Paramahansa
ପରମହଂସ ଉପନିଷଦ (ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ, ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ପରମହଂସ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଦର୍ଶକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ମୋକ୍ଷର ପ୍ରଧାନ ସାଧନ ହେଉଛି ଆତ୍ମା-ବ୍ରହ୍ମ ଏକତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ; ଜ୍ଞାନୋଦୟ ପରେ ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ, କର୍ମକାଣ୍ଡ ଓ ସାମାଜିକ ପରିଚୟ ଅହଂକାରର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇପାରେ, ତେଣୁ ପରମହଂସ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ସେ ମାନ-ଅପମାନ, ଲାଭ-ହାନି, ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ସମ ରହି, ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଏକ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
Start ReadingKey Teachings
- Paramahaṃsa ideal: the highest renouncer who discriminates the Real (brahman) from the unreal (nāma-rūpa)
- Jñāna as the direct means to mokṣa; inner realization supersedes external ritual supports
- Tyāga of identifiers: abandonment of sacred thread
tuft
staff
and fixed marks when they become ego-supports
- Equanimity (samatva) toward heat/cold
honor/dishonor
gain/loss; freedom from praise and blame
- Non-possessiveness and non-agency: relinquishing “I” and “mine
” resting in the witness Self
- Universal vision: seeing the same ātman in all beings; compassion and non-injury as natural expressions of knowledge
- Mendicant simplicity: alms
homelessness
minimal needs; wandering without attachment to place or community
- “Bāla-unmatta” trope: social nonconformity as a sign of inner freedom
not moral laxity
Verses of the Paramahansa
4 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...
ତେବେ ନାରଦ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: “ପରମହଂସ ନାମକ ଯୋଗୀ କିଏ? ତାଙ୍କର ମାର୍ଗ କ’ଣ, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କ’ଣ?” ଭଗବାନ କହିଲେ: “ପରମହଂସମାର୍ଗ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ସାଧାରଣ ଭାବେ ପ୍ରଚଳିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏମିତି ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଥାଏ, ସେ ଏକା ନିତ୍ୟ-ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ; ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାକୁ ‘ବେଦପୁରୁଷ’—ବେଦାନୁଭବର ମୂର୍ତ୍ତି—ବୋଲି ମାନନ୍ତି। ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସଦା ମୋତେ ନିମିତ୍ତ କରି ଅବସ୍ଥିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ପୁତ୍ର, ମିତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ବନ୍ଧୁ ଆଦି; ଶିଖା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ; ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ଦେହଧାରଣ ଓ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ମାତ୍ର କୌପୀନ, ଦଣ୍ଡ ଓ ଆଚ୍ଛାଦନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ। ‘ମୁଖ୍ୟ କ’ଣ?’ ପଚାରିଲେ—ଏହିଟି ମୁଖ୍ୟ।
Sannyāsa and the rarity of the Paramahaṃsa; inner purity and Brahman-abidance beyond external marksVerse 2
न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...
ପରମହଂସ ଦଣ୍ଡ, ଶିଖା, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ କିମ୍ବା ଆଚ୍ଛାଦନ ଧାରଣ କରି ଚାଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଶୀତ, ନ ଉଷ୍ଣ; ନ ସୁଖ, ନ ଦୁଃଖ; ନ ମାନ, ନ ଅପମାନ। ଷଡୂର୍ମିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିନ୍ଦା, ଗର୍ବ, ମତ୍ସର, ଦମ୍ଭ, ମଦ, ଅର୍ପ, ଇଚ୍ଛା, ଦ୍ୱେଷ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ହର୍ଷ, ଅହଂକାର ଆଦିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ଦେହକୁ କୁଣପ ପରି ଦେଖେ। କାରଣ ସେହି ଦେହ ସନ୍ଦେହ, ବିପରୀତଜ୍ଞାନ ଓ ମିଥ୍ୟାଜ୍ଞାନର ହେତୁ ଥିଲା; ତାହା ନିରସ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ନିତ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ; ସେ ନିତ୍ୟବୋଧ; ସ୍ୱୟଂ-ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ହେଉଛି ସେଇ ଶାନ୍ତ, ଅଚଳ, ଅଦ୍ୱୟ ଆନନ୍ଦ-ବିଜ୍ଞାନଘନ। ସେଇ ମୋର ପରମ ଧାମ; ସେଇ ମୋର ଶିଖା; ସେଇ ମୋର ଉପବୀତ। ପରମାତ୍ମା ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱଜ୍ଞାନରେ ଭେଦ କଟିଯାଏ—ଏହାହି ସନ୍ଧ୍ୟା।
Advaita-jñāna and de-identification from body-mind; transcendence of dvandvas and ṣaḍūrmīsVerse 3
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
ସମସ୍ତ କାମନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ତାଙ୍କର ପରମ ଅବସ୍ଥା ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିଶ୍ଚଳ। ଯିଏ ‘ଜ୍ଞାନଦଣ୍ଡ’ ଧାରଣ କରେ, ସେ ‘ଏକଦଣ୍ଡୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ କାଷ୍ଠଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଅବିବେକରେ ସବୁ ଖାଏ ଓ ଜ୍ଞାନହୀନ—ସେ ମହାରୌରବ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ନରକମାନଙ୍କୁ ଯାଏ। ଏହି ଭେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ହେଉଛି ପରମହଂସ।
Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...
ଭିକ୍ଷୁ ଆଶା-ଅମ୍ବରଧାରୀ—ଅର୍ଥାତ୍ ଯାହା ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ମିଳେ ତାହାରେ ମାତ୍ର ଆବୃତ; ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନ ନମସ୍କାର, ନ ସ୍ୱଧାକାର, ନ ନିନ୍ଦା, ନ ସ୍ତୁତି। ସେ ଯଦୃଚ୍ଛାଜୀବୀ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ଆବାହନ, ନ ବିସର୍ଜନ; ନ ମନ୍ତ୍ର, ନ ଧ୍ୟାନ, ନ ଉପାସନା; ନ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ନ ଆକାଙ୍କ୍ଷା; ନ ‘ପୃଥକ’ ନ ‘ଅପୃଥକ’; ନ ‘ଅହଂ’ ନ ‘ତ୍ୱଂ’ ନ ‘ସର୍ବଂ’। ଭିକ୍ଷୁ ଅନିକେତ-ସ୍ଥିତିରେ ମାତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦିର ପରିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଲୋକକୁ ନ ଦେଖୁ, ନ ଲୋଭଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁ। ‘ଆବାଧକ କିଏ?’ ବୋଲି ପଚାରିଲେ—ଆବାଧକ ଅଛି ନିଶ୍ଚୟ: ଭିକ୍ଷୁ ଯଦି ରସରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ଦେଖେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମହା ହୁଏ; ଯଦି ରସରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଆତ୍ମହା ହୁଏ। ତେଣୁ ଭିକ୍ଷୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣକୁ ରସରେ ନ ଦେଖୁ, ନ ସ୍ପର୍ଶ କରୁ, ନ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ମନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସମସ୍ତ କାମନା ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ। ଦୁଃଖରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ନୁହେଁ; ସୁଖରେ ସ୍ପୃହା ନାହିଁ; ରାଗ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ; ସର୍ବତ୍ର ଶୁଭ-ଅଶୁଭରେ ଅନାସକ୍ତି; ନ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ନ ହର୍ଷିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଗତି ଉପରମିଲେ ସେ ଆତ୍ମାରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା—ଆନନ୍ଦ—ଏକବୋଧ, ସେଇ ‘ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମାହମସ୍ମି’ ବୋଲି ଜାଣି କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ, କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ।
Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.