Adhyaya 134: Expiations for Ritual and Temporal Offences in Worship, and the Prescribed Purificatory Procedure (Upaspṛśya)
Pūjādisāmayikāparādha-prāyaścittaṃ tathā Upaspṛśya-vidhiḥ
Ritual-Manual (Prāyaścitta) and Ethical-Discourse (Conduct in Devotional Practice)
এই অধ্যায়ত বৰাহ আৰু পৃথিৱী (ধৰণী/বসুন্ধৰা)ৰ উপদেশমূলক সংলাপত পূজা আৰু দৈনন্দিন আচৰণত হোৱা বিধিগত ত্ৰুটিৰ প্ৰায়শ্চিত্ত বৰ্ণিত হৈছে। বৰাহ অনুচিতভাৱে আগবঢ়া, অনুপযুক্ত বস্ত্ৰ, দোষযুক্ত নৈবেদ্য আদি লঙ্ঘনৰ কৰ্মফল আৰু প্ৰতিকাৰ-ব্ৰত ক’য়—চান্দ্ৰায়ণ, মহাসান্তপন, তপ্তকৃচ্ছ্ৰ আদি। তাৰ পাছত পৃথিৱীয়ে ভক্তভাগৱতসকলে আচৰণ-অপৰাধ নকৰাকৈ দেৱতাৰ ওচৰ চাপিবলৈ ‘গুপ্ত’ মানদণ্ড সুধে। বৰাহ ধাপে ধাপে উপস্পৃশ্য শুদ্ধিকৰণ-বিধি দিছে—ধোৱা, মাটি লোৱা, কুলি কৰা, নিয়মিত আচমন, প্ৰাণ-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিয়ত স্পৰ্শ। অধ্যায়ে বিশেষকৈ ক্ৰোধ ত্যাগসহ মন-সংযমক পূজাৰ ফলপ্ৰাপ্তিৰ বাবে আৰু পৃথিৱীৰ লোককল্যাণ-শৃঙ্খলা ৰক্ষাৰ বাবে অনিবার্য বুলি জোৰ দিয়ে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 134
Verse 1
अथ पूजादिसामयिकापराधेषु प्रायश्चित्तानि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मुक्त्वा तु मम कर्माणि मम कर्मपरायणः ॥ प्रायश्चित्तविधिं देवि यस्तु वाक्यं प्रभाषते ॥
এতিয়া পূজা আদি সাময়িক আচাৰ-অপৰাধৰ প্ৰায়শ্চিত্তসমূহ। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: ‘দেৱি, যি মোৰ কৰ্মত পৰায়ণ হৈও মোৰ বিধেয় কৰ্ম ত্যাগ কৰি প্ৰায়শ্চিত্ত-বিধি বিষয়ে বাক্য উচ্চাৰে…’
Verse 2
मूर्खो भवति सुश्रोणि मम कर्मपरायणः ॥ प्रायश्चित्तविधिं देवि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥
‘সুশ্ৰোণি, সি মূৰ্খ হৈ পৰে, যদিও মোৰ কৰ্মত পৰায়ণ; সেয়ে দেৱি, যি প্ৰায়শ্চিত্ত-বিধিয়ে পাপৰ পৰা মুক্তি দিয়ে, সেইটো কোৱা।’
Verse 3
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि दश पञ्च च ॥ मुच्यते किल्बिषात्तत्र देवि चैव न संशयः ॥
আকাশশয়ন কৰি দহ দিন আৰু আরও পাঁচ দিন (মুঠ পন্ধৰ) থাকিলে; দেৱি, তাত সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 4
इति मौनत्यागप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ भूषितो नीलवस्त्रेण यो हि मामुपपद्यते ॥ वर्षाणां हि शतं पञ्च कृमिर्भूत्वा स तिष्ठति ॥
ইয়াই মৌনত্যাগৰ প্ৰায়শ্চিত্ত। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: ‘যি নীল বস্ত্ৰে ভূষিত হৈ মোৰ ওচৰলৈ আহে, সি কৃমি হৈ একশ পাঁচ বছৰ পৰ্যন্ত অৱস্থান কৰে।’
Verse 5
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि अपराधविशोधनम् ॥ प्रायश्चित्तं विशालाक्षि येन मुच्येत किल्बिषात् ॥
হে সুশ্ৰোণি, মই এতিয়া সেই অপৰাধৰ বিশোধন ক’ম—হে বিশালাক্ষি, যি প্ৰায়শ্চিত্তে মানুহ পাপদোষৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 6
व्रतं चान्द्रायणं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ मुच्यते किल्बिषाद्भूमे एवमेतन्न संशयः ॥
