
Pūjādisāmayikāparādha-prāyaścittaṃ tathā Upaspṛśya-vidhiḥ
Ritual-Manual (Prāyaścitta) and Ethical-Discourse (Conduct in Devotional Practice)
अस्मिन्नध्याये वराहः पृथिवीं प्रति उपदेशरूपेण पूजादिनित्याचारकाले कृतानां सायमिकानां चापराधानां प्रायश्चित्तानि निरूपयति। अयथोपसर्पणं, अयुक्तवेषधारणं, दूषितोपहारादिदोषाः—एतेषां कर्मफलानि च, तेषां शमनाय चान्द्रायणं महाशान्तपनं तप्तकृच्छ्रादिव्रतानि निर्दिश्यन्ते। ततः पृथिवी ‘गुह्यं’ मानकं पृच्छति येन भागवताः आचारभङ्गं विना देवतां समुपसर्पेयुः। वराहः क्रमशः उपस्पृश्यविधिं कथयति—प्रक्षालनं, मृद्ग्रहणं, परिमार्जनं, नियताचमनं, प्राणायामः, नियतस्पर्शनं च। अन्ते क्रोधत्यागादिभावनिग्रहं कर्मसिद्ध्यै आवश्यकं मन्यते, पृथिव्याः लोकहितचिन्तां च धर्मरक्षणरूपेण प्रकाशयति।
Verse 1
अथ पूजादिसामयिकापराधेषु प्रायश्चित्तानि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मुक्त्वा तु मम कर्माणि मम कर्मपरायणः ॥ प्रायश्चित्तविधिं देवि यस्तु वाक्यं प्रभाषते ॥
अथ पूजादि-समयिकापराधेषु प्रायश्चित्तानि। श्रीवराह उवाच—देवि, यो मम कर्मपरायणः सन् मम विहितकर्माणि मुक्त्वा प्रायश्चित्तविधिं वाक्यतः प्रभाषते।
Verse 2
मूर्खो भवति सुश्रोणि मम कर्मपरायणः ॥ प्रायश्चित्तविधिं देवि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥
स मूर्खो भवति सुश्रोणि, मम कर्मपरायणः सन्। देवि, येन किल्बिषात् मुच्येत, तं प्रायश्चित्तविधिं ब्रूहि।
Verse 3
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि दश पञ्च च ॥ मुच्यते किल्बिषात्तत्र देवि चैव न संशयः ॥
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि दश पञ्च च। तत्र किल्बिषात् मुच्यते देवि, नात्र संशयः।
Verse 4
इति मौनत्यागप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ भूषितो नीलवस्त्रेण यो हि मामुपपद्यते ॥ वर्षाणां हि शतं पञ्च कृमिर्भूत्वा स तिष्ठति ॥
इति मौनत्यागप्रायश्चित्तम्। श्रीवराह उवाच—यो हि नीलवस्त्रेण भूषितो मामुपपद्यते, स कृमिर्भूत्वा वर्षाणां पञ्चाधिकशतं तिष्ठति।
Verse 5
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि अपराधविशोधनम् ॥ प्रायश्चित्तं विशालाक्षि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि अपराधविशोधनम्। विशालाक्षि, येन किल्बिषात् मुच्येत, तत् प्रायश्चित्तं ब्रवीमि।
Verse 6
व्रतं चान्द्रायणं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ मुच्यते किल्बिषाद्भूमे एवमेतन्न संशयः ॥
विधिदृष्टेन कर्मणा चान्द्रायणव्रतं कृत्वा, हे भूमे, किल्बिषात् मुच्यते; एवमेवैतत्, न संशयः।
Verse 7
अविधानेन संस्पृश्य यो हि मामुपसर्पति ॥ स मूर्खः पापकर्मा च मम विप्रियकारकः ॥
अविधानेन संस्पृश्य यो हि मामुपसर्पति, स मूर्खः पापकर्मा च मम विप्रियकारकः।
Verse 8
तेन दत्तं वरारोहे गन्धमाल्यसुगन्धितम् ॥ प्रापणं च न गृह्णामि मृष्टं चापि कदाचन ॥
तेन दत्तं, वरारोहे, गन्धमाल्यसुगन्धितं प्रापणं च न गृह्णामि, मृष्टं चापि कदाचन।
Verse 9
ततो नारायणवचः श्रुत्वा सा संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥
ततो नारायणवचः श्रुत्वा सा संशितव्रता, धर्मकामा वसुन्धरा मधुरं वाक्यमुवाच।
Verse 10
केन कर्मविधानॆन भूत्वा भागवता भुवि ॥ उपस्पृश्योपसर्पन्ति तव कर्मपरायणाः
केन कर्मविधानेन भुवि भागवता भूत्वा, उपस्पृश्योपसर्पन्ति तव कर्मपरायणाः?
