Adhyaya 134: Expiations for Ritual and Temporal Offences in Worship, and the Prescribed Purificatory Procedure (Upaspṛśya)
Pūjādisāmayikāparādha-prāyaścittaṃ tathā Upaspṛśya-vidhiḥ
Ritual-Manual (Prāyaścitta) and Ethical-Discourse (Conduct in Devotional Practice)
या अध्यायात वराह व पृथ्वी यांचा उपदेशात्मक संवाद असून पूजाकाळी व दैनंदिन आचारात झालेल्या सायमिक/विधीगत दोषांची प्रायश्चित्ते सांगितली आहेत. अयोग्य रीतीने देवाजवळ जाणे, अनुचित वेशभूषा, दोषयुक्त नैवेद्य-उपहार इत्यादी चुकांचे कर्मफल व त्यांचे शमन करण्यासाठी चांद्रायण, महाशांतपन, तप्तकृच्छ्र अशी व्रत-प्रायश्चित्ते निर्देशिली आहेत. पुढे पृथ्वी ‘गुप्त’ मानक विचारते, ज्यायोगे भागवतजन आचारभंग न करता देवसन्निधी साधू शकतील. वराह क्रमाने उपस्पृश्य शुद्धीविधी सांगतो—धुणे, माती घेणे, परिमार्जन/कुळकुळणे, नियत आचमन, प्राणसंयम व नियत स्पर्श. अध्यायात क्रोधत्यागासह भावनियंत्रणाला पूजासिद्धी व पृथ्वीच्या लोकहित-रक्षणासाठी आवश्यक नैतिक शिस्त मानले आहे.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 134
Verse 1
अथ पूजादिसामयिकापराधेषु प्रायश्चित्तानि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मुक्त्वा तु मम कर्माणि मम कर्मपरायणः ॥ प्रायश्चित्तविधिं देवि यस्तु वाक्यं प्रभाषते ॥
आता पूजा व नियतकालीन आचारांशी संबंधित अपराधांची प्रायश्चित्ते सांगितली जातात. श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, जो माझ्या कर्मांत परायण असूनही माझी विहित कर्मे सोडून प्रायश्चित्तविधीचे वचन बोलतो…
Verse 2
मूर्खो भवति सुश्रोणि मम कर्मपरायणः ॥ प्रायश्चित्तविधिं देवि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥
हे सुश्रोणि, तो माझ्या कर्मांत परायण असूनही मूर्ख होतो. हे देवी, ज्यायोगे तो पापातून मुक्त होईल अशी प्रायश्चित्तविधी सांग.
Verse 3
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि दश पञ्च च ॥ मुच्यते किल्बिषात्तत्र देवि चैव न संशयः ॥
आकाशशयन करून दहा दिवस आणि आणखी पाच दिवस राहिल्यास, हे देवी, तो तेथे पापातून मुक्त होतो—यात संशय नाही.
Verse 4
इति मौनत्यागप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ भूषितो नीलवस्त्रेण यो हि मामुपपद्यते ॥ वर्षाणां हि शतं पञ्च कृमिर्भूत्वा स तिष्ठति ॥
अशा प्रकारे मौनत्यागाचे प्रायश्चित्त. श्रीवराह म्हणाले—जो निळ्या वस्त्राने भूषित होऊन माझ्याकडे येतो, तो कृमी होऊन एकशे पाच वर्षे (अधोगतीत) राहतो.
Verse 5
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि अपराधविशोधनम् ॥ प्रायश्चित्तं विशालाक्षि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥
त्यासाठी, हे सुश्रोणि, मी अपराध-विशोधन सांगतो. हे विशालाक्षि, ज्यायोगे पापातून मुक्ती होईल असे प्रायश्चित्त मी सांगतो.
Verse 6
व्रतं चान्द्रायणं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ मुच्यते किल्बिषाद्भूमे एवमेतन्न संशयः ॥
विधिनिर्दिष्ट कर्माने चांद्रायण व्रत केल्यास, हे भूमे, मनुष्य पापातून मुक्त होतो; यात संशय नाही।
Verse 7
अविधानेन संस्पृश्य यो हि मामुपसर्पति ॥ स मूर्खः पापकर्मा च मम विप्रियकारकः ॥
जो विधीविना अशुद्ध रीतीने स्पर्श करून माझ्याकडे येतो, तो मूर्ख, पापकर्मी आणि मला अप्रिय करणारा आहे.
