Sarga 65

Verse 1

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।

Jab raat guzar gayi, subah ho gayi. Raja ke ghar gaane wale aur baat karne wale aaye. Woh sab log raja ki tareef kar rahe the. Ek-ek karke sab aaye aur acchi baatein bol rahe the.

Verse 2

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।

Jab raat guzar gayi, subah hote hi log aane lage. Raja ke mahal mein gaane wale, bolne wale sab pahunche. Sab apni-apni jagah se shubh baatein bol rahe the.

Verse 3

राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।

Logon ke taali aur jai-jaikaar ki awaaz poori palace mein phail gayi. Woh sab raja ki tareef mein ga rahe the aur unki awaaz upar tak ja rahi thi.

Verse 4

ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।

Phir suta gaane waale gaane lage. Taali bajane waale unke saath taali baja rahe the. Woh raja ke kaam bade-bade batate the aur taaliyan baja rahe the.

Verse 5

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।

Itni awaaz hui ki panchi bhi jaag gaye. Daal par baithe panchi bhi bolne lage. Pinjre mein band panchi bhi chillane lage. Yeh sab raja ke ghar ke aas-paas tha.

Verse 6

व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।

Achhi baatein sunai di, veena baji aur gaane chale. Yeh sab milke poori palace ko bhar diya. Aisa lag raha tha jaise koi tyoharan ho.

Verse 7

तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।

Phir naukar log aaye. Woh sab apna kaam jaante the aur saaf-safai rakhte the. Auraton aur thode log bhi saath the. Sab raja ki seva mein lag gaye jaise pehle karte the.

Verse 8

हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।

Jinhone snan ke sab rules sikh liye the, woh log sahi time par paani laaye. Yeh paani sona ke bartan mein tha aur usmein peela chandan mila hua tha. Sab kuch vidhi ke hisaab se kiya gaya.

Verse 9

मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।

Bahut saari auratein bhi saaman laayi thin. Unmein se bahut kumari ladkiyan thin. Unhone woh sab cheezein laayi jo mangal ke kaam aati hain, khane ka saaman aur snan ke liye zaroori cheezein.

Verse 10

सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।

Raja ke liye jo saaman tha, woh sab poora tha. Sab kuch sahi tarah se ready tha. Sab achha tha, sab saaf tha, sab theek tha.

Verse 11

तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।

Suraj nikalne tak sab sevak khade rahe, sab taiyaar the aur intezaar kar rahe the. Raja nahi aaya to logon ko shak hua, aakhir hua kya?

Verse 12

अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।

Phir woh auratein andar gayi jo Kosala ke raja ke kamre mein ja sakti thi. Unhone raja ko uthane ki koshish shuru ki.

Verse 13

तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।

Woh bahin adab se rahi, hosh mein rahi. Unhone raja ke bistar ko haath lagaya, lekin koi harkat nahi mili.

Verse 14

ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।

Woh auratein jaanti thi ki sote hue aadmi kaise hilta hai. Unhone dekha ki raja mein koi harkat nahi hai. Woh kaanpne lagi, unhe laga raja ki jaan mein kya ho gaya. Jaise nadi ke baawle ke saamne ghaas ka tinka hilta hai, waise woh darr ke maare kaanp rahi thi.

Verse 15

अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।

Jab woh auratein darr mein thi aur raja ko dekh rahi thi, tab unhe pata chal gaya. Jo shak tha woh sach ho gaya, jo darr tha woh sach mein ho gaya.

Verse 16

कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।

Kausalya aur Sumitra dono apne bete ke dukh mein doob gayi thin. Itna dukh ki neend mein beh gayi, jaag hi nahi rahi thin. Jaise koi maut ke haath aa gaya ho.

Verse 17

निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।

Kausalya ka chehra utar gaya tha, rang ud gaya tha. Dukh se bilkul dabi hui thi. Chamak gayab thi. Jaise koi taara andhere mein chhup gaya ho.

Verse 18

कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।

Raja ke paas Sumitra leti thi, aur uske paas Kausalya. Dono raniyon ka chehra aansuon se bhig gaya tha. Pehle jaisi chamak ab nahi thi.

Verse 19

ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।

Raniyon ne dekha ki dono behen neend mein hain. Raja bhi aise hi so raha hai, par saans chal rahi thi. Mahalon ki auraton ko samajh aa gaya ki raja neend mein mar gaya.

Verse 20

ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।

Phir woh sab auratein dard mein zor se rone lagi. Jaise jungle mein haathi ki maada apne group ke sardar ko kho ke roye, waise hi woh bhi royi.

Verse 21

तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।

Unki cheekhon ki awaaz se Kausalya aur Sumitra achanak jaag gayi. Nind toot gayi aur unhone hosh sambhaal liya.

Verse 22

कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।

Kausalya aur Sumitra ne raja ko dekha, haath lagaya. Phir 'Hai nath!' karke chillayi aur zameen par gir gayi.

Verse 23

सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।

Kausalya, Kosala ke raja ki beti, zameen par lait ke lapetne lagi. Dhool mein lipti hui thi, isliye chamak nahi rahi thi. Jaise aasman se taara gir ke dull ho jaye.

Verse 24

नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।

Jab raja mar gaya, shant ho gaya, tab sab auraton ne Kausalya ko zameen par gira dekha. Bilkul waise lagg rahi thi jaise kisi haathi ki maada maari gayi ho.

Verse 25

ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।

Phir raja ki saari patniyan behosh ho gayin aur zameen par gir gayin. Kaikeyi sabse aage thi. Sab dard mein jali, roti hui girin.

Verse 26

ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।

Jab woh sab roti thin, toh ek bada awaaz uthi. Woh awaaz itni badh gayi ki poora mahal goonjne laga.

Verse 27

तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।

Raja mar gaya toh mahal mein koi khushi nahi rahi. Log dar ke maare ghabra gaye the. Har taraf se roti awaazein aa rahi thin. Ristedar bhi bahut dukhi the. Sab kuch toota hua lag raha tha.

Verse 28

तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।

Jab raja chala gaya, mahal khali ho gaya. Log andar bhare the, sab dar ke maare kaanp rahe the. Har taraf se chillane ki awaazein aa rahi thin. Ristedar bahut dukhi the. Mahal bilkul toota hua lag raha tha.

Verse 29

अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।

Jab patniyon ko pata chala ki raja chala gaya, woh sab uske paas gayin. Woh bahut royi, bahut dukhi thin. Haath upar karke chillayi, jaise koi sahara nahi bacha ho.