Sarga 65

Verse 1

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।।।

ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞ ശേഷം, അടുത്ത ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ തന്നെ വന്ദികൾ രാജാവിന്റെ വസതിയിലേക്കു വന്നു നിന്നു. ഉത്തമസംസ്കാരമുള്ള, മംഗളവിദ്യയിൽ പണ്ഡിതരായ സൂതന്മാരും സ്തുതിശീലമുള്ള ഗായകരും ഒരൊരുത്തരായി എത്തി, വേർവേറായി ആശീർവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു.

Verse 2

अथ रात्र्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि।वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस्तत्पार्थिव निवेशनम्।।2.65.1।।सूताः परमसंस्कारा मङ्गलाश्चोत्तमश्रुताः।गायका: स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्।।2.65.2।।

ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അടുത്ത ദിവസം പ്രഭാതത്തിൽ വന്ദിനർ രാജനിവാസത്തിൽ എത്തി. ഉത്തമസംസ്കാരമുള്ള സൂതന്മാരും, മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിക്കുന്ന ശ്രുതിജ്ഞ വംശാവലിപാഠകരും, സ്തുതിയിൽ നിപുണരായ ഗായകരും ഒരോരുത്തരായി വന്നു, വേർവേറായി ആശീർവാദവചനങ്ങൾ പാടിത്തുടങ്ങി.

Verse 3

राजानं स्तुवतां तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम्।प्रासादाऽभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दोह्यवर्तत।।।।

രാജാവിനെ സ്തുതിക്കുന്നവരുടെ ഉന്നതസ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിച്ച ആശീർവചനങ്ങളോടുകൂടിയ സ്തുതിഗാനത്തിന്റെ മുഴക്കം പ്രാസാദത്തിന്റെ വിശാലവ്യാപ്തിയിലാകെ പരന്നു.

Verse 4

ततस्तु स्तुवतां तेषां सूतानां पाणिवादकाः।अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन्।।।।

പിന്നെ സൂതന്മാർ സ്തുതിഗാനം പാടുമ്പോൾ, കൈത്താളം കൊട്ടുന്നവർ രാജാവിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വീരകൃത്യങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച് താളമിട്ട് കൈത്താളം മുഴക്കി.

Verse 5

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः।शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः।।।।

ആ ശബ്ദം കേട്ട് ഉണർന്ന പക്ഷികൾ—ചിലത് ശാഖകളിൽ ഇരുന്നവയും ചിലത് കൂട്ടിലിരുന്നവയും—രാജകുലപരിസരമൊട്ടാകെ ചിലച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 6

व्याहृताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निस्स्वनाः।आशीर्गेयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत्।।।।

പുണ്യമായ മന്ത്രോച്ചാരണങ്ങളും വീണകളുടെ മുഴങ്ങുന്ന നാദങ്ങളും ഗാഥകളിലെ ആശീർവാദഗീതങ്ങളും ആ പ്രാസാദമണ്ഡപം മുഴുവനായി നിറച്ചു.

Verse 7

तत श्शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः।स्त्रीवर्ष धरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथापुरम्।।।।

പിന്നെ പതിവുപോലെ, ശുചിനിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നതും രാജസേവയിൽ നിപുണരുമായ പരിചാരകർ—അനേകം സ്ത്രീകളും നപുംസകരുമൊത്ത്—പ്രാസാദത്തിൽ ശുശ്രൂഷയ്ക്കായി സന്നിഹിതരായി.

Verse 8

हरिचन्दनसम्पृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः।आनिन्युस्स्नानशिक्षाज्ञा यथाकालं यथाविधि।।।।

സ്നാനവിധിയിൽ നിപുണരായവർ കാഞ്ചനഘടങ്ങളിൽ ഹരിചന്ദനം കലർത്തിയ ജലം യഥാകാലം യഥാവിധി കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 9

मङ्गलालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान्।उपनिन्युस्तथाप्यन्याः कुमारीबहुलाः स्त्रियः।।।।

അതുപോലെ മറ്റൊരു കൂട്ടം സ്ത്രീകൾ—അവരിൽ പലരും കുമാരിമാരായിരുന്നു—മംഗളാഭിഷേകദ്രവ്യങ്ങളും പ്രാശനീയമായ സുഖകര പാനീയങ്ങളും സ്നാനകർമം പൂർത്തിയാക്കാൻ ആവശ്യമായ ഉപസ്കരങ്ങളും കൊണ്ടുവന്നു.

Verse 10

सर्वलक्षणसम्पन्नं सर्वं विधिवदर्चितम्।सर्वं सुगुणलक्ष्मीवत्तद्बभूवाभिहारिकम्।।।।

രാജാവിനുള്ള എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും സമസ്ത ലക്ഷണങ്ങളാൽ സമ്പൂർണ്ണമായിരുന്നു; എല്ലാം വിധിപ്രകാരം ഒരുക്കി അർച്ചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ആ എല്ലാം തന്നെ സദ്ഗുണവും മംഗളലക്ഷ്മിയും നിറഞ്ഞ അഭിഹാരമായി ഭാസിച്ചു.