Verse 8
तेन दत्तं वरारोहे गन्धमाल्यसुगन्धितम् ॥ प्रापणं च न गृह्णामि मृष्टं चापि कदाचन ॥
हे वरारोहे, त्याने दिलेले अर्पण—जरी ते सुगंध व माळांनी सुवासित असले—मी स्वीकारत नाही; कधीही मिष्टान्नही नाही.
Verse 9
ततो नारायणवचः श्रुत्वा सा संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥
त्यानंतर नारायणाचे वचन ऐकून, व्रतांत दृढ अशी धर्मकामी वसुंधरा मधुर वाणीने बोलली.
Verse 10
केन कर्मविधानॆन भूत्वा भागवता भुवि ॥ उपस्पृश्योपसर्पन्ति तव कर्मपरायणाः
हे प्रभो, भुवी भागवत (भक्त) होऊन, तुमच्या कर्मात तत्पर असलेले लोक उपस्पृश्य (आचमन/शुद्धी) करून कोणत्या कर्मविधानाने तुमच्याकडे येतात?
Verse 11
एतन्मे संशयं देव परं कौतूहलं हि मे ॥ तव भक्तसुखार्थाय निष्कलं वक्तुमर्हसि
हे देव! हा माझा संशय आहे आणि हीच माझी परम जिज्ञासा आहे. तुझ्या भक्तांच्या सुखासाठी हे सर्वथा, कोणतीही उणीव न ठेवता, सांगणे तुला योग्य आहे.
Verse 12
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ कथितं मम तत्त्वेन गुह्यमेतत्परं महत्
श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, हे भीरु! तू मला जे विचारलेस ते तत्त्वानुसार ऐक. मी हे तत्त्वतः सांगितले आहे; हा परम, महान व गुह्य उपदेश आहे.
Verse 13
विमुच्य सर्वकर्माणि यो हि मामुपसर्पति ॥ तस्य वै शृणु सुश्रोणि उपस्पृश्य च या क्रिया
जो सर्व कर्मे सोडून माझ्याकडे येतो—हे सुश्रोणि! अशा व्यक्तीसाठी ‘उपस्पृश्य’ (शुद्धीकरण) म्हणून जी क्रिया करावयाची आहे ती ऐक.
Verse 14
भूत्वा पूर्वमुखस्तत्र पादौ प्रक्षाल्य चाम्बुभिः ॥ उपस्पृश्य यथान्यायं तिस्रो वै गृह्य मृत्तिकाः
तेथे पूर्वेकडे तोंड करून, पाण्याने दोन्ही पाय धुऊन, विधिपूर्वक उपस्पृश्य (शुद्धी) करून, मग नियमाप्रमाणे मातीचे तीन भाग घ्यावेत.
Verse 15
ततः प्रक्षालितं हस्तं जलेन तदनन्तरम् ॥ सप्तकोशं ततो गृह्य जलेन क्षालयेत् ततः
त्यानंतर ताबडतोब हात पाण्याने धुवावा. मग ‘सप्तकोश’ प्रमाणे घेऊन, त्यानंतर पुन्हा पाण्याने धुवावे.
Verse 16
पादमेकैकशस्तद्वत्पञ्च पञ्च वदेत् ततः ॥ कोशौ संमृज्यतां तत्र यदीच्छेत्तु मम प्रियम्
तसेच प्रत्येक पायासाठी वेगवेगळे ‘पाच आणि पाच’ असे म्हणावे. तेथे दोन्ही कोश स्वच्छ पुसून शुद्ध करावेत—जर कोणी मला प्रिय असे आचरण करू इच्छित असेल तर.
Verse 17
त्रीणि कोशान्पिबेत्तत्र सर्वपापविशोधनम् ॥ मुखं कराभ्यां मार्जेत सर्वमिन्द्रियनिग्रहम्
तेथे तीन कोश पिणे—हे सर्व पापांचे शोधन करणारे म्हटले आहे. दोन्ही हातांनी मुख पुसावे—हे सर्व इंद्रिय-निग्रहाचे साधन आहे.
Verse 18
प्राणायामं ततः कृत्वा मम चिन्तापरायणः ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन कुर्यात्संसारमोक्षणम्
नंतर प्राणायाम करून, मन माझ्या चिंतनात एकाग्र ठेवून, विधीने मान्य अशा कर्माने संसारातून मुक्तीचे साधन करावे.
