Sarga 4

Verses 1-2

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम् ॥१॥श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥२॥

Jab shehri log chale gaye, raja ne apne mantriyon se baat ki. Raja ne faisla kiya ki kal Pushya nakshatra hai. Kal hi mera beta Ram ko rajkumar bana ke taaj pehnaunga. Ram ki aankhein kamal ke phool jaisi laal hain.

Verse 3

अथाऽन्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥३॥

Phir raja Dasharath andar ke kamre mein gaya. Unhone apne saarthi ko bulaya aur kaha Ram ko wapas yahan lao.

Verse 4

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥४॥

Suta ne yeh baat sun li aur wapas chala gaya. Jaldi se Ram ke ghar pahuncha, Ram ko le aane ke liye.

Verse 5

द्वार्स्थैरावेदितं तस्य रामायाऽऽगमनं पुनः ।श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥५॥

Darwane pe khade logon ne Ram ko bataya ki woh phir aa gaya hai. Jaise hi Ram ne suna ki woh wapas aaya hai, uske dil mein dar aa gaya.

Verse 6

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत् ।यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥६॥

Ram ne jaldi se andar bulaya. Phir bola, poora batao, tum wapas kyun aaye ho? Kya baat hai?

Verse 7

तमुवाच तत स्सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥७॥

Suta ne bola, raja tumhe dekhna chahte hain. Ab tumhari marzi hai, tum jao ya nahi jao. Tum hi faisla karo.

Verse 8

इति सूतवच श्श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयाऽन्वितः ।प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥८॥

Suta ke baat sun ke Ram jaldi mein aa gaye. Woh palace ki taraf chale gaye. Raja ko phir se milne ke liye.

Verse 9

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥९॥

Dasharatha raja ko pata chala ki Ram aa gaye hain. Unhone andar bulaya. Unhe kuch acchi baat batani thi.

Verse 10

प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः ।ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥१०॥

Ram apne pita ke mahal mein gaya. Door se hi unhone apne pita ko dekha. Haath jod ke unhone pranaam kiya.

Verse 11

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥११॥

Raja ne dekha ki Ram jhuka hua hai. Raja ne use uthaya aur gale laga liya. Phir achi seat di aur baat karne lage.

Verse 12

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।अन्नवद्भिः क्रतुशतै स्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥१२॥

Raja ne kaha, Ram, main boodha ho gaya hoon. Bahut saal ho gaye mujhe. Maine jo sukh chaha tha woh sab mil gaya. Sauon ke yagya kiye, bahut daan bhi kiya.

Verse 13

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥१३॥

Aaj mujhe woh beta mila jo main bahut chahta tha. Duniya mein tum jaisa koi nahi hai. Maine daan kiya, yagya kiye aur padhai bhi ki.

Verse 14

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽत्मनः ॥१४॥

Hey veer, maine jo sukh chahe the woh sab paa liya. Devtaon, rishiyon, apne purkho aur brahminon ke aage, aur khud apne bhi, main ab kisi ka rin nahi chuka raha.

Verse 15

न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥१५॥

Ab mera koi kaam nahi bacha, bas tumhara rajyabhishek baaki hai. Isliye jo main tumhe bolunga, woh tumhe mere liye karna chahiye.

Verse 16

अद्य प्रकृतयस्सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥१६॥

Aaj saari praja tumhe raja dekhna chahti hai. Isliye beta, main tumhe yuvaraja bana kar rajyabhishek karunga.

Verse 17

अपि चाद्याऽशुभान्राम स्वप्ने पश्यामि दारुणान् ।सनिर्घाता दिवोल्का च पततीह महास्वना ॥१७॥

Aur Rama, in dino main sapne mein bahut bura-bura dekh raha hoon. Din mein bhi aasman se patthar girte hain, bada shor hota hai.

Verse 18

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥१८॥

Rama, jyotish pandit bol rahe hain ki mera janma nakshatra bura graho mein phans gaya hai, Surya, Mangal aur Rahu ke kaaran.

Verse 19

प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां वाऽऽपदमृच्छति ॥१९॥

Jab aise badha lagne lagte hain, toh aksar raja ki maut ho jaati hai. Ya phir koi bada museebat aa jaata hai.

Verse 20

तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥२०॥

Jab tak mera dimaag sahi chal raha hai, tab tak Ram ka raaj tilak kar do. Logon ka mann bahut chanchal hai, kabhi bhi badal sakta hai.

Verse 21

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू ।श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥२१॥

Aaj chaand Punarvasu mein aa gaya hai, jo Pushya se pehle aata hai. Kal jyotish log zaroor kahenge ki chaand Pushya ke saath aa gaya hai.

Verse 22

ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।श्वस्त्वाऽहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परन्तप ॥२२॥

Toh Pushya nakshatra mein hi tumhara rajyabhishek karwa lo. Mera mann keh raha hai ki jaldi karo. Kal main tumhe yuvaraj bana dunga.

Verse 23

तस्मात्त्वयाऽद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना ।सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥२३॥

Isliye aaj raat se tum apne aap ko sambhal ke rakhna. Apni patni ke saath vrat rakhna aur darbha ghaas par hi sona.

Verse 24

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।भवन्ति बहु विघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥२४॥

Aaj se tumhare dost bhi tumhara dhyan rakhna, charo taraf se. Aise kaam mein kaafi rukawatein aati hain, isliye savdhan rehna.