Verse 11
एतन्मे संशयं देव परं कौतूहलं हि मे ॥ तव भक्तसुखार्थाय निष्कलं वक्तुमर्हसि
एतन्मम संशयं देव, परं कौतूहलं च मे। तव भक्तसुखार्थाय निष्कलं सम्यग्वक्तुमर्हसि॥
Verse 12
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ कथितं मम तत्त्वेन गुह्यमेतत्परं महत्
श्रीवराह उवाच। शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे। कथितं मम तत्त्वेन गुह्यमेतत्परं महत्॥
Verse 13
विमुच्य सर्वकर्माणि यो हि मामुपसर्पति ॥ तस्य वै शृणु सुश्रोणि उपस्पृश्य च या क्रिया
विमुच्य सर्वकर्माणि यो हि मामुपसर्पति। तस्य वै शृणु सुश्रोणि उपस्पृश्य च या क्रिया॥
Verse 14
भूत्वा पूर्वमुखस्तत्र पादौ प्रक्षाल्य चाम्बुभिः ॥ उपस्पृश्य यथान्यायं तिस्रो वै गृह्य मृत्तिकाः
भूत्वा पूर्वमुखस्तत्र पादौ प्रक्षाल्य चाम्बुभिः। उपस्पृश्य यथान्यायं तिस्रो वै गृह्य मृत्तिकाः॥
Verse 15
ततः प्रक्षालितं हस्तं जलेन तदनन्तरम् ॥ सप्तकोशं ततो गृह्य जलेन क्षालयेत् ततः
ततः प्रक्षालितं हस्तं जलेन तदनन्तरम्। सप्तकोशं ततो गृह्य जलेन क्षालयेत् ततः॥
Verse 16
पादमेकैकशस्तद्वत्पञ्च पञ्च वदेत् ततः ॥ कोशौ संमृज्यतां तत्र यदीच्छेत्तु मम प्रियम्
पादमेकैकशस्तद्वत् पञ्च पञ्चेति ततः पठेत् । तत्र कोशौ सम्यक् संमृज्येतां, यदि मम प्रियं कर्तुमिच्छेत् ॥
Verse 17
त्रीणि कोशान्पिबेत्तत्र सर्वपापविशोधनम् ॥ मुखं कराभ्यां मार्जेत सर्वमिन्द्रियनिग्रहम्
तत्र त्रीणि कोशान् पिबेत्, सर्वपापविशोधनम् । मुखं कराभ्यां मार्जेत, सर्वेन्द्रियनिग्रहं (साधयेत्) ॥
Verse 18
प्राणायामं ततः कृत्वा मम चिन्तापरायणः ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन कुर्यात्संसारमोक्षणम्
ततः प्राणायामं कृत्वा मम चिन्तापरायणः । विधिदृष्टेन कर्मणा कुर्यात् संसारमोक्षणम् ॥
Verse 19
स्पृशेत्तु निष्कलस्तत्र यो हि यत्र प्रतिष्ठितः ॥ विक्षिपेत्रिणि वाराणि सलिलं प्रवरं त्रयम्
तत्र निष्कलः स्थित्वा यत्र प्रतिष्ठितः स्पृशेत् । त्रिवारं विक्षिपेत् सलिलं प्रवरं त्रयम् ॥
Verse 20
एवमुक्तस्य कर्त्तव्यं ममाभिगमनेषु च ॥ उपस्पृश्य तनुं वामे यदीक्षेत प्रियं मम ॥
एवमुक्तस्य कर्तव्यं ममाभिगमनेषु च । उपस्पृश्य तनुं वामे यदीक्षेत् प्रियं मम ॥
Verse 21
एवं च कुर्वतस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ अपराधं न विन्देत एवं देवि न संशयः ॥
एवं यः करोति, मम विधिनिर्दिष्टकर्मणि सम्यगवस्थितः सन्, अपराधं न प्राप्नुयात्—एवं देवि, न संशयः।
Verse 22
ततो नारायणवचः श्रुत्वा देवी वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वभागवतप्रियम् ॥
ततो नारायणवचः श्रुत्वा देवी वसुन्धरा मधुरं वाक्यमुवाच, यत् सर्वभागवतप्रियम्।
Verse 23
धरण्युवाच ॥ उपस्पृश्य विधानॆन यस्तु कर्माणि चाप्नुयात् ॥ तापनं शोधनं चैव तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
धरण्युवाच—उपस्पृश्य विधानॆन यः कर्माणि समाचरेत्, तस्य तापनं शोधनं चैव भवान् वक्तुमर्हति।
Verse 24
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे भूमे इमं गुह्यमनिन्दिते ॥ यां गतिं च प्रपद्यन्ते मम कर्मबहिष्कृताः ॥
श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन मे भूमे, इमं गुह्यमनिन्दिते; यां गतिं च प्रपद्यन्ते मम कर्मबहिष्कृताः।
Verse 25