Verse 19
स्पृशेत्तु निष्कलस्तत्र यो हि यत्र प्रतिष्ठितः ॥ विक्षिपेत्रिणि वाराणि सलिलं प्रवरं त्रयम्
तेथे ज्या ठिकाणी तो उभा असेल, निष्कल (पूर्ण शुद्ध) होऊन नियत स्पर्श करावा. श्रेष्ठ जल तीन भागांनी तीनदा शिंपडावे.
Verse 20
एवमुक्तस्य कर्त्तव्यं ममाभिगमनेषु च ॥ उपस्पृश्य तनुं वामे यदीक्षेत प्रियं मम ॥
ज्याला असे सांगितले आहे, त्याने माझ्याकडे येताना देखील हेच करावे. उपस्पर्श करून, जर तो देहाच्या डाव्या बाजूस मला प्रिय असे लक्षण/वस्तू पाहील.
Verse 21
एवं च कुर्वतस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ अपराधं न विन्देत एवं देवि न संशयः ॥
जो असा आचरण करतो आणि माझ्या विधिनिर्दिष्ट कर्मात सम्यक् स्थित असतो, तो अपराधास पात्र होत नाही—हे देवी, यात संशय नाही।
Verse 22
ततो नारायणवचः श्रुत्वा देवी वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वभागवतप्रियम् ॥
त्यानंतर नारायणांचे वचन ऐकून देवी वसुंधरा हिने मधुर वाक्य उच्चारले, जे सर्व भागवतभक्तांना प्रिय होते।
Verse 23
धरण्युवाच ॥ उपस्पृश्य विधानॆन यस्तु कर्माणि चाप्नुयात् ॥ तापनं शोधनं चैव तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
धरणी म्हणाली—जो विधिपूर्वक उपस्पृश करून कर्मांचे अनुष्ठान करतो, त्याच्यासाठी तापन व शोधन यांची विधी आपण सांगावी।
Verse 24
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे भूमे इमं गुह्यमनिन्दिते ॥ यां गतिं च प्रपद्यन्ते मम कर्मबहिष्कृताः ॥
श्रीवराह म्हणाले—हे भूमे, हे अनिंद्ये, तत्त्वतः हा माझा गुह्य उपदेश ऐक; आणि जे माझ्या कर्मातून बहिष्कृत आहेत ते कोणती गती प्राप्त करतात तेही।
Verse 25
व्यभिचारं च मे कृत्वा यश्च मामुपसर्पति ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
आणि जो माझ्याशी व्यभिचार करूनही माझ्याकडे येतो, त्याच्यासाठी दहा हजार वर्षे आणि शेकडो वर्षे (दुष्फळ) ठरते।
Verse 26
कृमिर्भूत्वा यथान्याय्यं तिष्ठते नात्र संशयः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य मूर्खस्य माधवि ॥
कृमी होऊन तो यथायोग्य तसाच राहतो—यात संशय नाही। हे माधवी, त्या मूर्खासाठी मी प्रायश्चित्त सांगतो.
Verse 27
यच्च कृत्वा महाभागे कृतकृत्यः पुनर्भवेत् ॥ महासान्तपनं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च निष्कलम् ॥
आणि जे करून, हे महाभागे, तो पुन्हा कृतकृत्य होईल—निष्कलंक रीतीने महासान्तपन व तप्तकृच्छ्र करून.
Verse 28
किल्बिषात्तु प्रमुक्तास्ते गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ यस्तु क्रोधसमाविष्टो मम भक्तिपरायणः ॥
पापातून मुक्त झालेले ते परम गतीला जातात। पण जो क्रोधाने आविष्ट असूनही माझ्या भक्तीत परायण आहे…
Verse 29
स्पृशेत मम गात्राणि चित्तं कृत्वा चलाचलम् ॥ न चाहं रागमिच्छामि क्रुद्धमेव यशस्विनि ॥
चित्त कधी चंचल कधी स्थिर करून तो माझ्या अंगांना स्पर्श करो; पण हे यशस्विनी, मला राग नको—इथे केवळ क्रोधच (अभिप्रेत) आहे.
Verse 30
इच्छामि च सदा दान्तं शुभं भागवतं शुचिम् ॥ पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं लाभालाभविवर्जितम् ॥
मी सदैव दान्त, शुभ, भागवत आणि शुचि असा भक्त इच्छितो—जो पाचही इंद्रियांयुक्त असूनही लाभ-तोट्याच्या आसक्तीपासून विरहित आहे.
