Kanda 2
Remedies & Counter-Charms
अथर्ववेदस्य द्वितीयः काण्डः बन्धमोचनद्वारा सम्पदः (सम्पूर्णतायाः) पुनःस्थापनकौशलं संहिनोति—रोगं शापं च वैरभावं च शिथिलीकरोति, देहे गृहे च ऋतस्य शुभव्यवस्थां पुनः प्रतिष्ठापयति। अस्य चतुर्ष्वनुवाकेषु क्रमशः चिकित्सकं मोचनं रक्षाज्ञानं च, गृहसीमासु प्रतिषेधकर्माणि, शत्रुत्वाभिचारयोः प्रत्यावर्तनं स्वयोनौ, तथा रोगकारकशक्तीनां निष्कासनद्वारा नवजीवनबलस्य पुनरुत्थापनं च निरूप्यते। अत्र सूक्तेषु ज्वरव्रणविषदंशादयः प्रत्यक्षव्याधयः, तथा रक्षोभिः पापप्रभावैश्च गृहजीवितस्य बाधाः—औषधैर्मन्त्रैश्च शम्यन्ते।
Anuvakas in Kanda 2
4 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
अथर्वणविद्यया रक्षोबलैश्च बन्धमोचनरूपैश्च भैषज्यैः समग्रत्वं सौभाग्ययुक्तं च ऋतव्यवस्थां पुनः स्थापयति। गूढे परमे धाम्नि ज्ञानारोहणं, अमृतत्वविद्याप्राप्तिश्च; स्वास्थ्यं यज्ञशौचं च विघ्नयन्तौ गन्धर्वाप्सरसौ प्रशम्येते; आस्रावान् निरोद्धुं देहच्छिद्राणि च पिधातुं प्रयत्नः; विष्कन्धादिभ्यः ग्रसकशक्तिभ्यश्च जाङ्गिडमणिना ताबीज-रक्षा; मन्त्रैः कर्मणां देहस्य च शान्ति-समृद्ध्यर्थं संस्कारबलप्रवर्धनं च।
Anuvaka 2
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः प्राणशक्तेः तथा गृहक्षेत्रस्य रक्षणं—द्वेषप्रतिप्रसवेन भ्रातृव्यक्षयणेन च, रक्षोघ्नैः अपोत्प्रैः कर्मभिः सह। उपविषयाः—(१) शत्रु/प्रतिद्वन्द्विनिवर्तनं (द्वेषप्रतिप्रसवः) तथा भ्रातृव्यक्षयणम्, (२) आयुष्यकर्माणि—प्राणापानयोः स्थैर्यं कृत्वा मृत्युनिवारणम्, (३) भूत-राक्षस-स्त्रीपीडकादिभ्यः गृहस्य रक्षोघ्नं संरक्षणम्, (४) द्यावापृथिव्यन्तरिक्षरूपैः सीमाभिः क्षेत्रस्य विश्वपरिवेष्टनं, (५) इन्द्रियसम्स्थापनं/पुनःप्रतिष्ठापनं।
Anuvaka 3
मुख्यविषयः—प्रत्यावर्तन-रक्षणम्: वैरद्वेष-प्रतिकूलवाक्-प्रवृत्तीनां प्रत्यावर्तनं, देहस्य सुरक्षा, तथा दिव्यतेजसा, ओषधिभिः, ऋतेन च आयुः-पशु-कामानां स्थैर्यं। उपविषयाः—(१) प्रतिवैर-निवारणं तथा ‘प्रति-यातु’/हेति-निवर्तनरूपं अभिचार-प्रत्यावर्तनम्। (२) सूर्य-चन्द्र-आपः-सम्बद्धेन तेजसा/हरसा/अर्चिषा रक्षणम्। (३) ओषधि-प्रधानाः अपत्रासक-चिकित्सारूपाः कर्माणि (ओषधयः, पृश्निपर्णी)। (४) पशु-संग्रहः तथा समृद्धि-रक्षणम् (गवां संहति-धारणम्)। (५) आयुष्य-स्थापनम्।
Anuvaka 4
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—रोगकारकान् शत्रुभूतान् निष्कास्य प्राणबलं पुनः स्थापयित्वा सामाजिक–याज्ञिकव्यवस्थां पुनः सुदृढीकरणम्। उपविषयाः—मनुष्येषु गोषु च कृमिनाशनम्; यक्ष्मस्य (क्षयव्याधेः) विशिष्टाङ्गेभ्यः निष्कर्षणम्; रुद्र–पशुपतेः गो-गृह-समृद्धिरक्षणम्; एनो-दुरिष्टिदोषस्य परिहारः, यज्ञस्य च स्विष्टिरूपेण सिद्धिः; गृह्याग्निना विवाहाकर्षणं दाम्पत्यस्थैर्यं च। व्यावहारिकप्रयोजनम्—कृमि-यक्ष्मादिरोगनियन्त्रणं, गोपालनरक्षा, याज्ञिकदोषशमनं, गृहस्थजीवनस्थैर्यवर्धनं च।
Frequently Asked Questions
Kāṇḍa 2 primarily develops healing (bhaiṣajya) through ‘release from bindings’—driving out disease and restoring wholeness—while also emphasizing rakṣa protection of the household and reversal of hostility back to its source.
They progress from restoring wholeness through Atharvanic curative power (2.1), to protecting life-force and domestic territory via apotropaic rites (2.2), to reversal-and-protection stabilizing body, livestock, and desire through radiance, herbs, and ṛta (2.3), and finally to renewed vitality by expelling disease-agents and re-securing social–ritual order (2.4).
Alongside disease and poison remedies, it preserves significant formulas for childbirth and infant protection, showing how Atharvanic healing extends from individual cure to safeguarding lineage, home, and ritual order.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.