বিধিদৃষ্ট কৰ্ম অনুসৰি চান্দ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰিলে, হে ভূমি, মানুহ পাপদোষৰ পৰা মুক্ত হয়; ই একেবাৰে সত্য, সন্দেহ নাই।
Verse 7
अविधानेन संस्पृश्य यो हि मामुपसर्पति ॥ स मूर्खः पापकर्मा च मम विप्रियकारकः ॥
যি জনে বিধি নমানি অশুদ্ধভাৱে স্পৰ্শ কৰি বা আচৰণ কৰি মোৰ ওচৰলৈ আহে, সি মূৰ্খ, পাপকর্মী আৰু মোৰ অপ্ৰিয়কাৰক।
Verse 8
तेन दत्तं वरारोहे गन्धमाल्यसुगन्धितम् ॥ प्रापणं च न गृह्णामि मृष्टं चापि कदाचन ॥
হে বৰাৰোহে, তাৰ দিয়া নিবেদন গন্ধ-মাল্যৰে সুগন্ধিত হলেও মই গ্ৰহণ নকৰোঁ; আৰু কেতিয়াও তাৰ মিঠা বা উৎকৃষ্ট আহাৰো নলওঁ।
Verse 9
ततो नारायणवचः श्रुत्वा सा संशितव्रता ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥
তাৰ পাছত নাৰায়ণৰ বচন শুনি, দৃঢ়ব্ৰতা সেই ধৰ্মকামী বসুন্ধৰা (পৃথিৱী) মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 10
केन कर्मविधानॆन भूत्वा भागवता भुवि ॥ उपस्पृश्योपसर्पन्ति तव कर्मपरायणाः
হে প্ৰভু, কোন নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম-বিধান অনুসৰি পৃথিৱীত ভাগৱত ভক্ত হৈ, তোমাৰ কৰ্মত পৰায়ণ লোকসকলে উপস্পৃশ্য (আচমন-শুদ্ধি) কৰি তোমাৰ ওচৰলৈ কেনেকৈ আগবাঢ়ে?
Verse 11
एतन्मे संशयं देव परं कौतूहलं हि मे ॥ तव भक्तसुखार्थाय निष्कलं वक्तुमर्हसि
হে দেৱ, এইয়েই মোৰ সংশয় আৰু ই মোৰ পৰম কৌতূহল। তোমাৰ ভক্তসকলৰ সুখ-মঙ্গলৰ বাবে তুমি ইয়াক নিস্কল, সম্পূৰ্ণকৈ ক’বলৈ যোগ্য।
Verse 12
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं भीरु भाषसे ॥ कथितं मम तत्त्वेन गुह्यमेतत्परं महत्
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেৱী, তত্ত্বৰূপে মোৰ কথা শুনা; হে ভীৰু, তুমি যি মোক কৈছা/সুধিছা। মই ইয়াক তত্ত্ব অনুসাৰে ক’লোঁ—ই পৰম, মহান আৰু গোপন উপদেশ।
Verse 13
विमुच्य सर्वकर्माणि यो हि मामुपसर्पति ॥ तस्य वै शृणु सुश्रोणि उपस्पृश्य च या क्रिया
যি মানুহে সকলো আন কৰ্ম ত্যাগ কৰি মোক ওচৰ চাপি আহে, হে সুশ্ৰোণি, তেনে জনৰ বাবে উপস্পৃশ্য ৰূপে যি ক্ৰিয়া কৰিব লাগে, সেয়া শুনা।
Verse 14
भूत्वा पूर्वमुखस्तत्र पादौ प्रक्षाल्य चाम्बुभिः ॥ उपस्पृश्य यथान्यायं तिस्रो वै गृह्य मृत्तिकाः
তাত পূৰ্বমুখ হৈ, পানীৰে পা ধুই, আৰু বিধি অনুসাৰে উপস্পৃশ্য কৰি, তাৰ পাছত নিয়মমতে মৃত্তিকা (মাটি)ৰ তিনিটা অংশ ল’ব লাগে।
Verse 15
ततः प्रक्षालितं हस्तं जलेन तदनन्तरम् ॥ सप्तकोशं ततो गृह्य जलेन क्षालयेत् ततः
তাৰ পাছত তৎক্ষণাৎ হাতখন পানীৰে ধুব লাগে। তাৰ পিছত ‘সপ্ত-কোশ’ৰ মাপ/ক্ৰম লৈ, পুনৰ পানীৰে তাক ধুই ল’ব লাগে।
Verse 16
पादमेकैकशस्तद्वत्पञ्च पञ्च वदेत् ततः ॥ कोशौ संमृज्यतां तत्र यदीच्छेत्तु मम प्रियम्
একেদৰে, প্ৰতিটো পাৱ পৃথক পৃথককৈ, তাৰ পাছত ‘পাঁচ আৰু পাঁচ’ বুলি উচ্চাৰণ কৰিব লাগে। তাত দুটা কোশ মচি শুচি কৰিব লাগে—যদি কোনোবাই মোৰ প্ৰিয় অনুসাৰে কৰিব খোজে।
Verse 17