Verse 31
अहङ्कारविनिर्मुक्तं कर्मण्यभिरतं मम ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वरानने ॥
अहंकारमुक्त होऊन माझ्यासाठी कर्मात रत रहा. आणखीही मी तुला सांगतो—हे वरानने, ते ऐक.
Verse 32
मां यदा लभते क्रुद्धः शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ चिल्ली जातो वर्षशतं श्येनो वर्षशतं पुनः ॥
क्रोधी मनुष्य जेव्हा मला प्राप्त करतो—तो शुद्ध, भागवतभक्त व पवित्र असला तरी—तो शंभर वर्षे ‘चिल्ली’ होऊन जन्मतो आणि पुन्हा शंभर वर्षे श्येन (बाज) होतो.
Verse 33
भेकस्त्रिशतवर्षाणि यातुधानः पुनर्दश ॥ अपुमान् षट् च वर्षाणि रेतोभक्षस्तु जायते ॥
तो तीनशे वर्षे बेडूक होतो; मग दहा वर्षे यातुधान. नंतर सहा वर्षे नपुंसक राहून, रेतोभक्ष (वीर्यभक्षी) म्हणून जन्मतो.
Verse 34
अन्धो जायेत सुष्रोणि पञ्च सप्त तथा नव ॥ गृध्रो द्वात्रिंशवर्षाणि चक्रवाको दशैव तु ॥
हे सुष्रोणि, तो पाच, सात तसेच नऊ (वर्षे) आंधळा होऊन जन्मतो. मग बत्तीस वर्षे गृध्र (गिधाड) आणि निश्चयाने दहा वर्षे चक्रवाक पक्षी होतो.
Verse 35
शैवालभक्षिता चैव ह्याकाशगमनं तथा ॥ ब्राह्मणो जायते भूमे क्रोधस्य च पथे स्थितः ॥
शैवाल (काई) भक्षणही होते आणि आकाशगमनही. मग पृथ्वीवर ब्राह्मण म्हणून जन्म होतो, तरी तो क्रोधाच्या मार्गावरच स्थित राहतो.
Verse 36
आत्मकर्मापराधेन प्राप्तः संसारसागरे ॥ धरण्युवाच ॥ अहो वै परमं गुह्यं यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥
स्वकर्माच्या अपराधामुळे मनुष्य संसारसागरात पडतो. धरणी म्हणाली—अहो! तुम्ही पूर्वी जे सांगितले ते खरोखर परम गूढ रहस्य आहे.
Verse 37
श्रुत्वा सुदुस्तरं सारं भीतास्मि परिदेविता ॥ नाहमाज्ञापयामि त्वां देवदेव जगत्पते ॥
हे अत्यंत दुस्तर सार ऐकून मी भयभीत होऊन विलाप करीत आहे. हे देवदेव, हे जगत्पते! मी तुम्हाला आज्ञा देत नाही.
Verse 38
मम चैव प्रियार्थाय सर्वलोकसुखावहम् ॥ येन मुच्यन्ति संशुद्धा बुधाः कर्मपरायणाः ॥
माझ्या प्रिय हेतूसाठी आणि सर्व लोकांना सुख देणारे—ज्यायोगे शुद्ध, बुद्धिमान व कर्मनिष्ठ जन मुक्त होतात ते मला सांगा.
Verse 39
अल्पसत्त्वा गतभया लोभमोहसमन्विताः ॥ तरन्ति येन दुर्गाणि प्रायश्चित्तं च मे वद ॥
अल्प सामर्थ्याचे, भय टाकून दिलेले, लोभ-मोहयुक्त (लोक) कोणत्या उपायाने दुर्गम संकटे पार करतात? आणि मला प्रायश्चित्तही सांगा.
Verse 40
ततः कमलपत्राक्षो वराहः सम्मुखे स्थितः ॥ सनत्कुमारो मे भक्तो पुनर्नारायणोऽब्रवीत् ॥
त्यानंतर कमलपत्रनयन वराह समोर उभा राहिला. आणि माझा भक्त सनत्कुमार पुन्हा नारायणाला उद्देशून बोलला.
