകത്തിലേക്കു പോകുന്നു।

Verse 15

अन्यत्र तु मृता ये च अर्धचन्द्रकृतक्रियाः ॥ तेऽपि स्वर्गं गमिष्यन्ति दाहादिकरणैर्युताः ॥

എന്നാൽ മറ്റിടങ്ങളിൽ മരിച്ചവർക്കായി അർദ്ധചന്ദ്ര-ക്രിയകൾ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ദാഹാദി (ദഹനം മുതലായ) കര്‍മ്മങ്ങളോടുകൂടി അവർയും സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും।

Verse 16

यावदस्थीन्यर्द्धचन्द्रं यस्य तिष्ठन्ति देहिनः ॥ तावत्सुपुण्यकर्त्ता च स्वर्गलोके महीयते ॥

ഒരു ദേഹിയുടെ അസ്ഥികൾ അർദ്ധചന്ദ്രത്തിൽ എത്രകാലം നിലനിൽക്കുമോ, അത്രകാലം അവൻ മഹാപുണ്യകർത്താവായി സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 17

अर्द्धचन्द्रे विशेषोऽस्ति तीर्थे विश्रान्तिसंज्ञके ॥ दाहादिकरणे तत्र गर्दभोऽपि चतुर्भुजः ॥

അർദ്ധചന്ദ്രത്തിൽ ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന പേരുള്ള തീർത്ഥത്തിന് പ്രത്യേക മഹിമയുണ്ട്. അവിടെ ദാഹസംസ്കാരാദി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്താൽ കഴുതപോലും ചതുര്ഭുജനാകുന്നു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 18

गर्त्तेश्वरोऽथ भूतेशो द्वे कोटी तु वसुन्धरे ॥ मध्ये सदैव तिष्ठामि न त्यजामि कदाचन ॥

ഹേ വസുന്ധരേ! ‘ഗർത്ത്തേശ്വരൻ’ എന്നും ‘ഭൂതേശൻ’ എന്നും രണ്ടു കോടി ഉണ്ട്. അവയുടെ മദ്ധ്യേ ഞാൻ എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു; ഞാൻ ഒരിക്കലും (ഈ സ്ഥലം) ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.

Verse 19

शृणु देवि यथावृत्तं गरुडस्य महात्मनः ॥ मथुरामागतो योऽसौ कृष्णदर्शनकाङ्क्षया ॥ मथुरायां स्थितं देवं भिन्नरूपं न पश्यति ॥

ഹേ ദേവീ! മഹാത്മാവായ ഗരുഡനോട് ബന്ധപ്പെട്ട് സംഭവിച്ചതെല്ലാം കേൾക്കുക. കൃഷ്ണദർശനാഗ്രഹത്തോടെ അവൻ മഥുരയിൽ എത്തി; എന്നാൽ മഥുരയിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ദേവൻ ഭിന്നരൂപത്തിലായതിനാൽ അവനെ അവൻ കാണാനായില്ല.

Verse 20

तदा गतोऽसौ वसुधे देवस्याग्रे विहङ्गमः ॥ कृष्णस्य दर्शनार्थाय दिव्यं स्तोत्रमुदीरयन् ॥

അപ്പോൾ, ഹേ വസുധേ! ആ വിഹംഗമൻ (ഗരുഡൻ) ദേവന്റെ മുമ്പിൽ ചെന്നു, കൃഷ്ണദർശനാർത്ഥം ദിവ്യസ്തോത്രം ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 21

गरुड उवाच ॥ विश्वरूप जयादित्य जय विष्णो जयाच्युत ॥ जय केशव ईशान जय कृष्ण नमोऽस्तु ते ॥

ഗരുഡൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിശ്വരൂപാ! ജയ; ഹേ ആദിത്യസമ വിജയം ധരിച്ചവനേ! ജയ. ഹേ വിഷ്ണോ! ജയ; ഹേ അച്യുതാ! ജയ. ഹേ കേശവാ! ജയ; ഹേ ഈശാനാ! ജയ. ഹേ കൃഷ്ണാ! നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 22

जय मूर्त जयाचिन्त्य जय लोकविभूषण ॥ इत्येवं संस्तुतो देवो गरुडेन महात्मना ॥

ജയം നിനക്കു, ഹേ മൂർത്തിമാനേ; ജയം, ഹേ അചിന്ത്യനേ; ജയം, ഹേ ലോകഭൂഷണമേ. ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ഗരുഡൻ ദേവനെ സ്തുതിച്ചു.

