Paramahansa
ਪਰਮਹੰਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਸੰਨਿਆਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ) ਪਰਮਹੰਸ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਉੱਚਤਮ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਆਤਮਾ-ਬ੍ਰਹਮ ਏਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਉਦੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਛਾਣ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਹੰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਸੀਤ-ਉਸ਼ਣ ਆਦਿ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Start ReadingKey Teachings
Paramahaṃsa ideal: the highest renouncer who discriminates the Real (brahman) from the unreal (nāma-rūpa)
Jñāna as the direct means to mokṣa; inner realization supersedes external ritual supports
Tyāga of identifiers: abandonment of sacred thread, tuft, staff, and fixed marks when they become ego-supports
Equanimity (samatva) toward heat/cold, honor/dishonor, gain/loss; freedom from praise and blame
Non-possessiveness and non-agency: relinquishing “I” and “mine,” resting in the witness Self
Universal vision: seeing the same ātman in all beings; compassion and non-injury as natural expressions of knowledge
Mendicant simplicity: alms, homelessness, minimal needs; wandering without attachment to place or community
“Bāla-unmatta” trope: social nonconformity as a sign of inner freedom, not moral laxity
Verses of the Paramahansa
4 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...
ਤਦ ਨਾਰਦ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਪਰਮਹੰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕੀ ਹੈ?” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪਰਮਹੰਸ ਦਾ ਇਹ ਮਾਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਵਿਆਪਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਐਸਾ ਇਕ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਨਿੱਤ-ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵੇਦਪੁਰੁਸ਼’—ਵੇਦਾਨੁਭਵ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ—ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਬੰਧੂ ਆਦਿ; ਸ਼ਿਖਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ; ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਅੰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦੇਹ-ਧਾਰਣ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕੇਵਲ ਕੌਪੀਨ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਆਚਛਾਦਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ। ‘ਮੁੱਖ ਕੀ ਹੈ?’ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ—ਇਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ।
Sannyāsa and the rarity of the Paramahaṃsa; inner purity and Brahman-abidance beyond external marksVerse 2
न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...
ਪਰਮਹੰਸ ਨਾ ਦੰਡ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ਿਖਾ, ਨਾ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਨਾ ਹੀ ਆਚਛਾਦਨ। ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਠੰਢ ਹੈ ਨਾ ਗਰਮੀ, ਨਾ ਸੁਖ ਹੈ ਨਾ ਦੁੱਖ, ਨਾ ਮਾਨ ਹੈ ਨਾ ਅਪਮਾਨ। ਛੇ ਊਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਿੰਦਾ, ਗਰੂਰ, ਈਰਖਾ, ਦੰਭ, ਮਦ, ਅਰਪ, ਇੱਛਾ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹਰਖ, ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕੂੰਣਪ ਵਾਂਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਸੰਦੇਹ, ਵਿਪਰੀਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮਿਥਿਆ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੀ; ਉਹ ਨਿਰਸਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿੱਤ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਹੈ; ਉਹ ਨਿੱਤ ਬੋਧ ਹੈ; ਸਵੈ-ਅਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਅਚਲ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਆਨੰਦ-ਵਿਜ਼੍ਞਾਨਘਨ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ; ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਿਖਾ; ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਉਪਵੀਤ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੇਦ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਧਿਆ ਹੈ।
Advaita-jñāna and de-identification from body-mind; transcendence of dvandvas and ṣaḍūrmīsVerse 3
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
ਸਾਰੇ ਕਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਅਦ੍ਵੈਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ‘ਗਿਆਨ-ਦੰਡ’ ਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਏਕਦੰਡੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਠ ਦਾ ਦੰਡ ਧਾਰਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾਰੌਰਵ ਨਾਮਕ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮਹੰਸ ਹੈ।
Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...
ਭਿਖਸ਼ੂ ਆਸ਼ਾ-ਅੰਬਰਧਾਰੀ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਨ ਨਮਸਕਾਰ, ਨ ਸ੍ਵਧਾਕਾਰ, ਨ ਨਿੰਦਾ, ਨ ਸਤੁਤੀ। ਉਹ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾਜੀਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਨ ਆਵਾਹਨ ਹੈ ਨ ਵਿਸਰਜਨ; ਨ ਮੰਤ੍ਰ, ਨ ਧਿਆਨ, ਨ ਉਪਾਸਨਾ; ਨ ਕੋਈ ਲਕਸ਼੍ਯ, ਨ ਆਕਾਂਖਾ; ਨ ‘ਪ੍ਰਿਥਕ’ ਨ ‘ਅਪ੍ਰਿਥਕ’; ਨ ‘ਮੈਂ’ ਨ ‘ਤੂੰ’ ਨ ‘ਸਭ ਕੁਝ’। ਭਿਖਸ਼ੂ ਅਨਿਕੇਤ-ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾ ਪਰਿਗ੍ਰਹਿ ਨਾ ਕਰੇ; ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਾ ਤੱਕੇ, ਨ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਤੱਕੇ। ‘ਆਬਾਧਕ ਕੌਣ ਹੈ?’ ਜੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ—ਆਬਾਧਕ ਹੈ ਹੀ: ਭਿਖਸ਼ੂ ਜੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਰਸ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ ਤਾਂ ਆਤਮਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਭਿਖਸ਼ੂ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਰਸ ਨਾਲ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਨਾ ਛੂਹੇ, ਨਾ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ। ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਉਹ ਉਦਵਿਗਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸੁਖ ਵਿਚ ਸਪ੍ਰਿਹਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਰਾਗ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਤਿਆਗ; ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਚ ਅਨਾਸਕਤੀ; ਨ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨ ਮੋਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਉਪਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਅਵਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਪੂਰਨਤਾ—ਆਨੰਦ—ਏਕਬੋਧ ਹੈ, ਉਹ ‘ਤਤ੍ ਬ੍ਰਹਮਾਹਮਸ੍ਮੀ’ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)Ask anything about the Paramahansa Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.