व्यभिचारं च मे कृत्वा यश्च मामुपसर्पति ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
व्यभिचारं च मे कृत्वा यश्च मामुपसर्पति, तस्य दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च (फलम्)।
Verse 26
कृमिर्भूत्वा यथान्याय्यं तिष्ठते नात्र संशयः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य मूर्खस्य माधवि ॥
कृमिर्भूत्वा यथान्याय्यं तिष्ठते नात्र संशयः। तस्य मूर्खस्य, माधवि, प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि॥
Verse 27
यच्च कृत्वा महाभागे कृतकृत्यः पुनर्भवेत् ॥ महासान्तपनं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च निष्कलम् ॥
यच्च कृत्वा महाभागे कृतकृत्यः पुनर्भवेत्। महासान्तपनं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च निष्कलम्॥
Verse 28
किल्बिषात्तु प्रमुक्तास्ते गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ यस्तु क्रोधसमाविष्टो मम भक्तिपरायणः ॥
किल्बिषात्तु प्रमुक्तास्ते गच्छन्ति परमां गतिम्। यस्तु क्रोधसमाविष्टो मम भक्तिपरायणः॥
Verse 29
स्पृशेत मम गात्राणि चित्तं कृत्वा चलाचलम् ॥ न चाहं रागमिच्छामि क्रुद्धमेव यशस्विनि ॥
स्पृशेत मम गात्राणि चित्तं कृत्वा चलाचलम्। न चाहं रागमिच्छामि क्रुद्धमेव यशस्विनि॥
Verse 30
इच्छामि च सदा दान्तं शुभं भागवतं शुचिम् ॥ पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं लाभालाभविवर्जितम् ॥
इच्छामि च सदा दान्तं शुभं भागवतं शुचिम्। पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं लाभालाभविवर्जितम्॥
Verse 31
अहङ्कारविनिर्मुक्तं कर्मण्यभिरतं मम ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वरानने ॥
अहङ्कारविनिर्मुक्तः कर्मण्यभिरतः मम; अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि—तच्छृणुष्व वरानने॥
Verse 32
मां यदा लभते क्रुद्धः शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ चिल्ली जातो वर्षशतं श्येनो वर्षशतं पुनः ॥
मां यदा लभते क्रुद्धः शुद्धो भागवतः शुचिः; चिल्ली जातो वर्षशतं श्येनो वर्षशतं पुनः॥
Verse 33
भेकस्त्रिशतवर्षाणि यातुधानः पुनर्दश ॥ अपुमान् षट् च वर्षाणि रेतोभक्षस्तु जायते ॥
भेकस्त्रिशतवर्षाणि यातुधानः पुनर्दश; अपुमान् षट् च वर्षाणि रेतोभक्षस्तु जायते॥
Verse 34
अन्धो जायेत सुष्रोणि पञ्च सप्त तथा नव ॥ गृध्रो द्वात्रिंशवर्षाणि चक्रवाको दशैव तु ॥
अन्धो जायेत सुष्रोणि पञ्च सप्त तथा नव; गृध्रो द्वात्रिंशवर्षाणि चक्रवाको दशैव तु॥
Verse 35
शैवालभक्षिता चैव ह्याकाशगमनं तथा ॥ ब्राह्मणो जायते भूमे क्रोधस्य च पथे स्थितः ॥
शैवालभक्षिता चैव ह्याकाशगमनं तथा; ब्राह्मणो जायते भूमे क्रोधस्य च पथे स्थितः॥
Verse 36
आत्मकर्मापराधेन प्राप्तः संसारसागरे ॥ धरण्युवाच ॥ अहो वै परमं गुह्यं यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥
आत्मकर्मापराधेन जनः संसारसागरं प्राप्नोति। धरण्युवाच—अहो वै परमं गुह्यं यत्त्वया पूर्वं भाषितम्।
Verse 37
श्रुत्वा सुदुस्तरं सारं भीतास्मि परिदेविता ॥ नाहमाज्ञापयामि त्वां देवदेव जगत्पते ॥
श्रुत्वा सुदुस्तरं सारं भीतास्मि परिदेविता। नाहमाज्ञापयामि त्वां देवदेव जगत्पते।
Verse 38
मम चैव प्रियार्थाय सर्वलोकसुखावहम् ॥ येन मुच्यन्ति संशुद्धा बुधाः कर्मपरायणाः ॥