त्रीणि कोशान्पिबेत्तत्र सर्वपापविशोधनम् ॥ मुखं कराभ्यां मार्जेत सर्वमिन्द्रियनिग्रहम्
তাত তিন কোশ পান কৰিব লাগে—ই সকলো পাপ শোধনকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। দুয়ো হাতৰে মুখ মচিব লাগে—ই সকলো ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহৰ অনুশাসন।
Verse 18
प्राणायामं ततः कृत्वा मम चिन्तापरायणः ॥ कर्मणा विधिदृष्टेन कुर्यात्संसारमोक्षणम्
তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম কৰি, মোৰ চিন্তনত মন একাগ্ৰ কৰি, বিধি-দৃষ্ট কৰ্মৰ দ্বাৰা সংসাৰ-মোক্ষৰ উদ্দেশ্যে আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 19
स्पृशेत्तु निष्कलस्तत्र यो हि यत्र प्रतिष्ठितः ॥ विक्षिपेत्रिणि वाराणि सलिलं प्रवरं त्रयम्
তাত নিষ্কল (সম্পূৰ্ণ শুচিতা) অৱস্থাত, য’ত যি স্থিত, বিধিপূৰ্বক স্পৰ্শ কৰিব লাগে। উত্তম জল তিনিবাৰ ছটিয়াব লাগে—তিনিটা মাপিত ভাগে।
Verse 20
एवमुक्तस्य कर्त्तव्यं ममाभिगमनेषु च ॥ उपस्पृश्य तनुं वामे यदीक्षेत प्रियं मम ॥
এইদৰে উপদেশ পোৱা জনে মোৰ ওচৰলৈ আগবঢ়োঁতেো এই বিধি পালন কৰিব লাগে: বিধিমতে উপস্পৰ্শ কৰি, যদি তেওঁ দেহৰ বাওঁফালে মোৰ প্ৰিয় লক্ষণ দেখা পায়।
Verse 21
एवं च कुर्वतस्तस्य मम कर्मव्यवस्थितः ॥ अपराधं न विन्देत एवं देवि न संशयः ॥
আৰু যি এইদৰে কৰে, মোৰ নিৰ্ধাৰিত কৰ্মবিধিত সুস্থিৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ, তেওঁ কোনো অপৰাধ নাপায়—হে দেবী, ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 22
ततो नारायणवचः श्रुत्वा देवी वसुन्धरा ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सर्वभागवतप्रियम् ॥
তাৰ পিছত নাৰায়ণৰ বচন শুনি, দেবী বসুন্ধৰাই মধুৰ বাক্য ক’লে, যি ভাগৱত পৰম্পৰাৰ সকলো ভক্তৰ প্ৰিয়।
Verse 23
धरण्युवाच ॥ उपस्पृश्य विधानॆन यस्तु कर्माणि चाप्नुयात् ॥ तापनं शोधनं चैव तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: ‘যদি কোনোবাই বিধিমতে উপস্পৰ্শ কৰি কৰ্মসমূহ আৰম্ভ কৰে, তেন্তে সেই বিষয়ে তাপন (তপস্যা) আৰু শোধন (শুদ্ধিকৰণ)ৰ আচাৰ আপুনি ক’বলৈ যোগ্য।’
Verse 24
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे भूमे इमं गुह्यमनिन्दिते ॥ यां गतिं च प्रपद्यन्ते मम कर्मबहिष्कृताः ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: ‘হে ভূমি, হে অনিন্দিতে, তত্ত্বৰূপে মোৰ এই গুহ্য উপদেশ শুনা; আৰু যিসকল মোৰ কৰ্মবিধিৰ পৰা বহিষ্কৃত, তেওঁলোকে কোন গতি লাভ কৰে।’
Verse 25
व्यभिचारं च मे कृत्वा यश्च मामुपसर्पति ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥
‘যি কোনোবাই মোৰ প্ৰতি বিশ্বাসভংগ কৰি তথাপি মোক ওচৰ চাপি আহে—তাৰ বাবে দহ হাজাৰ বছৰ আৰু শত শত বছৰ (ফলভোগ) নিৰ্ধাৰিত।’
Verse 26
कृमिर्भूत्वा यथान्याय्यं तिष्ठते नात्र संशयः ॥ प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य मूर्खस्य माधवि ॥
‘কৃমি হৈ সি ন্যায় অনুসাৰে তাতে স্থিৰ থাকে—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। হে মাধৱী, সেই মূৰ্খজনৰ প্ৰায়শ্চিত্ত মই ক’ম।’
