Sarga 43

Verse 1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥१॥

అనంతరం కుమారశోకంతో బాధపడుతున్న కౌసల్యా, శోకంతో క్షీణించి శయనంపై పడివున్న రాజును చూసి, ఆ భూపతితో ఇలా పలికింది.

Verse 2

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा ।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥२॥

నరశార్దూలుడైన రాఘవ రామునిపై సర్పవంకరైన కైకేయి విషము కుమ్మరించింది; ఇప్పుడు కవచం విడిచిన నాగినిలా నిర్బంధం లేక తిరుగుచుండును.

Verse 3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥३॥

రాముని వనవాసానికి పంపి, కోరిక తీరిన తృప్తితో ఉన్న ఆ దుష్టురాలు, ఇంటిలోని క్రూర సర్పంలా నన్ను మళ్లీ మళ్లీ భయపెట్టును.

Verse 4

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥४॥

ఆమె ఇష్టానుసారంగా వరం ఇవ్వడానికి నా కుమారుని దాసుడిగానైనా ఇవ్వవలసి వచ్చినా అది మేలే—అయితే రాముడు నగరంలోనే ఉండి భిక్షతో జీవనం సాగిస్తూ తన ధర్మకర్తవ్యాన్ని నిర్వహించేవాడు.

Verse 5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥५॥

కైకేయి తన ఇష్టానుసారంగా రాముణ్ణి ఆయన యోగ్యస్థానము నుండి పడగొట్టింది; పర్వదిన యజ్ఞంలో దేవభాగాన్ని రాక్షసులకు కేటాయించిన యజమాని వలె ఆమె రాక్షసభాగాన్ని నిర్ణయించింది।

Verse 6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः ॥६॥

గజరాజుని నడకగల నా వీరపుత్రుడు—మహాబాహువు, ధనుర్ధరుడు—ఇప్పుడు తప్పక భార్య సీతతోను లక్ష్మణుడితోను కలిసి వనంలో ప్రవేశిస్తున్నాడు।

Verse 7

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया ।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति ॥७॥

కైకేయి ఆజ్ఞచేత నీవు వారిని వనవాసానికి విడిచిపెట్టావు—ఎప్పుడూ దుఃఖం చూడని వారిని. అరణ్యంలో వారి పరిస్థితి ఏమవుతుంది?

Verse 8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥८॥

రత్నసౌఖ్యాలు లేని వారు, భోగ్యమైన యౌవనకాలంలోనే నిర్వాసితులైన వారు—దీనులు ఫలమూలాలనే ఆహారంగా చేసుకొని ఎలా జీవిస్తారు?

Verse 9

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः ।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥९॥

నా శోకాన్ని నశింపజేసే ఆ శుభకాలం ఎప్పుడైనా వస్తుందా—నేను ఇక్కడ రాఘవుని ఆయన భార్యతోను, సోదరునితోను కలిసి దర్శించగలిగేలా?

Verse 10

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥१०॥

ఆ సమయం ఎప్పుడు వస్తుంది—అయోధ్య మళ్లీ యశస్సుతో వెలుగొందేది ఎప్పుడు? ఆ ఇద్దరు వీరులు తిరిగి వచ్చారని విన్న మాత్రాన ప్రజలు హర్షించగా, నగరం ఎత్తెత్తిన ధ్వజమాలలతో అలంకృతమై ప్రకాశించేది ఎప్పుడు?

Verse 11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥११॥

అరణ్యంనుండి తిరిగి వచ్చిన ఆ నరవ్యాఘ్రులను దర్శించి హర్షించిన నగరం ఎప్పుడు ఆనందంతో ఉప్పొంగుతుంది—పౌర్ణమి జ్వారంలో సముద్రం ఉప్పొంగినట్లుగా?

Verse 12

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥१२॥

ఆ మహాబాహు వీరుడు ఎప్పుడు అయోధ్య నగరంలో ప్రవేశిస్తాడు—రథంలో సీతను ముందుంచి, గోవు వెనుక వృషభుడు నడిచినట్లుగా?

Verse 13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥१३॥

నా ఇద్దరు కుమారులు—శత్రుదమనులు—నగరంలో ప్రవేశించగా, రాజమార్గంలో వేలాది ప్రజలు ఎప్పుడు వారిపై లాజాలు (వేపిన ధాన్యం) చల్లుతారు?

Verse 14

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ ॥१४॥

అయోధ్యలో ప్రవేశిస్తున్న ఆ ఇద్దరిని నేను ఎప్పుడు దర్శిస్తాను—శుభకుండలాలు ధరించి, ఆయుధాలు మరియు నిస్త్రింశాలు (ఖడ్గాలు) ఎత్తి పట్టుకొని—ఎత్తైన శిఖరాలున్న రెండు పర్వతాలవలె?

Verse 15

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च ।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥१५॥

వారు హర్షంతో ఎప్పుడు నగరానికి శుభ ప్రదక్షిణ చేయుదురు, అప్పుడే కన్యలు మరియు ద్విజులు (బ్రాహ్మణులు) వారికి పుష్పఫలములు అర్పించుదురు?

Verse 16

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः ।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन् ॥१६॥

ధర్మజ్ఞుడైన రాముడు, దివ్యప్రభతో ప్రకాశిస్తూ, బుద్ధి వయస్సులలో పరిపక్వుడై—మూడు సంవత్సరాల బాలుడివలె నన్ను లాలిస్తూ—ఎప్పుడు నా వద్దకు తిరిగి వచ్చును?

Verse 17

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः ॥१७॥

హే వీరా, నిస్సందేహంగా నేను భావిస్తున్నాను—పూర్వకాలంలో కృపణత్వం, క్రూరత్వంతో నేను పాలు త్రాగాలని తహతహలాడే దూడల ముందు తల్లుల స్తనాలను కోసివేశాను; ఆ కర్మఫలమే ఈ దుఃఖంగా నాకు వచ్చింది।

Verse 18

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥१८॥

హే పురుషవ్యాఘ్రా, నేను దూడపై మమకారమున్న ఆవులా ఉన్నాను; కాని కైకేయి బలవంతంగా నన్ను దూడలేనిదానిగా చేసింది—సింహం తల్లినుండి చిన్న దూడను లాక్కెళ్లినట్లు।

Verse 19

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥१९॥

నేను ఏకపుత్రిని; సర్వగుణసంపన్నుడూ, సమస్త శాస్త్రాలలో నిపుణుడూ అయిన ఆ కుమారుని లేక నేను జీవించలేను।

Verse 20

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम् ॥२०॥

నా ప్రియ కుమారుడు—మహాబాహువు, మహాబలుడు—నాకు దర్శనమివ్వకపోతే, ఈ జీవితంలో ముందుకు సాగేందుకు నాకు ఏ మాత్రం శక్తి లేదు।

Verse 21

अयं हि मां दीपयते समुत्थितः तनूजशोकप्रभवो हुताशनः ।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभः यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥२१॥

కుమారశోకమునుండి పుట్టిన ఈ హుతాశనుడు ఉప్పొంగి నన్ను దహిస్తున్నాడు; గ్రీష్మనిదాఘంలో భగవాన్ దివాకరుడు తన తీవ్రమైన కిరణాలతో భూమిని కాల్చినట్లుగా।