Verse 41
ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः ॥ सनत्कुमारो योगज्ञः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
तेव्हा भूमीचे वचन ऐकून ब्रह्मपुत्र मुनि, योगज्ञ सनत्कुमार यांनी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 42
धन्या चैव सुभाग्या च यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ वराहरूपी भगवान् सर्वमायाकरण्डकः ॥
तू विचारलेला प्रश्न धन्य व सौभाग्यदायक आहे; वराहरूप धारण करणारे भगवान् जणू सर्व माया-शक्तींचा कोश आहेत।
Verse 43
किं त्वया भाषितो देवि सर्वयोगाङ्गयोगवित् ॥ देवो नारायणस्तत्र सर्वधर्मविदां वरः ॥
हे देवी (भूमी), तू जे बोललीस ते तेथे देव नारायणांविषयी आहे—ते सर्व योगांगांचे जाणकार आणि धर्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहेत।
Verse 44
कुमारवचनं श्रुत्वा तं मही प्रत्यभाषत ॥ शृणु तत्त्वेन मे ब्रह्मन् यन्मया परिपृच्छितम् ॥
कुमारांचे वचन ऐकून भूमी त्यांना म्हणाली: “हे ब्रह्मन्, मी जे विचारले आहे ते तत्त्वतः ऐका.”
Verse 45
कार्यं क्रियां च योगं च अध्यात्म्यं पार्थिवस्थितम् ॥ एतन्मे पृच्छते ब्रह्मन् देवो नारायणः प्रभुः ॥
“कर्तव्य, क्रिया (अनुष्ठान), योग आणि पार्थिव अवस्थेत स्थित अध्यात्म—याविषयीच, हे ब्रह्मन्, मी प्रभु देव नारायणांना विचारत आहे.”
Verse 46
कृत्वा तेन व्रतं चैव मम कर्मपरायणः ॥ षष्ठे काले तु भुञ्जीत गृहभिक्षामनिन्दिताम् ॥
ते व्रत करून, माझ्या विहित कर्मात तत्पर असलेला साधक सहाव्या काली भोजन करील आणि गृहांतून मिळालेली निंदारहित भिक्षा स्वीकारील।
Verse 47
अष्टौ भिक्षा यथान्यायं शुद्धभागवतां गृहे ॥ य एतेन विधानॆन ब्रह्मकर्माणि कारयेत् ॥
शुद्ध भागवत भक्तांच्या घरी नियमाप्रमाणे आठ वेळा/आठ भाग भिक्षा असावी. जो या विधानाने ब्रह्मकर्मे (पवित्र कर्तव्ये) करवितो किंवा करतो—
Verse 48
मुच्यते किल्बिषात्तस्मादेवमाह जनार्दनः ॥ यदीच्छसि परां सिद्धिं विष्णुलोकं जनार्दनात् ॥
त्या पाप/कलुषतेतून तो मुक्त होतो—असे जनार्दन म्हणाला. जर तुला परम सिद्धी, म्हणजे जनार्दनद्वारे प्राप्त होणारा विष्णुलोक हवा असेल—
Verse 49
शीघ्रमाराधयेद्विष्णुं द्विजमुख्यो न संशयः ॥ ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः ॥
श्रेष्ठ द्विजाने शीघ्र विष्णूची आराधना करावी—यात संशय नाही. मग भूमीचे वचन ऐकून ब्रह्म्याचा पुत्र मुनि (पुढे बोलला/कृती केली)—
Verse 50
प्रत्युवाच विशालाक्षीं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥ अहो गुह्यं रहस्यं च यत्त्वया देवि भाषितम् ॥
धर्माची इच्छा असलेल्या (मुनिने) विशालाक्षी देवी वसुंधरेला प्रत्युत्तर दिले: “अहो! हे देवि, तू जे बोललीस ते गुप्तही आहे आणि रहस्यपूर्णही आहे।”
Verse 51
तस्य ये मुखनिष्क्रान्ता धर्मास्तान्वक्तुमर्हसि ॥ धरण्युवाच ॥ ततः स पुण्डरीकाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
त्याच्या मुखातून प्रकट झालेले जे धर्म आहेत, ते यथोचित सांगणे तुला योग्य आहे। धरणी म्हणाली—मग तो पुण्डरीकाक्ष, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा…
Verse 52
वराहरूपी भगवान् लोकनाथो जनार्दनः । उवाच मधुरं वाक्यं मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥
वराहरूप धारण केलेले भगवान्, लोकनाथ जनार्दन यांनी मधुर वचन उच्चारले; त्यांचा नाद मेघ व दुंदुभीसारखा घुमला।
Verse 53
भक्तकर्मसुखार्थाय गुणवित्तसमन्विताम् ॥ अनेनैव विधानेन आचारेण समन्वितः ॥
भक्तिपूर्ण कर्मातून होणाऱ्या सुखासाठी—सद्गुण व योग्य साधनांनी युक्त—जो याच विधीने व आचाराने संयमित आहे…
Verse 54
देवि कारयते कर्म मम लोकं स गच्छति ॥ क्रुद्धेन न च कर्त्तव्यं लोभेन त्वरया न च ॥
हे देवी, जो नियत कर्म करवितो, तो माझ्या लोकास जातो। पण ते क्रोधाने, लोभाने किंवा घाईने करू नये।
Verse 55
संसारं ते न गच्छन्ति अपराधविवर्जिताः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते भुवि ॥
जे अपराधरहित आहेत, ते संसारात जात नाहीत। श्रीवराह म्हणाले—जो पृथ्वीवर अयोग्य उपायाने मिळालेल्या पुष्पाने माझी अर्चना करतो…
Verse 56
पातनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ नाहं तत्प्रतिगृह्णामि न च ते वै मम प्रियाः ॥
हे वसुंधरे, त्याचा पतन मी सांगतो—ते ऐक. मी ते (अर्पण) स्वीकारत नाही, आणि ते खरोखरच मला प्रिय नाहीत.
Verse 57
मूर्खा भागवता देवि मम विप्रियकारिणः ॥ पतन्ति नरके घोरे रौरवे तदनन्तरम् ॥
हे देवी, जे मूर्ख ‘भागवत’ माझ्या अप्रिय गोष्टी करतात, ते त्यानंतर रौरव नावाच्या घोर नरकात पडतात.
Verse 58
अज्ञानस्य च दोषेण दुःखान्यनुभवन्ति च ॥ वानरो दश वर्षाणि मार्जारश्च त्रयोदश ॥
अज्ञानाच्या दोषामुळे ते दुःख भोगतात. (ते) दहा वर्षे वानर आणि तेरा वर्षे मांजर म्हणून जन्म घेतात.
Verse 59
मूकः पञ्च च वर्षाणि बलीवर्दश्च द्वादश ॥ छागश्चैवाष्टवर्षाणि मासं वै ग्रामकुक्कुटः ॥
(ते) पाच वर्षे मुके, बारा वर्षे बैल, आठ वर्षे शेळी, आणि एक महिना ग्रामकुक्कुट (कोंबडा) होतात.
Verse 60
त्रीणि वर्षाणि महिषो भवत्येव न संशयः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुष्पं यन्मे न रोचते ॥
तीन वर्षे तो महिष (म्हैस) होतो—यात संशय नाही. हे भद्रे, मी तुला सांगितले: जे पुष्पार्पण मला रुचत नाही.
Verse 61
अकर्मण्यं विशालाक्षि पुष्पं ये च ददन्ति वै ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्यदि तुष्टोऽसि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
हे विशालाक्षि! जे लोक विधिविरुद्ध, निष्फळ पुष्प अर्पितात, ते दोषाचे भागी होतात. धरणी म्हणाली—हे भगवन्, जर आपण शुद्ध अंतःकरणाने संतुष्ट असाल—
Verse 62
येन शुध्यन्ति ते भक्तास्तव कर्मपरायणाः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
ज्यायोगे तुमचे कर्मपरायण भक्त शुद्ध होतात. श्रीवराह म्हणाले—हे देवी, तू मला जे विचारतेस ते तत्त्वतः माझ्याकडून ऐक.
Verse 63
प्रायश्चित्तं महाभागे येन शुध्यन्ति मानवाः ॥ एकाहारं ततः कृत्वा मासमेकं वरानने ॥
हे महाभागे! ज्याप्रायश्चित्ताने मनुष्य शुद्ध होतात ते असे—हे वरानने, त्यानंतर एक महिना एकाहार करावा.
Verse 64
यावकान्नं त्रीण्यहानि वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥ य एतेन विधानॆन देवि कर्माणि कारयेत् ॥
तीन दिवस यावक-अन्न घ्यावे आणि तीन दिवस वायुभक्ष (उपवास) करावा. हे देवी, जो या विधानाने कर्म करील—
Verse 65
सर्वपापप्रमुक्तश्च मम लोकं स गच्छति ॥
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन माझ्या लोकास जातो.