Verse 27
यच्च कृत्वा महाभागे कृतकृत्यः पुनर्भवेत् ॥ महासान्तपनं कृत्वा तप्तकृच्छ्रं च निष्कलम् ॥
‘আৰু যি কৰিলেই, হে মহাভাগে, সি পুনৰ কৃতকৃত্য হয়: মহাসান্তপন সম্পাদন কৰি আৰু তপ্তকৃচ্ছ্ৰও নিৰ্মলভাৱে পালন কৰি।’
Verse 28
किल्बिषात्तु प्रमुक्तास्ते गच्छन्ति परमां गतिम् ॥ यस्तु क्रोधसमाविष्टो मम भक्तिपरायणः ॥
‘পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে। কিন্তু যি ক্ৰোধে আচ্ছন্ন, যদিও মোৰ ভক্তিত পৰায়ণ…’
Verse 29
स्पृशेत मम गात्राणि चित्तं कृत्वा चलाचलम् ॥ न चाहं रागमिच्छामि क्रुद्धमेव यशस्विनि ॥
‘সি মোৰ অঙ্গ স্পৰ্শ কৰিব পাৰে, মনক কেতিয়াবা চঞ্চল কেতিয়াবা অচঞ্চল কৰি; তথাপি, হে যশস্বিনী, মই ৰাগ কামনা নকৰোঁ—ইয়াত কেৱল ক্ৰোধেই (উপস্থিত) বুজিব লাগে।’
Verse 30
इच्छामि च सदा दान्तं शुभं भागवतं शुचिम् ॥ पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं लाभालाभविवर्जितम् ॥
মই সদায় ইচ্ছা কৰোঁ—এজন দান্ত (ইন্দ্ৰিয়-সংযমী), শুভ, ভাগৱত-ভক্ত আৰু শুচি (পবিত্ৰ) ব্যক্তিক, যি পঞ্চেন্দ্ৰিয়-সমাযুক্ত হৈও লাভ-অলাভৰ আসক্তিৰ পৰা বিৰত থাকে।
Verse 31
अहङ्कारविनिर्मुक्तं कर्मण्यभिरतं मम ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वरानने ॥
অহংকাৰৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হৈ মোৰ নিমিত্তে কৰ্মত ৰত থাকিব। আৰু আন এটা কথা মই তোমাক ক’ম—সেয়া শুনা, হে সুন্দৰ-মুখী।
Verse 32
मां यदा लभते क्रुद्धः शुद्धो भागवतः शुचिः ॥ चिल्ली जातो वर्षशतं श्येनो वर्षशतं पुनः ॥
যেতিয়া ক্ৰুদ্ধ ব্যক্তি মোক লাভ কৰে—যদিও সি শুদ্ধ, ভাগৱত-ভক্ত আৰু শুচি—তেতিয়া সি শতবছৰ ‘চিল্লী’ ৰূপে জন্ম লয়, আৰু পুনৰ শতবছৰ ‘শ্যেন’ (বাজ) ৰূপে হয়।
Verse 33
भेकस्त्रिशतवर्षाणि यातुधानः पुनर्दश ॥ अपुमान् षट् च वर्षाणि रेतोभक्षस्तु जायते ॥
সি তিনিশ বছৰ নহয়, তিনিশত বছৰ ভেক (ব্যাঙ) হয়; তাৰ পিছত দহ বছৰ যাতুধান (ৰাক্ষস-সদৃশ) হয়। তাৰ পিছত ছয় বছৰ নপুংসক হৈ, ৰেতোভক্ষ (বীৰ্যভোজী) ৰূপে জন্ম লয়।
Verse 34
अन्धो जायेत सुष्रोणि पञ्च सप्त तथा नव ॥ गृध्रो द्वात्रिंशवर्षाणि चक्रवाको दशैव तु ॥
হে সুষ্ৰোণি (সুন্দৰ-কটিযুক্তা), সি পাঁচ, সাত আৰু নৱ (বছৰ) অন্ধ হৈ জন্ম লয়। তাৰ পিছত বত্ৰিশ বছৰ গৃধ্ৰ (গিধ) হয়, আৰু নিশ্চয় দহ বছৰ চক্ৰৱাক পাখি হয়।
Verse 35
शैवालभक्षिता चैव ह्याकाशगमनं तथा ॥ ब्राह्मणो जायते भूमे क्रोधस्य च पथे स्थितः ॥
শৈৱাল (কাই) ভক্ষণ কৰা আৰু আকাশগমনো তদ্ৰূপ (ফল)। তাৰ পাছত পৃথিৱীত ব্ৰাহ্মণ ৰূপে জন্ম হয়, তথাপি ক্ৰোধৰ পথত স্থিত হৈ থাকে।
Verse 36
आत्मकर्मापराधेन प्राप्तः संसारसागरे ॥ धरण्युवाच ॥ अहो वै परमं गुह्यं यत्त्वया पूर्वभाषितम् ॥
নিজ কৰ্মৰ অপৰাধৰ ফলত জীৱে সংসাৰ-সাগৰত উপনীত হয়। ধৰণীয়ে ক’লে: ‘আহা! তুমি পূৰ্বে যি কৈছিলা, সেয়া নিশ্চয় পৰম গুহ্য ৰহস্য।’
Verse 37
श्रुत्वा सुदुस्तरं सारं भीतास्मि परिदेविता ॥ नाहमाज्ञापयामि त्वां देवदेव जगत्पते ॥
