Sarga 43

Verse 1

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।कौशल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम्।।।।

Raja bistar par leta tha, bahut dukhi tha. Kausalya ne use dekha. Woh bhi apne bete ke liye ro rahi thi. Usne raja se baat ki.

Verse 2

राघवे नरशार्दूले विषमुप्त्वाहिजिह्मगा।विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी।।।।

Kaikeyi bilkul saanp jaisi tedhi hai. Usne Ram par zehar daal diya hai. Ab woh aise ghoomegi jaise saanp apni khaal utaar ke aazad ho gaya ho.

Verse 3

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि।।।।

Kaikeyi ne Ram ko jungle bhej diya hai. Ab woh khush hai, uski ichcha poori ho gayi. Woh mujhe darati rahegi jaise ghar mein koi bura saanp ho.

Verse 4

अथ स्म नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्।कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम्।।।।

Main ek beta khokar kaise jiyun? Ram mein itne gun the, woh sab shastra jaanta tha. Mere paas to bas woh ek beta tha, ab main kaise jiyun bina uske?

Verse 5

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः।प्रदिष्टो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना।।।।

Kaikeyi ne Ram ko uski jagah se hata diya. Jaise koi puja mein bhagwan ka hissa rakh ke rakshason ko de de, waise hi usne apni marzi se yeh kiya. Ab woh aise ghoomegi jaise saanp apni zanjeer tod ke.

Verse 6

गजराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।वनमाविशते नूनं सभार्य स्सह लक्ष्मणः।।।।

Mera beta ab jungle mein ja raha hai. Sita aur Lakshman bhi uske saath hain. Main use dekh bhi nahi paungi, itna bada aur taqatwar beta jo mera tha. Ab main kaise jiyungi?

Verse 7

वने त्वदृष्टदुःखानां केकय्यानुमते त्वया।त्यक्तानां वनवासाय कान्ववस्था भविष्यति।।।।

Van mein un logon ka kya haal hoga jinhone kabhi dukh nahi dekha? Kaikeyi ne kaha, tumne maana, aur unhe van bhej diya. Ab wahan unki kya sthiti hogi?

Verse 8

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः।।।।

Woh log ab ratnon se bina hain, jawani ke time par van mein bheje gaye hain. Kaise jiyenge woh log? Sirf phal aur jad kha ke.

Verse 9

अपीदानीं स कालस्स्यान्मम शोकक्षय श्शिवः।सभार्यं यत्सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम्।।।।

Kya kabhi aisa time aayega jab mera dukh khatam hoga? Tab main Raghav ko yahan dekh paunga, uski patni aur bhai ke saath?

Verse 10

श्रृत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी।।।।

Kab Ayodhya phir se shaan se chamkegi? Kab aisa hoga ki log sirf sunen ki dono veer wapas aa gaye, aur khushi se jhoom uthen? Shehar ke upar jhande lage honge, sab khush honge.

Verse 11

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात्पुनरागतौ।नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि।।।।

Kab shehar khushi se phool jayega jab woh dono sher jaise veer jungle se wapas aayenge? Jaise samundar poore chaand wale din mein ubhalta hai, waise hi shehar khushi se bhara hoga.

Verse 12

कदाऽयोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव।।।।

Kab woh bade veer Ayodhya mein dakhil honge? Sita ko rath mein aage bitha ke aayenge. Jaise bail gaye ke peeche chalta hai, waise woh Sita ke saath aayenge.

Verse 13

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।लाजैरवकिरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ।।।।

Kab hazaron log raste par khade hokar lajaw barasen ge jab mere dono bete shehar mein dakhil honge? Woh dono dushmanon ko harane wale hain.

Verse 14

प्रविशन्तौ कदाऽयोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सश्रृङ्गाविव पर्वतौ।।।।

Kab main un dono ko Ayodhya mein aate hue dekh paunga? Unke kaan mein achhe kundal honge, haath mein bandook aur talwar. Dono aise dikhenge jaise do pahad jinke upar chotiyan hain.

Verse 15

कदासुमनसः कन्याद्विजातीनां फलानि च।प्रदिशन्तः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम्।।।।

Kab yeh khushi se sheher ka chakkar lagaenge? Kab dekhenge ki chhote-chhote ladkiyan aur brahmin log unhe phool aur phal de rahe hain?

Verse 16

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभः।अभ्युपैष्यति धर्मज्ञस्त्रिवर्ष इव मां ललन्।।।।

Kab Ram wapas aayega mere paas? Woh dharam jaanta hai, buddhi mein pakka hai, umar mein bhi bada ho gaya hai. Phir bhi mere saath aise khelega jaise teen saal ka bachcha ho.

Verse 17

निस्संशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।पातुकामेषु वत्सेषु मातृ़णां शातितास्स्तनाः।।।।

Mere bete ka dukh mujhe jala raha hai jaise aag. Yeh aag itni badi hai ki poori duniya chamak rahi hai, jaise dhoop mein sooraj chamakta hai. Main bahut takleef mein hoon.

Verse 18

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात्।।।।

Kaikeyi ne Ram ko vanvas bhej diya hai. Ab woh apni manmaani karegi. Mere ghar mein aise darr hai jaise koi saanp ghush gaya ho. Main bahut dar gayi hoon.

Verse 19

न हि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे।।।।

Ram ab shehar mein bhiksha maang ke jiyega. Kaikeyi ne apna kaam kar liya, usne mera beta daas bana diya. Usne apni marzi ka var le liya, aur mera beta ab jungle jayega.

Verse 20

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते।अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं महाबाहुं महाबलम्।।।।

Kaikeyi ne Raghav ko uski jagah se gira diya, jaise woh chahti thi. Ab woh apne aap ko rakhshason ke hisse mein dekhne lagi, jaise koi agni ke saath parvah mein doob gaya ho.

Verse 21

अयं हि मां दीपयते समुत्थितःतनूजशोकप्रभवो हुताशनः।महीमिमां रश्मिभिरुद्धतप्रभःयथा निदाघे भगवान् दिवाकरः।।।।

Woh veer yoddha hai jaise haathi raja chalta hai. Bade-bade haath hai uske, dhanush pakde hue. Ab woh van mein ja raha hai, apni patni aur Lakshman ke saath.