Verse 66
धरण्युवाच ॥ यन्मां त्वं भाषसे नाथ आचारस्य व्यतिक्रमम् ॥ उपस्पृश्य समाचारं रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥
धरणी म्हणाली—हे नाथ! तुम्ही मला आचारभंगाविषयी सांगत आहात, तर शुद्ध आचरणाची गुप्त पद्धत—म्हणजे उपस्पृश्य (शुद्धीसाठी स्पर्श)—कृपया स्पष्ट करावी।
Verse 67
त्रीणि वारान्स्पृशेत्तत्र शिरो ब्रह्मणि संस्थितः ॥ त्रीणि वारान्पुनस्तत्र उभे ते कर्णनासिके ॥
तेथे ब्रह्मस्मरणात स्थित होऊन शिर तीनदा स्पर्श करावा; नंतर पुन्हा तेथे दोन्ही कान व नासिका तीनदा स्पर्श कराव्यात।
Verse 68
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो मम ये च मते स्थिताः ॥ अनेन विधिना कृत्वा प्रायश्चित्तं यशस्विनि ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय किंवा वैश्य—जे माझ्या मतात स्थित आहेत—ते या विधीने प्रायश्चित्त करून, हे यशस्विनी—
Verse 69
जातं मे विह्वलं चित्तं न स्थिरं जायते क्वचित् ॥ यत्त्वया भाषितं हीदं भक्तानां च दुरासदम् ॥
माझे चित्त व्याकुळ झाले आहे; ते कुठेही स्थिर होत नाही. आणि तुम्ही जे सांगितले आहे, ते भक्तांनाही दुर्गम आहे।
Verse 70
ततो मां भाषते ब्रह्मन् विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥ क्रुद्धा भागवता ब्रह्मन् येन शुद्ध्यन्ति किल्बिषात् ॥
मग मायाधारक अद्भुत विष्णू मला म्हणाला—हे ब्राह्मण! क्रुद्ध झालेले भागवत (भगवद्भक्त)ही असे असतात की त्यांच्या द्वारे पापातून शुद्धी होते।
Verse 71
मत्पूजनं विधानॆन यदीच्छेत् परमाṃ गतिम् ॥ ये मां देवि यजिष्यन्ति क्रोधं त्यक्त्वा जितेन्द्रियाः ॥
जो विधिपूर्वक माझे पूजन करून परम गती इच्छितो—हे देवी, जे क्रोध त्यागून व इंद्रिये जिंकून माझी आराधना करतील, ते त्या मार्गास योग्य आहेत.
Verse 72
वीरासनविधींश्चैव कारयेत् सप्त सप्त च ॥ चतुर्थं भक्ष्यमेकेन मासेन घृतपायसम् ॥
वीरासनाच्या विधीही करवाव्यात—सात आणि पुन्हा सात (वेळा/संच). चौथ्या टप्प्यात एक महिना भक्ष्य म्हणून घृत-पायस (तूप-दुधाची खीर) असावी.
Frequently Asked Questions
The text links ritual correctness to ethical self-regulation: proper worship requires disciplined conduct (ācāra), especially restraint from krodha (anger), along with prescribed purificatory actions. Expiation is presented as a corrective technology that restores eligibility for devotion and stabilizes social-ritual order as voiced through Pṛthivī’s concern for devotees’ welfare.
The chapter specifies durations rather than seasons: e.g., 10 or 15 days of ākāśa-śayana (sleeping in the open/sky), the lunar vow Cāndrāyaṇa (month-structured observance), and regulated eating intervals (e.g., eating on the sixth time-period; month-long ekāhāra; multi-day yāvaka diet and three days of vāyu-bhakṣa). No explicit ṛtu (season) markers are stated in the excerpt.
Environmental stewardship appears indirectly through Pṛthivī’s role as Earth-personified: she requests practices that allow devotees to become 'saṃśuddha' and safely traverse difficulties, implying that moral-ritual discipline contributes to societal stability on Earth. The chapter frames terrestrial balance as maintained through regulated conduct, purity, and avoidance of disruptive emotions like anger.
The narrative names Sanatkumāra (a Brahmā-putra) as an interlocutor in the transmission context, and it references varṇa categories (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya) as eligible practitioners of the stated prāyaścittas. No dynastic royal lineages or specific historical rulers are mentioned in the provided passage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.