मम चैव प्रियार्थाय सर्वलोकसुखावहम्। येन मुच्यन्ति संशुद्धा बुधाः कर्मपरायणाः—तद्वद।
Verse 39
अल्पसत्त्वा गतभया लोभमोहसमन्विताः ॥ तरन्ति येन दुर्गाणि प्रायश्चित्तं च मे वद ॥
अल्पसत्त्वा गतभया लोभमोहसमन्विताः। तरन्ति येन दुर्गाणि प्रायश्चित्तं च मे वद।
Verse 40
ततः कमलपत्राक्षो वराहः सम्मुखे स्थितः ॥ सनत्कुमारो मे भक्तो पुनर्नारायणोऽब्रवीत् ॥
ततः कमलपत्राक्षो वराहः सम्मुखे स्थितः। सनत्कुमारो मे भक्तः पुनर्नारायणोऽब्रवीत्।
Verse 41
ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः ॥ सनत्कुमारो योगज्ञः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
ततो भूम्याः वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः सुतो मुनिः सनत्कुमारो योगज्ञः वसुन्धराम् प्रत्युवाच।
Verse 42
धन्या चैव सुभाग्या च यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ वराहरूपी भगवान् सर्वमायाकरण्डकः ॥
धन्या च सुभाग्या च यत्त्वया परिपृच्छितम्; वराहरूपी भगवान् सर्वमायाकरण्डकः।
Verse 43
किं त्वया भाषितो देवि सर्वयोगाङ्गयोगवित् ॥ देवो नारायणस्तत्र सर्वधर्मविदां वरः ॥
किं त्वया भाषितं देवि, सर्वयोगाङ्गयोगवित्; देवो नारायणस्तत्र सर्वधर्मविदां वरः।
Verse 44
कुमारवचनं श्रुत्वा तं मही प्रत्यभाषत ॥ शृणु तत्त्वेन मे ब्रह्मन् यन्मया परिपृच्छितम् ॥
कुमारवचनं श्रुत्वा तं मही प्रत्यभाषत; शृणु तत्त्वेन मे ब्रह्मन् यन्मया परिपृच्छितम्।
Verse 45
कार्यं क्रियां च योगं च अध्यात्म्यं पार्थिवस्थितम् ॥ एतन्मे पृच्छते ब्रह्मन् देवो नारायणः प्रभुः ॥
कार्यं क्रियां च योगं च अध्यात्म्यं पार्थिवस्थितम्; एतन्मे पृच्छते ब्रह्मन् देवो नारायणः प्रभुः।
Verse 46
कृत्वा तेन व्रतं चैव मम कर्मपरायणः ॥ षष्ठे काले तु भुञ्जीत गृहभिक्षामनिन्दिताम् ॥
तेन व्रतेन कृतव्रतः मम कर्मपरायणः। षष्ठे काले तु भुञ्जीत गृहभिक्षामनिन्दिताम्॥
Verse 47
अष्टौ भिक्षा यथान्यायं शुद्धभागवतां गृहे ॥ य एतेन विधानॆन ब्रह्मकर्माणि कारयेत् ॥
अष्टौ भिक्षाः यथान्यायं शुद्धभागवतगृहे। य एतेन विधानेन ब्रह्मकर्माणि कारयेत्॥
Verse 48
मुच्यते किल्बिषात्तस्मादेवमाह जनार्दनः ॥ यदीच्छसि परां सिद्धिं विष्णुलोकं जनार्दनात् ॥
मुच्यते किल्बिषात् तस्माद् एवमाह जनार्दनः। यदि इच्छसि परां सिद्धिं विष्णुलोकं जनार्दनात्॥
Verse 49
शीघ्रमाराधयेद्विष्णुं द्विजमुख्यो न संशयः ॥ ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः ॥
शीघ्रम् आराधयेत् विष्णुं द्विजमुख्यो न संशयः। ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः॥
Verse 50
प्रत्युवाच विशालाक्षीं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥ अहो गुह्यं रहस्यं च यत्त्वया देवि भाषितम् ॥
प्रत्युवाच विशालाक्षीं धर्मकामो वसुन्धराम्। अहो गुह्यं रहस्यं च यत्त्वया देवि भाषितम्॥
Verse 51
तस्य ये मुखनिष्क्रान्ता धर्मास्तान्वक्तुमर्हसि ॥ धरण्युवाच ॥ ततः स पुण्डरीकाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
तस्य मुखनिष्क्रान्तान् धर्मान् यथावद् वक्तुमर्हसि। धरण्युवाच—ततः स पुण्डरीकाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः…
Verse 52
वराहरूपी भगवान् लोकनाथो जनार्दनः । उवाच मधुरं वाक्यं मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥
वराहरूपी भगवान् लोकनाथो जनार्दनः मधुरं वाक्यमुवाच, मेघदुन्दुभिनिःस्वनः।
Verse 53
भक्तकर्मसुखार्थाय गुणवित्तसमन्विताम् ॥ अनेनैव विधानेन आचारेण समन्वितः ॥
भक्तकर्मसुखार्थाय गुणवित्तसमन्वितः। अनेनैव विधानेन आचारेण समन्वितः…
Verse 54
देवि कारयते कर्म मम लोकं स गच्छति ॥ क्रुद्धेन न च कर्त्तव्यं लोभेन त्वरया न च ॥
देवि, कारयते कर्म मम लोकं स गच्छति। क्रुद्धेन न च कर्त्तव्यं लोभेन त्वरया न च।
Verse 55
संसारं ते न गच्छन्ति अपराधविवर्जिताः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते भुवि ॥
संसारं ते न गच्छन्ति अपराधविवर्जिताः। श्रीवराह उवाच—अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते भुवि…
Verse 56
पातनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ नाहं तत्प्रतिगृह्णामि न च ते वै मम प्रियाः ॥
तस्य पातनं वक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे। अहं तत् प्रतिगृह्णामि न, न च ते वै मम प्रियाः॥
Verse 57
मूर्खा भागवता देवि मम विप्रियकारिणः ॥ पतन्ति नरके घोरे रौरवे तदनन्तरम् ॥
मूर्खा भागवताः देवि मम विप्रियकारिणः। पतन्ति नरके घोरे रौरवे तदनन्तरम्॥
Verse 58
अज्ञानस्य च दोषेण दुःखान्यनुभवन्ति च ॥ वानरो दश वर्षाणि मार्जारश्च त्रयोदश ॥
अज्ञानदोषेण दुःखान्यनुभवन्ति च। वानरो दश वर्षाणि, मार्जारश्च त्रयोदश॥
Verse 59
मूकः पञ्च च वर्षाणि बलीवर्दश्च द्वादश ॥ छागश्चैवाष्टवर्षाणि मासं वै ग्रामकुक्कुटः ॥
मूकः पञ्च वर्षाणि, बलीवर्दश्च द्वादश। छागश्चैवाष्टवर्षाणि, मासं वै ग्रामकुक्कुटः॥
Verse 60
त्रीणि वर्षाणि महिषो भवत्येव न संशयः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुष्पं यन्मे न रोचते ॥
त्रीणि वर्षाणि महिषो भवत्येव न संशयः। एतत्ते कथितं भद्रे, पुष्पं यन्मे न रोचते॥
Verse 61
अकर्मण्यं विशालाक्षि पुष्पं ये च ददन्ति वै ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्यदि तुष्टोऽसि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
अकर्मण्यं विशालाक्षि पुष्पं ये वै ददन्ति, ते दोषं प्राप्नुवन्ति। धरण्युवाच—भगवन्, यदि त्वं विशुद्धेनान्तरात्मना तुष्टोऽसि—
Verse 62
येन शुध्यन्ति ते भक्तास्तव कर्मपरायणाः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
येन ते भक्तास्तव कर्मपरायणाः शुध्यन्ति। श्रीवराह उवाच—शृणु तत्त्वेन मे देवि, यन्मां त्वं परिपृच्छसि।
Verse 63
प्रायश्चित्तं महाभागे येन शुध्यन्ति मानवाः ॥ एकाहारं ततः कृत्वा मासमेकं वरानने ॥
प्रायश्चित्तं महाभागे येन शुध्यन्ति मानवाः। एकाहारं ततः कृत्वा मासमेकं वरानने—
Verse 64
यावकान्नं त्रीण्यहानि वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥ य एतेन विधानॆन देवि कर्माणि कारयेत् ॥
यावकान्नं त्रीण्यहानि वायुभक्षो दिनत्रयम्। य एतेन विधानेन देवि कर्माणि कारयेत्—
Verse 65
सर्वपापप्रमुक्तश्च मम लोकं स गच्छति ॥
स सर्वपापप्रमुक्तश्च मम लोकं स गच्छति।
Verse 66
धरण्युवाच ॥ यन्मां त्वं भाषसे नाथ आचारस्य व्यतिक्रमम् ॥ उपस्पृश्य समाचारं रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥
धरण्युवाच—नाथ, यन्मां त्वम् आचारस्य व्यतिक्रमं भाषसे, तस्मात् उपस्पृश्य-नाम शुद्ध्याचारस्य रहस्यं विधिं सम्यक् वक्तुमर्हसि।
