Adhyaya 169: The Greatness of Mathurā: The Ardhacandra Sacred Bathing Rite and the Procedure for the Yajñopavīta Observance

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ मथुरायाः परं क्षेत्रं त्रैलोक्ये न च विद्यते ॥ तस्यां वसाम्यहं देवि मथुरायां च सर्वदा ॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—ત્રિલોકમાં મથુરાથી ઉત્તમ કોઈ ક્ષેત્ર નથી. હે દેવી! હું ત્યાં જ વસું છું; અને મથુરામાં સદા સ્થિત રહું છું।

Verse 2

सर्वेषामेव तीर्थानां मथुरा च परं महत् ॥ कृष्णेन क्रीडितं तत्र तच्छुद्धं हि पदे पदे ॥

બધા તીર્થોમાં મથુરા પરમ મહાન છે. ત્યાં શ્રીકૃષ્ણે ક્રીડા કરી હોવાથી તે સ્થાન પગલે પગલે પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

Verse 3

चक्रस्थितं हि तत्सर्वं कृष्णस्यैव पदेन तु ॥ तत्र मध्यं तु तत्स्थानमर्द्धचन्द्रे प्रतिष्ठितम् ॥

આ સમગ્ર પવિત્ર ક્ષેત્ર ચક્રાકારે સ્થિત છે અને શ્રીકૃષ્ણના પદચિહ્નથી અંકિત છે. તેમાં મધ્યસ્થ સ્થાન અર્ધચંદ્રાકારે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 4

तत्रैव वासिनो लोका मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ कृष्णस्य दक्षिणा कोटिरुत्तरा कोटिमध्यतः ॥

ત્યાં જ વસતા લોકો નિઃસંદેહ મોક્ષ પામે છે. આ ક્ષેત્ર કૃષ્ણની દક્ષિણ કોટિ, ઉત્તર કોટિ અને બંને કોટિઓની મધ્યસ્થ ભૂમિ તરીકે વર્ણવાય છે.

Verse 5

तस्माद्धि मरणं चात्र द्वे कोटी सर्वकर्मसु ॥ अर्द्धचन्द्रे तु यः स्नानं करोति नियताशनः ॥

અતએવ અહીં મરણ પણ સર્વ કર્મોમાં દ્વે-કોટિ ફળ આપનારું કહેવાય છે. અને જે નિયત આહાર રાખીને અર્ધચંદ્ર ક્ષેત્રમાં સ્નાન કરે છે…

Verse 6

तेन वै चाक्षया लोकाः प्राप्ताश्चैव न संशयः ॥ दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतमात्रेण त्रायन्ते च कुलं बहु ॥

તે આચરણથી નિઃસંદેહ અક્ષય લોક પ્રાપ્ત થાય છે. દક્ષિણ તરફથી આરંભ કરીને ઉત્તર તરફ સમાપ્તિ કરવી. યજ્ઞોપવીતના માત્ર પ્રમાણથી પણ કુળના ઘણા લોકોનું રક્ષણ થાય છે એમ કહેવાય છે.

Verse 7

पृथिव्युवाच ॥ यज्ञोपवीत मात्राया विधानं कीदृशं प्रभो ॥

પૃથ્વીએ કહ્યું—હે પ્રભુ, યજ્ઞોપવીતની ‘માત્રા’ (નિયત માપ)નું વિધાન કેવું છે?

Verse 8

तयोर्मध्ये स्थितो देव आकारात्सोमचक्रता ॥ तौ देवौ क्षेत्रफलदौ स्नानदानादिकर्मणि ॥

તે બંનેની વચ્ચે દેવ ‘સોમચક્ર’ સ્વરૂપે સ્થિત છે. તે બંને દેવો સ્નાન, દાન વગેરે કર્મોમાં ક્ષેત્રફળ આપે છે.

