Paramahansa
परमहंस उपनिषद् (अथर्ववेदाशी परंपरेने संबद्ध, संन्यास उपनिषदांपैकी) परमहंस संन्याशाचा सर्वोच्च आदर्श मांडते. मोक्षाचे मुख्य साधन आत्म-ब्रह्म ऐक्याचे ज्ञान आहे; बाह्य चिन्हे, कर्मकांड व सामाजिक ओळखी ज्ञानोदय झाल्यावर बंधनरूप ठरू शकतात, म्हणून परमहंस त्यांचा त्याग करतो. तो मान-अपमान, लाभ-हानी, शीत-उष्ण अशा द्वंद्वांत सम राहतो, भिक्षेवर निर्वाह करतो आणि सर्वत्र एकाच आत्म्याचे दर्शन ठेवतो.
Start ReadingKey Teachings
- Paramahaṃsa ideal: the highest renouncer who discriminates the Real (brahman) from the unreal (nāma-rūpa)
- Jñāna as the direct means to mokṣa; inner realization supersedes external ritual supports
- Tyāga of identifiers: abandonment of sacred thread
tuft
staff
and fixed marks when they become ego-supports
- Equanimity (samatva) toward heat/cold
honor/dishonor
gain/loss; freedom from praise and blame
- Non-possessiveness and non-agency: relinquishing “I” and “mine
” resting in the witness Self
- Universal vision: seeing the same ātman in all beings; compassion and non-injury as natural expressions of knowledge
- Mendicant simplicity: alms
homelessness
minimal needs; wandering without attachment to place or community
- “Bāla-unmatta” trope: social nonconformity as a sign of inner freedom
not moral laxity
Verses of the Paramahansa
4 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...
तेव्हा नारद भगवंतांकडे जाऊन म्हणाला— “परमहंस म्हणविला जाणारा योगी कोण? त्याचा मार्ग कोणता आणि त्याची स्थिती कशी?” भगवंत म्हणाले— “परमहंसाचा हा मार्ग जगात अत्यंत दुर्लभ आहे; तो सर्वत्र आढळत नाही. असा एखादाच जरी असेल, तोच नित्य-शुद्ध असतो; ज्ञानी त्याला ‘वेदपुरुष’—वेदसाक्षात्काराचे मूर्त रूप—म्हणून मानतात. त्या महापुरुषाचे चित्त सदैव माझ्यातच स्थिर असते; म्हणून मीही त्याच्यातच वास करतो. तो पुत्र, मित्र, पत्नी, बंधुजन इत्यादी; शिखा व यज्ञोपवीत; स्वाध्याय व सर्व कर्मकांड—यांचा संन्यास करून, या ब्रह्मांडरूप संसारालाही त्यागतो. देहधारण व लोककल्याण यासाठी तो केवळ कौपीन, दंड व आच्छादन धारण करू शकतो; पण ही मुख्य खूण नाही. ‘मुख्य काय?’ असे विचारल्यास— हेच मुख्य आहे।”
Sannyāsa and the rarity of the Paramahaṃsa; inner purity and Brahman-abidance beyond external marksVerse 2
न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...
परमहंस दंड, शिखा, यज्ञोपवीत किंवा आच्छादन धारण करून फिरत नाही. त्याच्यासाठी न शीत न उष्ण, न सुख न दुःख, न मान न अपमान; तो षडूर्मी (क्षुधा, तृषा, शोक, मोह, जरा, मृत्यु) यांपासून मुक्त होऊन निंदा, गर्व, मत्सर, दंभ, मद, दर्प, इच्छा, द्वेष, सुख-दुःख, काम, क्रोध, लोभ, मोह, हर्ष, अहंकार इत्यादींचा त्याग करतो आणि आपल्या देहाला जणू प्रेतासारखे पाहतो. कारण हा देह संशय, विपरीतबुद्धी व मिथ्याज्ञानाचा हेतु आहे—तो (त्याच्यासाठी) उपशमित होतो; म्हणून तो नित्यनिवृत्त, नित्यबोधस्वरूप व स्वयंसिद्ध राहतो. मीच तो शांत, अचल, अद्वैत आनंद-चैतन्यघन आहे. तेच माझे परम धाम; तीच माझी शिखा; तेच माझे यज्ञोपवीत. परमात्मा व आत्मा यांच्या एकत्वज्ञानाने त्यांचा भेद निश्चयाने छिन्न होतो—हीच संध्या।
Advaita-jñāna and de-identification from body-mind; transcendence of dvandvas and ṣaḍūrmīsVerse 3
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
सर्व कामना परित्यागून त्याची परम स्थिती अद्वैतात स्थिर होते. ज्याने ‘ज्ञानदंड’ धारण केला आहे तोच एकदंडी म्हणविला जातो. पण ज्याने केवळ काष्ठदंड धारण केला आहे—जो सर्व काही खातो आणि ज्ञानरहित आहे—तो ‘महाराौरव’ नावाच्या भयंकर नरकांना जातो. हा भेद सम्यक जाणून तोच परमहंस आहे।
Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...
जो भिक्षु ‘आशा’ हाच वस्त्र मानून राहतो—त्याला नमस्कार नाही, स्वधाकार नाही, निंदा नाही, स्तुतीही नाही; जे यदृच्छेने मिळेल त्यावर तो संतुष्ट असतो. त्याच्यासाठी आवाहन नाही, विसर्जन नाही; मंत्र नाही, ध्यान नाही, उपासना नाही; लक्ष्य नाही, आकांक्षा नाही; ‘पृथक’ही नाही, ‘अपृथक’ही नाही; ‘मी’ नाही, ‘तू’ नाही, ‘सर्व’ही नाही. अनिकेत—गृहहीन—स्थितीतच तो भिक्षु स्थिर असतो. सुवर्णादीचा परिग्रह करू नये; जगाकडे लोभदृष्टीने पाहू नये. ‘आबाधक कोण?’ असे विचारल्यास—बाधक आहेच: जो भिक्षु रस घेऊन सोन्याकडे पाहतो तो ब्रह्महा होतो; जो रस घेऊन सोने स्वीकारतो तो आत्महा होतो. म्हणून भिक्षु सोन्याकडे रसाने पाहू नये, स्पर्श करू नये, स्वीकारू नये. मनात आलेल्या सर्व कामना परत फिरतात. दुःखात तो व्याकुळ होत नाही, सुखात स्पृहा धरत नाही; रागाबद्दलही त्याग असतो; सर्वत्र शुभ-अशुभात अनासक्त; तो न द्वेष करतो, न हर्ष मानतो. जेव्हा सर्व इंद्रियांची गती थांबते आणि तो केवळ आत्म्यातच स्थित राहतो—त्या पूर्ण, आनंदमय, एकबोध स्वरूपाला ‘ते ब्रह्म मी आहे’ असे जाणून तो कृतकृत्य होतो, कृतकृत्य होतो.
Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.