Paramahansa

Verse 1

अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...

હવે નારદ ભગવંત પાસે જઈ બોલ્યા: “પરમહંસ કહેવાતા યોગી કોણ? તેમનો માર્ગ કયો અને તેમની સ્થિતિ કેવી?” ભગવાને કહ્યું: “પરમહંસનો આ માર્ગ લોકમાં અતિ દુર્લભ છે, બહુ પ્રચલિત નથી. જો એવો એક પણ હોય તો તે જ સદા-શુદ્ધ સ્થિતિમા રહે છે; વિદ્વાનો તેને ‘વેદપુરુષ’—વેદાનુભવનું મૂર્ત સ્વરૂપ—માને છે. મહાપુરુષનું ચિત્ત સદૈવ મામાં જ સ્થિર રહે છે; તેથી હું પણ તેમાં જ નિવાસ કરું છું. પુત્ર, મિત્ર, પત્ની, બંધુ વગેરે; શિખા અને યજ્ઞોપવીત; સ્વાધ્યાય અને સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરીને, આ બ્રહ્માંડરૂપ અંડને પણ ત્યજી, શરીર-ધારણ અને લોકહિત માટે માત્ર કૌપીન, દંડ અને આવરણ ગ્રહણ કરે—પરંતુ એ મુખ્ય લક્ષણ નથી. ‘મુખ્ય શું?’ પૂછો તો—આ જ મુખ્ય છે.

Verse 2

न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...

પરમહંસ દંડ, શિખા, યજ્ઞોપવીત કે આવરણ લઈને ફરતો નથી. તેના માટે ન શીત છે ન ઉષ્મા, ન સુખ છે ન દુઃખ, ન માન છે ન અપમાન; છ ઊર્મિઓથી રહિત થઈ, નિંદા, ગર્વ, મત્સર, દંભ, મદ, અર્પ, ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ-દુઃખ, કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, હર્ષ, અહંકાર વગેરે ત્યજી, પોતાનું શરીર કુંણપ સમાન દેખાય છે. કારણ કે એ દેહ સંશય, વિપરીત જ્ઞાન અને મિથ્યા જ્ઞાનનો હેતુ હોવાથી નિરસ્ત થયો છે; તેથી તે સદા નિવૃત્ત છે; તે નિત્યબોધ છે; સ્વયંસ્થિત છે. હું જ તે શાંત, અચલ, અદ્વૈત આનંદ-વિજ્ઞાનઘન છું. એ જ મારું પરમ ધામ; એ જ મારી શિખા; એ જ મારું ઉપવીત. પરમાત્મા અને આત્માની એકત્વ-જ્ઞાનથી ભેદ કાપી નાખાય છે—એ જ સંધ્યા છે.

Verse 3

सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥

સર્વ કામનાઓ ત્યજી, તેની પરમ સ્થિતિ અદ્વૈતમાં સ્થિર છે. જેણે ‘જ્ઞાનદંડ’ ધારણ કર્યો છે, તે એકદંડી કહેવાય. પરંતુ જેણે કાષ્ઠદંડ ધારણ કર્યો છે—જે સર્વાશી છે અને જ્ઞાનથી રહિત છે—તે મહારૌરવ નામના ભયંકર નરકોમાં જાય છે. આ ભેદને જાણી, તે પરમહંસ છે.

Verse 4

आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...

યતિ (ભિક્ષુ) આશા-વસ્ત્રધારી છે—અર્થાત્ જે યદૃચ્છાથી મળ્યું તેનાથી જ આવૃત; તેને ન નમસ્કાર, ન સ્વધાકાર, ન નિંદા, ન સ્તુતિ. તે યદૃચ્છાજીવી છે. તેના માટે ન આવાહન છે ન વિસર્જન, ન મંત્ર, ન ધ્યાન, ન ઉપાસના; ન કોઈ લક્ષ્ય, ન આકાંક્ષા; ન ‘પૃથક’ ન ‘અપૃથક’; ન ‘હું’ ન ‘તું’ ન ‘સર્વ’. ભિક્ષુ અનિકેત-સ્થિતિમાં જ સ્થિત છે. તે સોનું વગેરેનો પરિગ્રહ ન કરે; લોકને ન જુએ, ન લાલસાભરી નજરે જુએ. ‘આબાધક કોણ?’ એમ પૂછો તો—આબાધક છે જ: ભિક્ષુ જો રસપૂર્વક સોનાને જુએ તો તે બ્રહ્મહા બને; અને રસપૂર્વક સોનાને ગ્રહણ કરે તો આત્મહા બને. તેથી ભિક્ષુ સોનાને રસથી ન જુએ, ન સ્પર્શે, ન ગ્રહણ કરે. મનમાં પ્રવેશેલા સર્વ કામો પાછા વળી જાય છે. દુઃખે અશાંત ન થાય; સુખે સ્પૃહા ન રાખે; રાગ પ્રત્યે પણ ત્યાગ રાખે; સર્વત્ર શુભ-અશુભમાં અનાસક્ત રહે; ન દ્વેષ કરે ન હર્ષિત થાય. જ્યારે સર્વ ઇન્દ્રિયોની ગતિ ઉપશમ પામે, ત્યારે તે આત્મામાં જ અવસ્થિત રહે; જે પૂર્ણતા—આનંદ—એકબોધ છે, તે ‘તદ્ બ્રહ્માહમસ્મિ’ એમ જાણી કૃતકૃત્ય બને છે, કૃતકૃત્ય બને છે.