Verse 9

यथामानं हि कर्तव्यं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिं शृणुष्व वरवर्णिनि ॥

યોગ્ય માપ મુજબ જે કરવાનું છે તે બધું તમે કહેવા યોગ્ય છો. શ્રીવરાહ બોલ્યા—હે વરવર્ણિની, યજ્ઞોપવીતની વિધિ સાંભળો.

Verse 10

मनुजा येन विधिना मुक्तिं यान्ति न संशयः ॥ अनेन विधिना चैव उत्तरस्यां समापयेत् ॥ गृहान्निःसृत्य मौनेन यावत्स्नानं समाचरेत् ॥

જે વિધાનથી મનુષ્યો નિઃસંદેહ મુક્તિ પામે છે, એ જ વિધાનથી ઉત્તર દિશામાં સમાપ્તિ કરવી. ઘરથી નીકળી સ્નાન પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી મૌન રાખવું.

Verse 11

पूजां कृष्णस्य कृत्वा वै ततो ब्रूयाद्वसुन्धरे ॥ स्नाने समाप्ते विधिवद्देवदेवस्य चैव हि ॥

કૃષ્ણની પૂજા કરીને પછી, હે વસુંધરા, તને સંબોધન કરવું. અને સ્નાન વિધિવત્ પૂર્ણ થયા પછી દેવાધિદેવ માટે પણ નિયમપૂર્વક તેમ જ કરવું.

Verse 12

कृष्णस्य कृत्वा तु मखं स्नानादीनि यथाक्रमम् ॥ गां वै पयस्विनीं दत्त्वा हिरण्यं वसु चैव हि ॥

કૃષ્ણ માટે મખ (યજ્ઞ) કરીને તથા સ્નાનાદિ કર્મો યથાક્રમે પૂર્ણ કરીને, દૂધ આપતી ગાય દાન કરવી; તેમજ સોનું અને ધન પણ અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 13

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विधिरेष उदाहृतः ॥ तथा शयनमुद्दिश्य एवमेवं तु कारयेत् ॥

પછી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું—આ જ વિધિ જણાવાઈ છે. તેવી જ રીતે ‘શયન’ (શયન-સંબંધિત ક્રિયા) અંગે પણ આ જ રીતે કરાવવું જોઈએ।

Verse 14

न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोके महीयते ॥ अर्द्धचन्द्रे मृता देवि मम लोकं व्रजन्ति ते ॥

તેને ફરી પાછા ફરવું પડતું નથી; મારા લોકમાં તે મહિમાવંત ગણાય છે. હે દેવી, અર્ધચન્દ્રસ્થાને જે મરે છે, તેઓ મારા લોકને પામે છે।

Verse 15

अन्यत्र तु मृता ये च अर्धचन्द्रकृतक्रियाः ॥ तेऽपि स्वर्गं गमिष्यन्ति दाहादिकरणैर्युताः ॥

પરંતુ જે અન્યત્ર મરે છે અને જેમના માટે અર્ધચન્દ્રની ક્રિયાઓ કરાઈ હોય, તેઓ પણ દાહાદિ કર્મો સાથે હોય તો સ્વર્ગને પામશે।

Verse 16

यावदस्थीन्यर्द्धचन्द्रं यस्य तिष्ठन्ति देहिनः ॥ तावत्सुपुण्यकर्त्ता च स्वर्गलोके महीयते ॥

જે દેહીની અસ્થિઓ અર્ધચન્દ્રસ્થાને જેટલો સમય રહે છે, તેટલો સમય તે મહાપુણ્યકર્તા તરીકે સ્વર્ગલોકમાં સન્માનિત થાય છે।

Verse 17

अर्द्धचन्द्रे विशेषोऽस्ति तीर्थे विश्रान्तिसंज्ञके ॥ दाहादिकरणे तत्र गर्दभोऽपि चतुर्भुजः ॥

અર્ધચન્દ્રમાં ‘વિશ્રાંતિ’ નામના તીર્થનું વિશેષ મહાત્મ્ય છે. ત્યાં દાહ-સંસ્કાર વગેરે કરવાથી ગધેડો પણ ચતુર્ભુજ થાય છે એમ કહેવાય છે.