Verse 67
त्रीणि वारान्स्पृशेत्तत्र शिरो ब्रह्मणि संस्थितः ॥ त्रीणि वारान्पुनस्तत्र उभे ते कर्णनासिके ॥
तत्र ब्रह्मणि संस्थितः शिरः त्रीणि वारान् स्पृशेत्; ततः पुनस्तत्र उभे कर्णनासिके त्रीणि वारान् स्पृशेत्।
Verse 68
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो मम ये च मते स्थिताः ॥ अनेन विधिना कृत्वा प्रायश्चित्तं यशस्विनि ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वा, मम मते ये स्थिताः, अनेन विधिना प्रायश्चित्तं कृत्वा, यशस्विनि—
Verse 69
जातं मे विह्वलं चित्तं न स्थिरं जायते क्वचित् ॥ यत्त्वया भाषितं हीदं भक्तानां च दुरासदम् ॥
जातं मे विह्वलं चित्तं; न क्वचित् स्थिरं जायते। यत्त्वया भाषितं हि इदं भक्तानामपि दुरासदम्।
Verse 70
ततो मां भाषते ब्रह्मन् विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥ क्रुद्धा भागवता ब्रह्मन् येन शुद्ध्यन्ति किल्बिषात् ॥
ततो मां विष्णुः मायाकरण्डकः उवाच—ब्रह्मन्, क्रुद्धा भागवताः येन किल्बिषात् शुद्ध्यन्ति।
Verse 71
मत्पूजनं विधानॆन यदीच्छेत् परमाṃ गतिम् ॥ ये मां देवि यजिष्यन्ति क्रोधं त्यक्त्वा जितेन्द्रियाः ॥
मत्पूजनं विधानेन य इच्छेत् परमां गतिम् । ये मां देवि यजन्ति ते क्रोधं त्यक्त्वा जितेन्द्रियाः ॥
Verse 72
वीरासनविधींश्चैव कारयेत् सप्त सप्त च ॥ चतुर्थं भक्ष्यमेकेन मासेन घृतपायसम् ॥
वीरासनविधींश्चैव कारयेत् सप्त सप्त च । चतुर्थे मासमेकं तु भक्ष्यं घृतपायसम् ॥
The text links ritual correctness to ethical self-regulation: proper worship requires disciplined conduct (ācāra), especially restraint from krodha (anger), along with prescribed purificatory actions. Expiation is presented as a corrective technology that restores eligibility for devotion and stabilizes social-ritual order as voiced through Pṛthivī’s concern for devotees’ welfare.
The chapter specifies durations rather than seasons: e.g., 10 or 15 days of ākāśa-śayana (sleeping in the open/sky), the lunar vow Cāndrāyaṇa (month-structured observance), and regulated eating intervals (e.g., eating on the sixth time-period; month-long ekāhāra; multi-day yāvaka diet and three days of vāyu-bhakṣa). No explicit ṛtu (season) markers are stated in the excerpt.
Environmental stewardship appears indirectly through Pṛthivī’s role as Earth-personified: she requests practices that allow devotees to become 'saṃśuddha' and safely traverse difficulties, implying that moral-ritual discipline contributes to societal stability on Earth. The chapter frames terrestrial balance as maintained through regulated conduct, purity, and avoidance of disruptive emotions like anger.
The narrative names Sanatkumāra (a Brahmā-putra) as an interlocutor in the transmission context, and it references varṇa categories (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya) as eligible practitioners of the stated prāyaścittas. No dynastic royal lineages or specific historical rulers are mentioned in the provided passage.