এই সাৰ—অতি দুস্তৰ—শুনি মই ভীত হৈ পৰিছোঁ আৰু বিলাপ কৰিছোঁ। হে দেবদেব, হে জগত্পতি, মই তোমাক আদেশ নকৰোঁ।
Verse 38
मम चैव प्रियार्थाय सर्वलोकसुखावहम् ॥ येन मुच्यन्ति संशुद्धा बुधाः कर्मपरायणाः ॥
মোৰ প্ৰিয় উদ্দেশ্যৰ বাবে, আৰু যি সকলো লোকলৈ সুখ আনে—সেই উপায় কোৱা, যাৰ দ্বাৰা শুদ্ধ, বুদ্ধিমান আৰু কৰ্মনিষ্ঠ জন মুক্ত হয়।
Verse 39
अल्पसत्त्वा गतभया लोभमोहसमन्विताः ॥ तरन्ति येन दुर्गाणि प्रायश्चित्तं च मे वद ॥
অল্প সত্ত্বযুক্ত, ভয় ত্যাগ কৰা, লোভ-মোহে সংযুক্ত লোকসকলে কোন উপায়ে দুৰ্গতি/দুৰ্গমতা পাৰ হয়? আৰু মোৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্তো কোৱা।
Verse 40
ततः कमलपत्राक्षो वराहः सम्मुखे स्थितः ॥ सनत्कुमारो मे भक्तो पुनर्नारायणोऽब्रवीत् ॥
তেতিয়া কমলনয়ন বৰাহ ভগৱান সন্মুখত থিয় হ’ল। আৰু মোৰ ভক্ত সনৎকুমাৰ পুনৰ নাৰায়ণক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 41
ततो भूम्या वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः ॥ सनत्कुमारो योगज्ञः प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
তাৰ পিছত পৃথিৱীৰ বাক্য শুনি, ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ সেই মুনি—যোগত নিপুণ সনৎকুমাৰ—বসুন্ধৰাক উত্তৰ দিলে।
Verse 42
धन्या चैव सुभाग्या च यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ वराहरूपी भगवान् सर्वमायाकरण्डकः ॥
ধন্য আৰু সুভাগ্যৱতী সেই প্ৰশ্ন, যি তুমি সুধিছা। বৰাহৰূপ ধাৰণ কৰা ভগৱান সকলো মায়া-কলা-শক্তিৰ ভঁৰাল স্বৰূপ।
Verse 43
किं त्वया भाषितो देवि सर्वयोगाङ्गयोगवित् ॥ देवो नारायणस्तत्र सर्वधर्मविदां वरः ॥
হে দেবী, তুমি যি বাক্য কৈছা, সেয়া তাত নাৰায়ণৰ প্ৰতি—যি সকলো যোগাঙ্গৰ জ্ঞানী আৰু ধৰ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 44
कुमारवचनं श्रुत्वा तं मही प्रत्यभाषत ॥ शृणु तत्त्वेन मे ब्रह्मन् यन्मया परिपृच्छितम् ॥
কুমাৰৰ বাক্য শুনি পৃথিৱীয়ে তাক উত্তৰ দিলে: “হে ব্ৰাহ্মণ, মই যি সুধিছোঁ, সেয়া তত্ত্বৰূপে সত্যকৈ শুনা।”
Verse 45
कार्यं क्रियां च योगं च अध्यात्म्यं पार्थिवस्थितम् ॥ एतन्मे पृच्छते ब्रह्मन् देवो नारायणः प्रभुः ॥
কৰ্তব্য (কাৰ্য), বিধিসম্মত ক্ৰিয়া, যোগ আৰু অধ্যাত্ম—যি পাৰ্থিৱ অৱস্থাত স্থিত—এই বিষয়ে, হে ব্ৰাহ্মণ, প্ৰভু দেৱ নাৰায়ণক মই প্ৰশ্ন কৰিছোঁ।
Verse 46
कृत्वा तेन व्रतं चैव मम कर्मपरायणः ॥ षष्ठे काले तु भुञ्जीत गृहभिक्षामनिन्दिताम् ॥
সেই ব্ৰত গ্ৰহণ কৰি আৰু নিৰ্ধাৰিত কৰ্মত নিষ্ঠাবান হৈ, ষষ্ঠ সময়ত আহাৰ কৰিব; গৃহসমূহৰ পৰা পোৱা অনিন্দিত ভিক্ষাই গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 47
अष्टौ भिक्षा यथान्यायं शुद्धभागवतां गृहे ॥ य एतेन विधानॆन ब्रह्मकर्माणि कारयेत् ॥
শুদ্ধ ভাগৱত ভক্তৰ গৃহত বিধি অনুসাৰে ভিক্ষাৰ আঠ ভাগ/আঠ চক্ৰ হ’ব। যিয়ে এই বিধান অনুসাৰে ব্ৰহ্মকৰ্ম (পবিত্ৰ কৰ্তব্য) সম্পাদন কৰে বা কৰোৱায়—
Verse 48
मुच्यते किल्बिषात्तस्मादेवमाह जनार्दनः ॥ यदीच्छसि परां सिद्धिं विष्णुलोकं जनार्दनात् ॥