Verse 11

तत स्सूर्योदयं यावत्सर्वं परिसमुत्सुकम्।तस्थावनुपसम्प्राप्तं किंस्विदित्युपशङ्कितम्।।।।

അപ്പോൾ എല്ലാപരിചാരകരും പൂർണ്ണമായി സജ്ജരായി ആകാംക്ഷയോടെ സൂര്യോദയംവരെ കാത്തുനിന്നു; എന്നാൽ രാജാവ് ഇതുവരെയും പ്രത്യക്ഷനായില്ലെന്നു കണ്ടപ്പോൾ ‘എന്തോ അശുഭം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു സംശയിച്ചു.

Verse 12

अथ याः कोसलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः।ताः स्त्रियस्तु समागम्य भर्तारं प्रत्यबोधयन्।।।।

അനന്തരം കോസലേന്ദ്രന്റെ ശയനകക്ഷിയിലേക്കു സ്വതന്ത്രമായി പ്രവേശിക്കാവുന്ന സ്ത്രീകൾ സമീപത്തേക്ക് വന്ന് തങ്ങളുടെ ഭർത്താവായ രാജാവിനെ ഉണർത്താൻ തുടങ്ങി.

Verse 13

तथाप्युचितवृत्ता स्ता विनयेन नयेन च।नह्यस्य शयनं स्पृष्ट्वा किञ्चिदप्युपलेभिरे।।।।

എന്നിട്ടും അവർ യുക്തമായ മര്യാദ പാലിച്ച് വിനയത്തോടും ശാസനത്തോടും കൂടി പെരുമാറി; രാജാവിന്റെ ശയനം സ്പർശിച്ചിട്ടും യാതൊരു ലക്ഷണവും അവർ കണ്ടില്ല.

Verse 14

ताः स्त्रियस्स्वप्नशीलज्ञाश्चेष्टासञ्चलनादिषुता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शङ्किताः।प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं सञ्चकाशिरे।।।।

ചലനം മുതലായ അടയാളങ്ങളിൽ നിന്ന് നിദ്രയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ നിപുണയായ ആ സ്ത്രീകൾ ഭീതിയിൽ വിറച്ചു; രാജാവിന്റെ പ്രാണങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംശയിച്ച്, പ്രവാഹത്തിനെതിരെ നിൽക്കുന്ന ഞാങ്ങണത്തുമ്പുകളെപ്പോലെ അവർ കുലുങ്ങി.

Verse 15

अथ सन्देहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम्।यत्तदाशङ्कितं पापं तस्य जज्ञे विनिश्चयः।।।।

പിന്നീട് സംശയത്തിൽ ആടിയുലഞ്ഞിരുന്ന സ്ത്രീകൾ രാജാവിനെ സൂക്ഷ്മമായി നോക്കിയപ്പോൾ; അവർ ആശങ്കപ്പെട്ടിരുന്ന ആ ഭയാനകമായ അശുഭം ഉറച്ച നിശ്ചയമായി മാറി.

Verse 16

कौसल्या च सुमत्रच पुत्रशोकपराजिते।प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते।।।।

കൗസല്യയും സുമിത്രയും പുത്രശോകത്തിൽ കീഴടങ്ങി ഗാഢനിദ്രയിൽ വീണുകിടന്നു; കാലൻ പിടിച്ചെന്നപോലെ അവർ ഉണർന്നില്ല.

Verse 17

निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता।न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता।।।।

ശോകത്തിൽ മങ്ങിയും വർണ്ണഹീനയായി, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി ശരീരം ശിഥിലമായ കൗസല്യ പ്രകാശിച്ചില്ല—ഇരുളാൽ മറഞ്ഞ നക്ഷത്രംപോലെ.

Verse 18

कौसल्याऽनन्तरं राज्ञस्सुमित्रा तदन्तनरम्।न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना।।।।

രാജാവിന്റെ അരികിൽ സുമിത്രയും, അവളുടെ അടുത്ത് കൗസല്യയും കിടന്നു; ശോകാശ്രുക്കളാൽ നനഞ്ഞും കുനിഞ്ഞും നിന്ന മുഖമുള്ള ആ ദേവീ രാജ്ഞി മുൻപത്തെ തേജസ്സിൽ ഇനി പ്രകാശിച്ചില്ല.