Verse 18

गर्त्तेश्वरोऽथ भूतेशो द्वे कोटी तु वसुन्धरे ॥ मध्ये सदैव तिष्ठामि न त्यजामि कदाचन ॥

હે વસુંધરા! ‘ગર્ત્તેશ્વર’ અને ‘ભૂતેશ’—આ બે કોટિ છે. તેમના મધ્યમાં હું સદા સ્થિત રહું છું; હું ક્યારેય (આ સ્થાન) ત્યજતો નથી.

Verse 19

शृणु देवि यथावृत्तं गरुडस्य महात्मनः ॥ मथुरामागतो योऽसौ कृष्णदर्शनकाङ्क्षया ॥ मथुरायां स्थितं देवं भिन्नरूपं न पश्यति ॥

હે દેવી! મહાત્મા ગરુડનું યથાવૃત્ત સાંભળો. કૃષ્ણદર્શનની ઇચ્છાથી તે મથુરા આવ્યો; પરંતુ મથુરામાં સ્થિત દેવ ભિન્ન રૂપમાં હોવાથી તે તેને જોઈ શક્યો નહીં.

Verse 20

तदा गतोऽसौ वसुधे देवस्याग्रे विहङ्गमः ॥ कृष्णस्य दर्शनार्थाय दिव्यं स्तोत्रमुदीरयन् ॥

ત્યારે, હે વસુધે! તે વિહંગમ (ગરુડ) દેવના સમક્ષ ગયો અને કૃષ્ણદર્શન માટે દિવ્ય સ્તોત્ર ઉચ્ચારવા લાગ્યો.

Verse 21

गरुड उवाच ॥ विश्वरूप जयादित्य जय विष्णो जयाच्युत ॥ जय केशव ईशान जय कृष्ण नमोऽस्तु ते ॥

ગરુડે કહ્યું—હે વિશ્વરૂપ! જય હો; હે આદિત્યસમાન વિજયી! જય. હે વિષ્ણુ! જય; હે અચ્યુત! જય. હે કેશવ! જય; હે ઈશાન! જય. હે કૃષ્ણ! તમને નમસ્કાર હો.

Verse 22

जय मूर्त जयाचिन्त्य जय लोकविभूषण ॥ इत्येवं संस्तुतो देवो गरुडेन महात्मना ॥

જય હો, હે મૂર્તિમાન; જય હો, હે અચિંત્ય; જય હો, હે લોકભૂષણ. આ રીતે મહાત્મા ગરુડે દેવની સ્તુતિ કરી.

Verse 23

गरुडस्य पुरस्तत्र स्थितो देवः शरीरवान् ॥ सान्त्वयामास गरुडं प्रीतिपूर्वमुवाच ह ॥

ત્યાં ગરુડની સામે દેવ શરીરધારી રૂપે ઊભા રહ્યા. તેમણે ગરુડને સાંત્વના આપી અને પ્રેમપૂર્વક આમ કહ્યું.

Verse 24

किं कुर्यात् स्तोत्रमेतन्मे किं वा तव चिकीर्षितम् ॥ मथुरागमकृत्ये ते सर्वं ब्रूहि ममाग्रतः ॥

આ સ્તોત્ર મને શા માટે? અથવા તારો અભિપ્રાય શું છે? મથુરા આવવાના તારા કાર્ય વિષે મારી સામે બધું કહી દે.

Verse 25

गरुड उवाच ॥ मथुरामागतश्चाहं तव दर्शनकाङ्क्षया ॥ आगते तु मया देव न दृष्टं तव रूपकम् ॥

ગરુડે કહ્યું: તમારા દર્શનની ઇચ્છાથી હું મથુરા આવ્યો છું. પરંતુ, હે દેવ, આવીને પણ તમારું રૂપ મેં જોયું નથી.