Verse 25

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥२५॥

Jab tak Bharat shahar se bahar hai, tab tak tumhara rajyabhishek karna sahi time hai. Mera khayal yahi hai.

Verse 26

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतस्स्थितः ।ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥२६॥

Tumhara bhai Bharat bilkul sahi hai. Woh bade bhaiyo ki baat maanta hai. Uska dil saaf hai aur woh apne aap ko control mein rakhta hai.

Verse 27

किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥२७॥

Lekin Raaghav, logon ka mann badalta rehta hai. Yeh baat main samajhta hoon. Achhe log bhi kabhi kabhi alag ho jaate hain.

Verse 28

इत्युक्त स्सोऽभ्यनुज्ञात श्श्वोभाविन्यभिषेचने ।व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥२८॥

Dasharath ne kaha ki kal rajya abhishek hoga. Phir unhone kaha jaao. Ram ne pitaji ko pranam kiya aur apne ghar chale gaye.

Verse 29

प्रविश्य चात्मनो वेश्मराज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने ।तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तपुरं ययौ ॥२९॥

Raja ne rajya abhishek fix kar diya tha. Ram apne ghar ke andar gaya. Lekin turant bahar aaya aur maa ke paas gaya.

Verse 30

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।वाग्यतां देवतागारे ददर्शाऽऽयाचतीं श्रियम् ॥३०॥

Wahan usne apni maa ko dekha. Maa ne safed kapde pehne the. Woh mandir mein chupchap khadi thi. Jhuki hui thi, bhagwan se dua kar rahi thi. Raja ke liye achhi dua maang rahi thi.

Verse 31

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा ।सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥३१॥

Sumitra aur Lakshman wahan pehle se the. Sita ko bhi bulaya gaya. Usne suna ki Ram ka rajya-abhishek hoga. Yeh sun ke woh khush ho gayi thi.

Verse 32

तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥३२॥

Us waqt Kausalya wahan khadi thi. Aankhen thodi band thi, bhagwan ko yaad kar rahi thi. Sumitra, Sita aur Lakshman uske paas the. Woh sab uski seva mein lage the.

Verse 33

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याऽभिषेचनम् ।प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥३३॥

Usne suna ki Pushya nakshatra mein uske bete ka rajya-abhishek hoga. Yeh sun ke woh bhagwan ka dhyan karne lagi. Saans rokh ke, Janardan bhagwan ko yaad karne lagi.

Verse 34

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम् ॥३४॥

Jab woh dhyan mein lagi hui thi, tab Ram aaya. Usne maa ko pranam kiya. Phir usne aise baat kahi ki maa bahut khush ho gayi. Maa bilkul achhi thi, koi buraai nahi thi usmein.

Verse 35

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥३५॥

Maa, pitaji ne mujhe logon ki hifazat aur raj karne ka kaam diya hai. Kal mera rajyabhishek hoga, pitaji ke aadesh ke hisaab se.

Verse 36

सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।एवमृत्विगुपाध्यायै स्सह मामुक्तवान्पिता ॥३६॥

Aaj raat Sita ko bhi mere saath vrat rakhna hai. Purohit aur guru bhi saath rakhenge. Pitaji ne yehi kaha tha mujhe.

Verse 37

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥३७॥

Kal rajyabhishek hai, toh aaj jo bhi shubh kaam karna chahiye woh karwa do. Mere liye bhi aur Sita ke liye bhi.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥३८॥

Yeh sun ke Kausalya bahut khush ho gayi. Unhone bahut din se yeh intezaar kiya tha. Aankhon mein aansu the, phir bhi muskura ke Ram se boli.

Verse 39

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्त स्सुमित्रायाश्च नन्दय ॥३९॥

Beta Ram, tum lambi umar jiyo. Tumhare dushman mar gaye. Ab tum raj khushali mein raho. Mere parivar ko khush karo aur Sumitra ko bhi khush karo.

Verse 40

कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥४०॥

Beta, tum bahut achhe nakshatra mein mere paas aaye ho. Tumhare gunon se Dasharatha pitaji bahut khush hain.

Verse 41

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥४१॥

Beta, mera wait karna bekaar nahi gaya. Main jo din se tumhara intezaar karti thi, uska phal mil gaya. Ikshvaku vansh ki raj-shri ab tumhare upar aayegi.

Verse 42

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत् ।प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥४२॥

Maa ne jo baat kahi, Rama ne suni. Phir usne apne bhai Lakshman ko dekha. Lakshman haath jode ke baitha tha, jaise wo kuch kehna chahta ho. Rama muskura ke usse baat karne laga.

Verse 43

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् ।द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥४३॥

Lakshman, tum mere saath milkar is dharati par raj karo. Yeh raj-shri tumhare liye bhi hai. Tum mere liye apne jaise ho, mera doosra khud ho.

Verse 44

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांत्स्वमिष्टान्राज्यफलानि च ।जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥४४॥

Hey Lakshman, jo bhi maza tumhe chahiye woh lo. Rajya ke phal bhi tumhare liye hi hai. Main tumhare liye hi jeena chahta hoon aur yeh rajya bhi tumhare liye chahiye.

Verse 45

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥४५॥

Yeh keh ke Ram ne Lakshman ko salaam kiya. Phir apni dono maaon ko paon chhue. Sita se bhi baat karke rukhsat li. Phir apne ghar chale gaye.