Verse 19

ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तं नृपम्।सुप्तमेवोद्गतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत।।।।

അങ്ങനെ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന രണ്ടു ശുഭദേവിമാരെയും, ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നിയെങ്കിലും പ്രാണൻ വിട്ടുപോയ രാജാവിനെയും കണ്ട അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ, അദ്ദേഹം നിദ്രയിൽ തന്നേ ദേഹത്യാഗം ചെയ്തുവെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 20

ततः प्रचुक्रुशुर्दीना स्सस्वरं ता वराङ्गनाः।करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः।।।।

അപ്പോൾ ആ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകൾ ദീനരായി ഉച്ചസ്വരത്തിൽ കരഞ്ഞു; വനത്തിൽ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് നീക്കപ്പെട്ട കൂട്ടത്തലവനെക്കുറിച്ച് കരേണുക്കൾ വിലപിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 21

तासामाक्रन्दशब्देन सहसोद्धतचेतने।कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्त निद्रे बभूवतुः।।।।

അവരുടെ ആക്രന്ദനശബ്ദം കേട്ട് പെട്ടെന്ന് മനസ്സ് ഉണർന്നു; കൗസല്യയും സുമിത്രയും നിദ്ര വിട്ട് ജാഗരിതരായി।

Verse 22

कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्प़ृष्ट्वा च पार्थिवम्।हा नाथेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले।।।।

കൗസല്യയും സുമിത്രയും രാജാവിനെ കണ്ടും സ്പർശിച്ചും ‘ഹാ നാഥാ!’ എന്നു വിലപിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 23

सा कोसलेन्द्रदुहिता वेष्टमाना महीतले।न बभ्राज रजोध्वस्ता तारेव गगनाच्च्युता।।।।

കോസലേന്ദ്രന്റെ പുത്രിയായ കൗസല്യ ഭൂമിയിൽ കിടന്ന് ഉരുളി; പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടതിനാൽ അവൾ ഇനി പ്രകാശിച്ചില്ല—ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീണ നക്ഷത്രംപോലെ।

Verse 24

नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि।अपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हतां नागवधूमिव।।।।

ശാന്തഗുണനായ രാജാവ് നിശ്ചലനായി കിടന്നപ്പോൾ, എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന കൗസല്യയെ കണ്ടു—വധിക്കപ്പെട്ട നാഗവധുവിനെപ്പോലെ।

Verse 25

ततस्सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः।।।।

അപ്പോൾ കൈകേയീപ്രമുഖമായ രാജാവിന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരും ശോകത്തിൽ ദഹിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു നിലത്തേക്ക് വീണു.

Verse 26

ताभिस्स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः।येन स्फीतीकृतं भूयस्तद्गृहं समनादयत् ।। ।।

അവരുടെ കരുണവിലാപത്തെ അനുഗമിച്ച് ഒരു മഹാനാദം ഉയർന്നു; അത് വീണ്ടും വീണ്ടും വർധിച്ച് കൊട്ടാരമൊട്ടാകെ മുഴങ്ങിച്ചു.

Verse 27

तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।।।

ദേവതുല്യനായ നരദേവൻ ദിഷ്ടാന്തം പ്രാപിച്ചതോടെ ആ കൊട്ടാരം ക്ഷണത്തിൽ ആനന്ദരഹിതമായി—ഭീതിയും ആശങ്കയും നിറഞ്ഞ ജനക്കൂട്ടത്താൽ കലുഷിതമായി; എല്ലാടവും തുമുലവിലാപം മുഴങ്ങിയും, ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതരായ ബന്ധുക്കൾ ചുറ്റിനിന്നും; ദീനവും വിങ്ങലുമുള്ള ദൃശ്യമായി അത്യന്തം കരുണാജനകമായി തോന്നി.

Verse 28

तत् परित्रस्तन्त्रसम्भ्रान्त पर्युत्सुकजनाकुलम्।सर्वतस्तुमुलाक्रन्दं परितापार्तबान्धवम्।।2.65.27।।सद्यो निपतितानन्दं दीनविक्लबदर्शनम्।बभूव नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमीयुषः।।2.65.28।।

രാജാവിന്റെ നിര്യാണത്തോടെ കൊട്ടാരം ക്ഷണത്തിൽ സകലാനന്ദവും നഷ്ടപ്പെട്ടു—ആശങ്കയും ഭീതിയും നിറഞ്ഞ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു; എല്ലാടവും തുമുലവിലാപം മുഴങ്ങി, ശോകത്തിൽ തപിച്ച ബന്ധുക്കൾ നിറഞ്ഞു; അത്യന്തം ദയനീയവും തകർന്നതുമായ ദൃശ്യമായി മാറി.

Verse 29

अतीतमाज्ञाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं सम्परिवार्य पत्नयः।भृशं रुदन्त्यः करुणं सुदुःखिताः प्रगृह्य बाहू व्यलपन्ननाथवत्।।।।

യശസ്സുള്ള രാജവൃഷഭൻ അസ്തമിച്ചതെന്ന് അറിഞ്ഞ് പത്നിമാർ അവനെ ചുറ്റിനിന്നു; അത്യന്തദുഃഖത്തിൽ കരുണയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് കൈകൾ ഉയർത്തി അനാഥരെന്നപോലെ വിലപിച്ചു.