Verse 26

माथुरैरेव लोकैस्तु समं दृष्टं हि रूपकम् ॥ एकीभूतमहं सर्वं दृष्ट्वा मां मोह आविशत् ॥

મથુરાના લોકોએ પણ એ જ રૂપ સમાન રીતે જોયું. સર્વ કંઈ એકરૂપ થયેલું જોઈને મને મોહ છવાઈ ગયો.

Verse 27

तस्मात् स्तुतिस्तु देवेश कृतानुग्रहकाम्यया ॥ गरुडस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः ॥

અતએવ, હે દેવેશ! તમારી કૃપા પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છાથી આ સ્તુતિ અર્પિત કરવામાં આવી. ગરુડના વચન સાંભળી મધુસૂદન હસ્યા.

Verse 28

ये पापास्ते न पश्यन्ति मद्रूपा माथुरा द्विजाः ॥ एवमुक्त्वा ततः कृष्णस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

હે મથુરાના દ્વિજોઃ જે પાપી છે તેઓ મારા સ્વરૂપને નથી જોતા. એમ કહી કૃષ્ણ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 29

गरुडोऽपि ततः स्थानाद्गतो देवि यथासुखम् ॥ एतत्ते कथितं देवि माथुराणां तु रूपकम् ॥

હે દેવી! ત્યારબાદ ગરુડ પણ તે સ્થાનેથી પોતાની ઇચ્છા મુજબ ચાલ્યો ગયો. હે દેવી! મથુરાવાસીઓ સંબંધિત આ ‘રૂપક/વૃત્તાંત’ તને કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 30

येषां पूजितमात्रेण तुष्टोऽहं चैव सर्वदा ॥ मथुरायां मृता ये च मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥

જેનાં માત્ર પૂજનથી હું હંમેશા પ્રસન્ન થાઉં છું, અને જે મથુરામાં મરે છે—તે જ મુક્તિને પામે છે; અન્યથા નહીં.

Verse 31

अपि कीटः पतङ्गो वा तिर्यग्योनिगतोऽपि वा ॥ चतुर्भुजास्तु ते सर्वे भवन्तीति विनिश्चितम् ॥

ભલે કોઈ કીટ હોય કે પતંગ, અથવા તિર્યક્-યોનિમાં ગયેલો હોય—નિશ્ચયપૂર્વક તેઓ બધા ચતુર્ભુજ બને છે.

Verse 32

यः पश्येत्पद्मनाभं तु द्वादश्यामाश्विनस्य तु ॥ एकदेहधरौ देवौ शिवकेशवरूपिणौ ॥

જે આશ્વિન માસની દ્વાદશીએ પદ્મનાભનું દર્શન કરે છે, તે એક જ દેહમાં સ્થિત શિવ અને કેશવ—આ બે દેવોના સ્વરૂપને દર્શે છે।

Verse 33

एकादश्यां चोपवासी कृतशौचः समाहितः ॥ कालिन्द्यां तु नरः स्नातो मुच्यते योनिसङ्कटात् ॥

એકાદશીએ ઉપવાસ કરીને, શુદ્ધ થઈ અને મનને એકાગ્ર રાખીને—જે મનુષ્ય કાલિન્દી (યમુના)માં સ્નાન કરે છે, તે યોનિ-સંકટમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 34

चैत्रस्य शुक्लद्वादश्यामुपोष्य स्नानमाचरेत् ॥ चिन्ताविष्णुं समभ्यर्च्य कृत्वा वै जागरं निशि ॥

ચૈત્ર શુક્લ દ્વાદશીએ ઉપવાસ કરીને સ્નાન કરવું; ચિંતાવિષ્ણુની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને રાત્રે જાગરણ અવશ્ય કરવું।

