Sarga 28

Verse 1

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञो धर्मवत्सलः।न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन्।।2.28.1।।

Sita ne bahut kaha, par Ram ne unki baat nahi maani. Ram dharam jaanta hai aur dharam ko bahut pyaar karta hai. Usne socha van mein kitna dukh hoga. Isliye usne Sita ko le jaane ka faisla nahi kiya.

Verse 2

सान्त्वयित्वा पुनस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम्।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह।।2.28.2।।

Uski aankhon mein aansu the. Dharam wale usse samjhaya, usse manaaya taaki woh wapas jaaye. Phir usne yeh baat kahi.

Verse 3

सीते महाकुलीनाऽसि धर्मे च निरता सदा।इहाऽचर स्वधर्मं त्वं मे यथा मनसस्सुखम्।।2.28.3।।

Sita, tum bade ghar ki ho. Tum dharam pe hamesha lagi rehti ho. Yahan rah ke apna kaam karo. Mere liye yehi sahi hai, mujhe khushi milegi.

Verse 4

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाऽबले। वने हि बहवो दोषा वदतस्तान्निबोध मे।।2.28.4।।

Sita, jo main tumhe bol raha hoon wahi tumhe karna hai. Jungle mein bahut dikkat hai. Main tumhe bata raha hoon, tum suno.

Verse 5

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः।बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते।।2.28.5।।

Sita, jungle mein rehne ka sochna chhod do. Jungle mein bahut problem hoti hai. Isliye log use jungle hi kehte hain.

Verse 6

हितबुद्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते।सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम्।।2.28.6।।

Main tumhara bhala soch ke yeh bol raha hoon. Mujhe jungle mein kabhi sukho nahi dikha. Wahan bas dikkat hi dikkat hai.

Verse 7

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिकन्दर वासिनाम्।सिंहानां निनदा दुःखा श्श्रोतुं दुःखमतो वनम्।।2.28.7।।

Pahad se paani girta hai, awaaz aati hai. Wahan rehne wale sher goorhte hain. Yeh sab sunne mein bhi bura lagta hai. Isliye jungle mein rehna mushkil hai.

Verse 8

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ता श्शून्ये महामृगाः।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.8।।

Jab bade jaanwar khelte hain aur kisi se nahi darte. Nadiyon mein magarmachh rehte hain, kaddu bhi bahut hai, paar karna mushkil hai. Haathi bhi wahan phans jaate hain. Isliye van mein rehna bahut khatarnaak hai.

Verse 9

सग्राहा स्सरितश्चैव पङ्कवत्यस्सु दुस्तराः। मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम्।।2.28.9।।

Nadiyon mein magarmachh hain, kaddu bhi bahut hai. Paar karna itna mushkil hai ki mast haathi bhi nahi kar paate. Isliye van mein rehna bahut khatarnaak hai, hamesha.

Verse 10

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्।।2.28.10।।

Van ke raste bahut kharab hain. Badi-badi belen hain jismein kaante hain. Pakshi chillate rehte hain. Paani bhi nahi milta. Chalna bahut mushkil hai. Isliye van mein rehna dukh dete hai.

Verse 11

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयं भग्नासु भूतले।रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद्दुःखतरं वनम्।।2.28.11।।

Raat ko thak ke maar jaate ho. Zameen par sote ho, upar patte bichha lete ho. Patte khud se girte hain ped se. Isliye van mein rehna aur bhi dukh dete hai.

Verse 12

अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना।फलैर्वृक्षावपतितै स्सीते दुःखमतो वनम्।।2.28.12।।

Sita, din aur raat khush rehna padta hai. Apne aap ko control mein rakhna padta hai. Khana bhi woh phal milte hain jo ped se girte hain. Isliye van mein rehna dukh hota hai.

Verse 13

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि।जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारिणा।।2.28.13।।

Maithili, vrat tabhi rakhna jab tak tumhare mein dum ho. Aur jo log vriksh ki chaal pehan ke jate hain, unhe baal bhi uljha ke rakhna padta hai.