সেই পাপ-মলিনতাৰ পৰা নিশ্চয় মুক্তি লাভ হয়—এইদৰে জনাৰ্দনে ক’লে। যদি তুমি পৰম সিদ্ধি, অৰ্থাৎ জনাৰ্দনৰ দ্বাৰা লাভ্য বিষ্ণুলোক, ইচ্ছা কৰা—
Verse 49
शीघ्रमाराधयेद्विष्णुं द्विजमुख्यो न संशयः ॥ ततो भूमेर्वचः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च सुतो मुनिः ॥
দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণে বিষ্ণুক শীঘ্ৰ আৰাধনা কৰিব লাগে—ইয়াত সন্দেহ নাই। তাৰ পাছত পৃথিৱীৰ বাক্য শুনি, ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ সেই মুনি (আগত) ক’লে/কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 50
प्रत्युवाच विशालाक्षीं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥ अहो गुह्यं रहस्यं च यत्त्वया देवि भाषितम् ॥
ধৰ্মকামা বসুন্ধৰাই বিশাল-নয়না দেৱীক উত্তৰ দিলে: “আহা দেৱি! তুমি যি কৈছা, সেয়া গোপনো আৰু গভীৰ ৰহস্যও।”
Verse 51
तस्य ये मुखनिष्क्रान्ता धर्मास्तान्वक्तुमर्हसि ॥ धरण्युवाच ॥ ततः स पुण्डरीकाक्षः शङ्खचक्रगदाधरः ॥
“তাঁৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত যি ধৰ্মসমূহ, সেয়া তুমি যথোচিতভাৱে ক’ব লাগিব।” ধৰণীয়ে ক’লে: তেতিয়া সেই পুণ্ডৰীকাক্ষ, শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী…
Verse 52
वराहरूपी भगवान् लोकनाथो जनार्दनः । उवाच मधुरं वाक्यं मेघदुन्दुभिनिःस्वनः ॥
বৰাহ-ৰূপ ধাৰণ কৰি, লোকনাথ জনাৰ্দন ভগৱানে মধুৰ বাক্য ক’লে; তেওঁৰ ধ্বনি মেঘ আৰু দুন্দুভিৰ দৰে গম্ভীৰভাৱে গুঞ্জৰিত হ’ল।
Verse 53
भक्तकर्मसुखार्थाय गुणवित्तसमन्विताम् ॥ अनेनैव विधानेन आचारेण समन्वितः ॥
ভক্তিযুক্ত কৰ্মৰ পৰা উৎপন্ন সুখৰ বাবে—সদ্গুণ আৰু যথোচিত উপায়েৰে সমন্বিত—যি এই একে বিধান আৰু আচাৰে অনুশাসিত…
Verse 54
देवि कारयते कर्म मम लोकं स गच्छति ॥ क्रुद्धेन न च कर्त्तव्यं लोभेन त्वरया न च ॥
হে দেৱি! যি বিধিবদ্ধ কৰ্ম কৰোৱায়, সি মোৰ লোকলৈ যায়। কিন্তু ক্ৰোধেৰে, লোভেৰে, বা ত্বৰাৰে সেই কৰ্ম কৰা উচিত নহয়।
Verse 55
संसारं ते न गच्छन्ति अपराधविवर्जिताः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ अकर्मण्येन पुष्पेण यो मामर्चयते भुवि ॥
যিসকল অপৰাধবিবর্জিত, তেওঁলোকে সংসাৰত নাযায়। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: পৃথিৱীত যি অকৰ্মণ্য—অনুচিত উপায়ে লাভ কৰা—ফুলেৰে মোৰ অৰ্চনা কৰে…
Verse 56
पातनं तस्य वक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ नाहं तत्प्रतिगृह्णामि न च ते वै मम प्रियाः ॥
হে বসুন্ধৰে, তাৰ পতনৰ কথা মই ক’ম; শুনা। মই সেই নিবেদন গ্ৰহণ নকৰোঁ, আৰু তেনে লোক নিশ্চয়েই মোৰ প্ৰিয় নহয়।
Verse 57
मूर्खा भागवता देवि मम विप्रियकारिणः ॥ पतन्ति नरके घोरे रौरवे तदनन्तरम् ॥
হে দেবী, যিসকল নিজকে ভাগৱত বুলিও কয় কিন্তু মোৰ অপ্ৰিয় কৰ্ম কৰে, তেওঁলোক মূৰ্খ। তেওঁলোকে তাৰ পিছত ভয়ংকৰ নৰক ‘ৰৌৰৱ’ত পতিত হয়।
Verse 58
अज्ञानस्य च दोषेण दुःखान्यनुभवन्ति च ॥ वानरो दश वर्षाणि मार्जारश्च त्रयोदश ॥
