Paramahansa
ପରମହଂସ ଉପନିଷଦ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ପରମହଂସ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ମୋକ୍ଷର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ହେଉଛି ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ; ଜ୍ଞାନୋଦୟ ପରେ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ, କର୍ମକାଣ୍ଡ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଅହଂକାରର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ପରମହଂସ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସେ ମାନ-ଅପମାନ, ଲାଭ-ହାନି, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମ ରହି, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଏକ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
Start ReadingKey Teachings
Paramahaṃsa ideal: the highest renouncer who discriminates the Real (brahman) from the unreal (nāma-rūpa)
Jñāna as the direct means to mokṣa; inner realization supersedes external ritual supports
Tyāga of identifiers: abandonment of sacred thread, tuft, staff, and fixed marks when they become ego-supports
Equanimity (samatva) toward heat/cold, honor/dishonor, gain/loss; freedom from praise and blame
Non-possessiveness and non-agency: relinquishing “I” and “mine,” resting in the witness Self
Universal vision: seeing the same ātman in all beings; compassion and non-injury as natural expressions of knowledge
Mendicant simplicity: alms, homelessness, minimal needs; wandering without attachment to place or community
“Bāla-unmatta” trope: social nonconformity as a sign of inner freedom, not moral laxity
Verses of the Paramahansa
4 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...
ତେବେ ନାରଦ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: “ପରମହଂସ ନାମକ ଯୋଗୀ କିଏ? ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ କ’ଣ, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ?” ଭଗବାନ କହିଲେ: “ପରମହଂସମାର୍ଗ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏମିତି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ସେ ଏକା ନିତ୍ୟ-ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ; ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାକୁ ‘ବେଦପୁରୁଷ’—ବେଦାନୁଭବର ମୂର୍ତ୍ତି—ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସଦା ମୋତେ ନିମିତ୍ତ କରି ଅବସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ବନ୍ଧୁ ଆଦି; ଶିଖା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଦେହଧାରଣ ଓ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ମାତ୍ର କୌପୀନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଆଚ୍ଛାଦନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ। ‘ମୁଖ୍ୟ କ’ଣ?’ ପଚାରିଲେ—ଏହିଟି ମୁଖ୍ୟ।
Sannyāsa and the rarity of the Paramahaṃsa; inner purity and Brahman-abidance beyond external marksVerse 2
न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...
ପରମହଂସ ଦଣ୍ଡ, ଶିଖା, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ କିମ୍ବା ଆଚ୍ଛାଦନ ଧାରଣ କରି ଚାଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଶୀତ, ନ ଉଷ୍ଣ; ନ ସୁଖ, ନ ଦୁଃଖ; ନ ମାନ, ନ ଅପମାନ। ଷଡୂର୍ମିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିନ୍ଦା, ଗର୍ବ, ମତ୍ସର, ଦମ୍ଭ, ମଦ, ଅର୍ପ, ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ହର୍ଷ, ଅହଂକାର ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଦେହକୁ କୁଣପ ପରି ଦେଖେ। କାରଣ ସେହି ଦେହ ସନ୍ଦେହ, ବିପରୀତଜ୍ଞାନ ଓ ମିଥ୍ୟାଜ୍ଞାନର ହେତୁ ଥିଲା; ତାହା ନିରସ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ନିତ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ; ସେ ନିତ୍ୟବୋଧ; ସ୍ୱୟଂ-ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ ଶାନ୍ତ, ଅଚଳ, ଅଦ୍ୱୟ ଆନନ୍ଦ-ବିଜ୍ଞାନଘନ। ସେଇ ମୋର ପରମ ଧାମ; ସେଇ ମୋର ଶିଖା; ସେଇ ମୋର ଉପବୀତ। ପରମାତ୍ମା ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ଭେଦ କଟିଯାଏ—ଏହାହି ସନ୍ଧ୍ୟା।
Advaita-jñāna and de-identification from body-mind; transcendence of dvandvas and ṣaḍūrmīsVerse 3
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କର ପରମ ଅବସ୍ଥା ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିଶ୍ଚଳ। ଯିଏ ‘ଜ୍ଞାନଦଣ୍ଡ’ ଧାରଣ କରେ, ସେ ‘ଏକଦଣ୍ଡୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାଷ୍ଠଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଅବିବେକରେ ସବୁ ଖାଏ ଓ ଜ୍ଞାନହୀନ—ସେ ମହାରୌରବ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ନରକମାନଙ୍କୁ ଯାଏ। ଏହି ଭେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ହେଉଛି ପରମହଂସ।
Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...
ଭିକ୍ଷୁ ଆଶା-ଅମ୍ବରଧାରୀ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ମିଳେ ତାହାରେ ମାତ୍ର ଆବୃତ; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନ ନମସ୍କାର, ନ ସ୍ୱଧାକାର, ନ ନିନ୍ଦା, ନ ସ୍ତୁତି। ସେ ଯଦୃଚ୍ଛାଜୀବୀ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଆବାହନ, ନ ବିସର୍ଜନ; ନ ମନ୍ତ୍ର, ନ ଧ୍ୟାନ, ନ ଉପାସନା; ନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ନ ଆକାଙ୍କ୍ଷା; ନ ‘ପୃଥକ’ ନ ‘ଅପୃଥକ’; ନ ‘ଅହଂ’ ନ ‘ତ୍ୱଂ’ ନ ‘ସର୍ବଂ’। ଭିକ୍ଷୁ ଅନିକେତ-ସ୍ଥିତିରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିର ପରିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋକକୁ ନ ଦେଖୁ, ନ ଲୋଭଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁ। ‘ଆବାଧକ କିଏ?’ ବୋଲି ପଚାରିଲେ—ଆବାଧକ ଅଛି ନିଶ୍ଚୟ: ଭିକ୍ଷୁ ଯଦି ରସରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ଦେଖେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମହା ହୁଏ; ଯଦି ରସରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଆତ୍ମହା ହୁଏ। ତେଣୁ ଭିକ୍ଷୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ରସରେ ନ ଦେଖୁ, ନ ସ୍ପର୍ଶ କରୁ, ନ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସମସ୍ତ କାମନା ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ। ଦୁଃଖରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ନୁହେଁ; ସୁଖରେ ସ୍ପୃହା ନାହିଁ; ରାଗ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ; ସର୍ବତ୍ର ଶୁଭ-ଅଶୁଭରେ ଅନାସକ୍ତି; ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ ହର୍ଷିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗତି ଉପରମିଲେ ସେ ଆତ୍ମାରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା—ଆନନ୍ଦ—ଏକବୋଧ, ସେଇ ‘ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାହମସ୍ମି’ ବୋଲି ଜାଣି କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ, କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ।
Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)Ask anything about the Paramahansa Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.