Verse 23

गरुडस्य पुरस्तत्र स्थितो देवः शरीरवान् ॥ सान्त्वयामास गरुडं प्रीतिपूर्वमुवाच ह ॥

അവിടെ ഗരുഡന്റെ മുമ്പിൽ ദേവൻ ദേഹധാരിയായി നിലകൊണ്ടു. അദ്ദേഹം ഗരുഡനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് സ്നേഹപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 24

किं कुर्यात् स्तोत्रमेतन्मे किं वा तव चिकीर्षितम् ॥ मथुरागमकृत्ये ते सर्वं ब्रूहि ममाग्रतः ॥

ഈ സ്തോത്രം എനിക്കായി എന്തിനാണ്? അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ ഉദ്ദേശം എന്ത്? മഥുരയിലേക്കുള്ള നിന്റെ വരവിന്റെ കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് എന്റെ മുമ്പിൽ എല്ലാം പറയുക.

Verse 25

गरुड उवाच ॥ मथुरामागतश्चाहं तव दर्शनकाङ्क्षया ॥ आगते तु मया देव न दृष्टं तव रूपकम् ॥

ഗരുഡൻ പറഞ്ഞു: നിന്റെ ദർശനം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ മഥുരയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഹേ ദേവാ, എത്തിയിട്ടും നിന്റെ രൂപം ഞാൻ കണ്ടില്ല.

Verse 26

माथुरैरेव लोकैस्तु समं दृष्टं हि रूपकम् ॥ एकीभूतमहं सर्वं दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥

മഥുരയിലെ ജനങ്ങളും അതേ രൂപം ഒരുപോലെ കണ്ടു. എല്ലാം ഒന്നായി ലയിച്ചതുപോലെ കണ്ടപ്പോൾ എന്നിൽ മോഹം പ്രവേശിച്ചു.

Verse 27

तस्मात् स्तुतिस्तु देवेश कृतानुग्रहकाम्यया ॥ गरुडस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः ॥

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദേവേശ്വരാ! നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹം ലഭിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഈ സ്തുതി അർപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഗരുഡന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മധുസൂദനൻ പുഞ്ചിരിച്ചു.

Verse 28

ये पापास्ते न पश्यन्ति मद्रूपा माथुरा द्विजाः ॥ एवमुक्त्वा ततः कृष्णस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

ഹേ മഥുരയിലെ ദ്വിജന്മാരേ! പാപികളായവർ എന്റെ രൂപം ദർശിക്കുകയില്ല. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൃഷ്ണൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 29

गरुडोऽपि ततः स्थानाद्गतो देवि यथासुखम् ॥ एतत्ते कथितं देवि माथुराणां तु रूपकम् ॥

ഹേ ദേവീ! തുടർന്ന് ഗരുഡനും ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് തനിക്കിഷ്ടമുള്ളപോലെ പുറപ്പെട്ടു. ഹേ ദേവീ! മഥുരാവാസികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഈ ‘രൂപകം/വൃത്താന്തം’ നിനക്കു പറഞ്ഞു.

Verse 30

येषां पूजितमात्रेण तुष्टोऽहं चैव सर्वदा ॥ मथुरायां मृता ये च मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥

ആരുടെ വെറും പൂജാമാത്രത്താൽ ഞാൻ എപ്പോഴും പ്രസന്നനാകുന്നു, കൂടാതെ മഥുരയിൽ മരിക്കുന്നവർ—അവർ തന്നെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു; മറ്റഥാ അല്ല.

Verse 31

अपि कीटः पतङ्गो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ चतुर्भुजास्तु ते सर्वे भवन्तीति विनिश्चितम् ॥

പുഴുവായാലും കീടമായാലും, അല്ലെങ്കിൽ തിര്യക്-യോണിയിൽ ജനിച്ചവനായാലും—നിശ്ചയമായി അവർ എല്ലാവരും ചതുര്ഭുജരാകുന്നു.

Verse 32

यः पश्येत्पद्मनाभं तु द्वादश्यामाश्विनस्य तु ॥ एकदेहधरौ देवौ शिवकेशवरूपिणौ ॥

ആശ്വിന മാസത്തിലെ ദ്വാദശിയിൽ പദ്മനാഭനെ ദർശിക്കുന്നവൻ, ഒരേ ദേഹത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമായ ശിവ-കേശവസ്വരൂപമായ ആ രണ്ടു ദേവന്മാരെയും ദർശിക്കുന്നവനാകുന്നു।

Verse 33

एकादश्यां चोपवासी कृतशौचः समाहितः ॥ कालिन्द्यां तु नरः स्नातो मुच्यते योनिसङ्कटात् ॥

ഏകാദശിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്ത്, ശുചിത്വം പാലിച്ച്, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി—കാലിന്ദി (യമുന)യിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ യോനി-സങ്കടത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു।

Verse 34

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यामुपोष्य स्नानमाचरेत् ॥ चिन्ताविष्णुं समभ्यर्च्य कृत्वा वै जागरं निशि ॥

ചൈത്ര ശുക്ല ദ്വാദശിയിൽ ഉപവാസം ചെയ്ത് സ്നാനം ആചരിക്കണം; ചിന്താവിഷ്ണുവിനെ വിധിപൂർവ്വം ആരാധിച്ച് രാത്രിയിൽ ജാഗരണം നിർബന്ധമായി നടത്തണം।

Verse 35

यः करोति स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा ॥ एकानंशां ततो देवीं यशोदां देवकीं तथा ॥

ഇത് ചെയ്യുന്നവൻ മോചിതനാകുന്നു—ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല. തുടർന്ന് ഏകാനംശാ ദേവിയെയും, യശോദയെയും ദേവകിയെയും കൂടി സ്മരിച്ച്/പൂജിക്കണം।

Verse 36

महाविद्येश्वरीं देवी मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ या धारा धर्मराजस्य मथुरायाश्च पश्चिमे ॥

മഹാവിദ്യേശ്വരി ദേവിയെ ആശ്രയിച്ച്/ആരാധിച്ചാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാദോഷത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്നു. ധർമരാജനുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ആ ധാര മഥുരയുടെ പടിഞ്ഞാറ് ഭാഗത്താണ്।

Verse 37

विश्रान्तिसंज्ञकं दृष्ट्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ सर्वेषां दर्शनं पुण्यं पूजनात्तु फलं भवेत् ॥

‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന സ്ഥലവും ദീർഘവിഷ്ണുവും കേശവനും ദർശിച്ചാൽ എല്ലാവർക്കും ദർശനമാത്രം പുണ്യമാണ്; എന്നാൽ പൂർണ്ണഫലം പൂജനത്തിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്।

Verse 38

इति जपविधिहोमध्यानकाले स सम्यक्सततमभिसमीक्ष्य ब्रह्मणा यत्प्रयुक्तम् ॥ सकलगुणगणानामास्पदं ब्रह्मसंज्ञं जननमरणहीनं विष्णुमेवाभियाति ॥

ഇങ്ങനെ ജപം, ഹോമം, ധ്യാനം എന്നിവയുടെ സമയത്ത് ബ്രഹ്മാവ് നിർദ്ദേശിച്ച വിധിയെ ശരിയായി നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നവൻ—സകല ഗുണസമൂഹങ്ങളുടെ ആസ്പദം, ‘ബ്രഹ്മൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന, ജനനമരണരഹിതനായ—വിഷ്ണുവിനെയേ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 39

दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिरेष एव प्रकीर्तितः ॥

വലത് വശത്ത് നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഇടത് വശത്ത് അവസാനിപ്പിക്കണം—ഇതുതന്നെയാണ് യജ്ഞോപവീതം (പൂണൂൽ) ധരിക്കുന്ന വിധിയായി പ്രസ്താവിച്ചത്।

Verse 40

माथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे वसुन्धरे ॥ माथुरेण तु तृप्तेन तृप्तोऽहं नात्र संशयः ॥

ഹേ വസുന്ധരേ! മഥുരാവാസികളുടെ സ്വഭാവം (രൂപം) എങ്ങനെയോ അതുതന്നെ എന്റെ രൂപം. മഥുരയിലെ ഒരാൾ തൃപ്തനായാൽ ഞാനും തൃപ്തനാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല।

Verse 41

उवाच श्लक्ष्णया वाचा गरुडं प्रति भाविनि ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ मथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे विहङ्गम

ഭാവിയെ അറിയുന്ന അവൾ ഗരുഡനോടു മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു. ശ്രീകൃഷ്ണൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിഹംഗമാ (പക്ഷീ)! മഥുരാവാസികളുടെ രൂപം എങ്ങനെയോ അതുതന്നെ എന്റെ രൂപം।

Verse 42

स्नानं करोति तस्यां तु ग्रहदाशैर्न लिप्यते ॥ यं यं देवमभिध्यायेद्भक्तियुक्तेन चेतसा

ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ ഗ്രഹദശകളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ക്ലേശങ്ങളിൽ ലിപ്തനാകുകയില്ല. ഭക്തിയുക്തമായ ചിത്തത്തോടെ ഏത് ഏത് ദേവനെ ധ്യാനിക്കുമോ—