অজ্ঞানতাৰ দোষে তেওঁলোকে দুখ ভোগ কৰে। (পুনৰ) দহ বছৰৰ বাবে বান্দৰ, আৰু তেৰ বছৰৰ বাবে মেকুৰী হৈ জন্ম লয়।
Verse 59
मूकः पञ्च च वर्षाणि बलीवर्दश्च द्वादश ॥ छागश्चैवाष्टवर्षाणि मासं वै ग्रामकुक्कुटः ॥
পাঁচ বছৰৰ বাবে মূক, বাৰ বছৰৰ বাবে বলীবৰ্দ (বাঁহ), আঠ বছৰৰ বাবে ছাগলী, আৰু নিশ্চয় এক মাহৰ বাবে গাঁওৰ কুকুৰা হৈ জন্ম লয়।
Verse 60
त्रीणि वर्षाणि महिषो भवत्येव न संशयः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुष्पं यन्मे न रोचते ॥
তিন বছৰলৈ মানুহ নিশ্চয়েই মহিষ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। হে ভদ্ৰে, মই তোমাক ক’লোঁ—যি ধৰণৰ পুষ্প-অৰ্পণ মোক ৰুচি নধৰে।
Verse 61
अकर्मण्यं विशालाक्षि पुष्पं ये च ददन्ति वै ॥ धरण्युवाच ॥ भगवन्यदि तुष्टोऽसि विशुद्धेनान्तरात्मना ॥
হে বিশাল-নয়না, যিসকলে অকর্মণ্য (বিধিবিৰুদ্ধ, ফলহীন) পুষ্প দান কৰে, সিহঁতে নিশ্চয় দোষভাগী হয়। ধৰণীয়ে ক’লে: হে ভগৱন, যদি তুমি বিশুদ্ধ অন্তৰাত্মাৰে সন্তুষ্ট হও—
Verse 62
येन शुध्यन्ति ते भक्तास्तव कर्मपरायणाः ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥
—যাৰ দ্বাৰা তোমাৰ ভক্তসকল, তোমাৰ কৰ্মত (বিধিবদ্ধ কৰ্তব্যত) নিবিষ্ট, শুদ্ধ হয়। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: হে দেবী, তুমি যি সুধিছা, সেয়া তত্ত্ব অনুসাৰে মোৰ পৰা শুনা।
Verse 63
प्रायश्चित्तं महाभागे येन शुध्यन्ति मानवाः ॥ एकाहारं ततः कृत्वा मासमेकं वरानने ॥
হে মহাভাগে, যি প্ৰায়শ্চিত্তে মানুহ শুদ্ধ হয়, সেয়া এই: হে সুশ্ৰী-মুখী (ৱৰাননে), তাৰ পিছত এক মাহ একবাৰ আহাৰ (একাহাৰ) গ্ৰহণ কৰা।
Verse 64
यावकान्नं त्रीण्यहानि वायुभक्षो दिनत्रयम् ॥ य एतेन विधानॆन देवि कर्माणि कारयेत् ॥
তিন দিন যাৱক অন্ন ভোজন কৰা, আৰু তিন দিন বায়ুভক্ষ (উপবাস কৰি কেৱল বায়ুত নিৰ্ভৰ) হোৱা। হে দেবী, যি কোনো এই বিধান অনুসাৰে কৰ্ম সম্পাদন কৰায়/কৰে—
Verse 65
सर्वपापप्रमुक्तश्च मम लोकं स गच्छति ॥
সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ সেই ব্যক্তি মোৰ লোকলৈ গমন কৰে।
Verse 66
धरण्युवाच ॥ यन्मां त्वं भाषसे नाथ आचारस्य व्यतिक्रमम् ॥ उपस्पृश्य समाचारं रहस्यं वक्तुमर्हसि ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: হে নাথ! তুমি যেতিয়া মোক আচাৰৰ ব্যতিক্ৰম বিষয়ে কোৱা, তেতিয়া উচিত আচাৰৰ গোপন বিধি—অর্থাৎ উপস্পৃশ্য (শুদ্ধিকাৰক স্পৰ্শ)—বৰ্ণনা কৰিবলৈ যোগ্য।
Verse 67
त्रीणि वारान्स्पृशेत्तत्र शिरो ब्रह्मणि संस्थितः ॥ त्रीणि वारान्पुनस्तत्र उभे ते कर्णनासिके ॥
তাত ব্ৰহ্মস্মৰণত স্থিত হৈ মূৰ তিনিবাৰ স্পৰ্শ কৰিব; তাৰ পাছত তাতেই পুনৰ তিনিবাৰ দুয়োটা কাণ আৰু নাসাৰন্ধ্ৰ স্পৰ্শ কৰিব।
Verse 68
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो मम ये च मते स्थिताः ॥ अनेन विधिना कृत्वा प्रायश्चित्तं यशस्विनि ॥
ব্ৰাহ্মণ হওক, ক্ষত্ৰিয় হওক বা বৈশ্য হওক—যিসকলে মোৰ মতত স্থিত—এই বিধিৰে প্ৰায়শ্চিত্ত সম্পন্ন কৰি, হে যশস্বিনী—
Verse 69