Verse 14

देवतानां पित्रूणां कर्तव्यं विधिपूर्वकम्।प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम्।।2.28.14।।

Bhagwan aur purkho ke liye puja karni padti hai, sahi tarike se. Aur jo mehman aaye, unki bhi seva karni, roz-roz.

Verse 15

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः।चरता नियमेनैव तस्माद्धुःखतरं वनम्।।2.28.15।।

Din mein teen baar nahana padta hai, time pe time. Jungle mein rehta hua bhi, pabandi se rehna padta hai. Isliye jungle mein rehna bahut mushkil hai.

Verse 16

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमै स्स्वयमाहृतैः।आर्षेण विधिना वेद्यां बाले दुःखमतो वनम्।।2.28.16।।

Phool khud tod ke bhagwan ko chadhana padta hai. Rishiyon ne jo bataya hai wahi sahi hai. Isliye beta, jungle mein rehna dukh bhara hai.

Verse 17

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि।यताहारैर्वनचरै र्नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.17।।

Jo mil jaye usmein hi khush rehna padta hai, Maithili. Jungle ke jaanwar bhi apna khana dhundhte rehte hain. Roz yeh sab karna mushkil hai, jungle mein.

Verse 18

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्र नित्यशः।भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.18।।

Jungle mein to hawa chalti rehti hai, andhera hota hai. Bhookh bhi roz lagti hai. Khatra bhi bahut hai isliye jungle mein rehna bahut mushkil hai.

Verse 19

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि।चरन्ति पृथिवीं दर्पात्ततो दुःखतरं वनम्।।2.28.19।।

Zameen par to kitne saare saanp-bichhue aur jaanwar ghoomte hain. Woh sab gusse mein rehte hain. Isliye jungle mein rehna bahut takleef wali baat hai.

Verse 20

नदी निलयना स्सर्पा नदीकुटिलगामिनः।तिषठ्न्त्यावृत्य पन्थानं ततो दुःखतरं वनम्।।.2.28.20।।

Nadiyon mein rehne wale saanp, jo pani ke saath ghoomte hain, woh raste mein aa jaate hain. Rasta band karke baithe rehte hain. Isliye jungle mein rehna bahut mushkil hai.

Verse 21

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकै स्सह।बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम्।।2.28.21।।

Udne wale pakshi, bichhue, keede, machchar sab milke tang karte rehte hain. Koi bhi nahi bachta unse. Isliye jungle mein sirf dard hai.

Verse 22

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशा: काशाश्च भामिनि।वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखतरं वनम्।।2.28.22।।

Jungle mein kaante wale ped hote hain. Kuch ghaas bhi kaanti wali hoti hai. Ped ki daalein aise ulajhi hain jaise kisi ne phaans di ho. Isliye jungle mein rehna bahut mushkil hai.

Verse 23

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च।अरण्यवासे वसतो दुःखमेव ततो वनम्।।2.28.23।।

Jungle mein rehne se body ko bahut takleef hoti hai. Wahan alag-alag tarah ke dar bhi rehte hain. Jungle mein bas dukh hi dukh hai, koi sukh nahi.

Verse 24

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः।न भेतव्यं च भेतव्ये नित्यं दुःखमतो वनम्।।2.28.24।।

Gussa aur lalach ko chhod dena chahiye. Dimag tapasya mein lagana chahiye. Darne wali cheez se darne ki zaroorat nahi. Jungle mein hamesha dukh hi rehta hai.

Verse 25

तदलं ते वनं गत्वा क्षमं न हि वनं तव।विमृशन्निह पश्यामि बहुदोषतरं वनम्।।2.28.25।।

Ab jungle jaane ka koi matlab nahi. Yeh tumhare liye sahi nahi hai. Main soch ke dekhta hoon toh jungle mein bahut problem dikhti hai.

Verse 26

वनन्तु नेतुं न कृता मतिस्तदाबभूव रामेण यदा महात्मना।न तस्य सीता वचनं चकार तत्ततोऽब्रवीद्राममिदं सुदुःखिता।।2.28.26।।

Jab Rama ne Sita ko jungle le jaane ka socha, tab unhone mana kar diya. Par Sita ne Rama ki baat nahi maani. Phir Sita ne dukhi hoke Rama se kaha.