Verse 35

यः करोति स मुच्येत नात्र कार्या विचारणा ॥ एकानंशां ततो देवीं यशोदां देवकीं तथा ॥

જે આ કરે છે તે મુક્ત થાય છે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ત્યારબાદ એકાનંશા દેવીને તથા યશોદા અને દેવકીને પણ સ્મરી/પૂજી લેવું।

Verse 36

महाविद्येश्वरीं देवी मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ या धारा धर्मराजस्य मथुरायाश्च पश्चिमे ॥

મહાવિદ્યેશ્વરી દેવીનો આશ્રય/પૂજન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાના દોષથી મુક્તિ મળે છે. ધર્મરાજ સાથે સંબંધિત તે ધારા મથુરાના પશ્ચિમમાં છે।

Verse 37

विश्रान्तिसंज्ञकं दृष्ट्वा दीर्घविष्णुं च केशवम् ॥ सर्वेषां दर्शनं पुण्यं पूजनात्तु फलं भवेत् ॥

‘વિશ્રાંતિ’ નામના સ્થાન તથા દીર્ઘવિષ્ણુ અને કેશવના દર્શન કરવાથી સર્વને માત્ર દર્શનથી પુણ્ય મળે છે; પરંતુ પૂર્ણ ફળ તો પૂજનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 38

इति जपविधिहोमध्यानकाले स सम्यक्सततमभिसमीक्ष्य ब्रह्मणा यत्प्रयुक्तम् ॥ सकलगुणगणानामास्पदं ब्रह्मसंज्ञं जननमरणहीनं विष्णुमेवाभियाति ॥

આ રીતે જપ, હોમ અને ધ્યાનના સમયે બ્રહ્માએ નિર્ધારિત કરેલા વિધાનને યોગ્ય રીતે સતત મનનમાં રાખનાર સાધક—સમસ્ત ગુણસમૂહોના આશ્રય, ‘બ્રહ્મ’ નામે અભિહિત, જન્મ-મરણથી રહિત—માત્ર વિષ્ણુને જ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 39

दक्षिणस्यां समारभ्य उत्तरस्यां समापयेत् ॥ यज्ञोपवीतस्य विधिरेष एव प्रकीर्तितः ॥

જમણી બાજુથી આરંભ કરીને ડાબી બાજુએ સમાપ્ત કરવું—આ જ યજ્ઞોપવીત (જનોઈ) ધારણ કરવાની વિધિ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 40

माथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे वसुन्धरे ॥ माथुरेण तु तृप्तेन तृप्तोऽहं नात्र संशयः ॥

હે વસુંધરા! મથુરાવાસીઓનું જે સ્વરૂપ (સ્વભાવ) છે, તે જ મારું સ્વરૂપ છે. મથુરાનો કોઈ તૃપ્ત થાય તો હું પણ તૃપ્ત થાઉં—એમાં શંકા નથી।

Verse 41

उवाच श्लक्ष्णया वाचा गरुडं प्रति भाविनि ॥ श्रीकृष्ण उवाच ॥ मथुराणां च यद्रूपं तद्रूपं मे विहङ्गम

ભવિષ્ય જાણનારી તેણીએ ગરુડને પ્રતિ મૃદુ વાણીથી કહ્યું. શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું—હે વિહંગમ (પક્ષી)! મથુરાવાસીઓનું જે સ્વરૂપ છે, તે જ મારું સ્વરૂપ છે।

Verse 42

स्नानं करोति तस्यां तु ग्रहदाशैर्न लिप्यते ॥ यं यं देवमभिध्यायेद्भक्तियुक्तेन चेतसा

તે તીર્થમાં સ્નાન કરનાર ગ્રહદશાઓથી થતી પીડાથી લિપ્ત થતો નથી. ભક્તિયુક્ત ચિત્તથી જે જે દેવનું તે ધ્યાન કરે—