जातं मे विह्वलं चित्तं न स्थिरं जायते क्वचित् ॥ यत्त्वया भाषितं हीदं भक्तानां च दुरासदम् ॥
মোৰ চিত্ত ব্যাকুল হৈ উঠিছে; ক’তো স্থিৰ নহয়। আৰু তুমি যি কথা ক’লা, সেয়া ভক্তসকলৰ বাবেও লাভ কৰা দুৰ্লভ।
Verse 70
ततो मां भाषते ब्रह्मन् विष्णुर्मायाकरण्डकः ॥ क्रुद्धा भागवता ब्रह्मन् येन शुद्ध्यन्ति किल्बिषात् ॥
তেতিয়া মায়াৰ আশ্চৰ্য বাহক বিষ্ণুৱে মোক ক’লে: “হে ব্ৰাহ্মণ, ভক্তসকল ক্ৰুদ্ধ হ’লোও, সিহঁতেই পাপৰ পৰা শুদ্ধি লাভৰ উপায় হয়।”
Verse 71
मत्पूजनं विधानॆन यदीच्छेत् परमाṃ गतिम् ॥ ये मां देवि यजिष्यन्ति क्रोधं त्यक्त्वा जितेन्द्रियाः ॥
যদি কোনোবাই বিধি অনুসাৰে মোৰ পূজা কৰি পৰম গতি কামনা কৰে, তেন্তে হে দেবী, যিসকলে ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি ইন্দ্ৰিয়-জয়ী হৈ মোক যজনা কৰিব, সিহঁতেই সেই পথৰ যোগ্য।
Verse 72
वीरासनविधींश्चैव कारयेत् सप्त सप्त च ॥ चतुर्थं भक्ष्यमेकेन मासेन घृतपायसम् ॥
তেওঁ বীৰাসনৰ বিধিসমূহো কৰাব—সাত আৰু পুনৰ সাত (বাৰ/সেট)। চতুৰ্থ পৰ্বত, এক মাহ ধৰি, ভক্ষণীয় নিবেদন হ’ব ঘৃত-পায়স (ঘিঁউ-মিশ্ৰিত দুধ-চাউলৰ ক্ষীৰ)।
Frequently Asked Questions
The text links ritual correctness to ethical self-regulation: proper worship requires disciplined conduct (ācāra), especially restraint from krodha (anger), along with prescribed purificatory actions. Expiation is presented as a corrective technology that restores eligibility for devotion and stabilizes social-ritual order as voiced through Pṛthivī’s concern for devotees’ welfare.
The chapter specifies durations rather than seasons: e.g., 10 or 15 days of ākāśa-śayana (sleeping in the open/sky), the lunar vow Cāndrāyaṇa (month-structured observance), and regulated eating intervals (e.g., eating on the sixth time-period; month-long ekāhāra; multi-day yāvaka diet and three days of vāyu-bhakṣa). No explicit ṛtu (season) markers are stated in the excerpt.
Environmental stewardship appears indirectly through Pṛthivī’s role as Earth-personified: she requests practices that allow devotees to become 'saṃśuddha' and safely traverse difficulties, implying that moral-ritual discipline contributes to societal stability on Earth. The chapter frames terrestrial balance as maintained through regulated conduct, purity, and avoidance of disruptive emotions like anger.
The narrative names Sanatkumāra (a Brahmā-putra) as an interlocutor in the transmission context, and it references varṇa categories (brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya) as eligible practitioners of the stated prāyaścittas. No dynastic royal lineages or specific historical rulers are mentioned in the provided passage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.