Anuvaka 1
अथर्वणविद्यया रक्षोबलैश्च बन्धमोचनरूपैश्च भैषज्यैः समग्रत्वं सौभाग्ययुक्तं च ऋतव्यवस्थां पुनः स्थापयति। गूढे परमे धाम्नि ज्ञानारोहणं, अमृतत्वविद्याप्राप्तिश्च; स्वास्थ्यं यज्ञशौचं च विघ्नयन्तौ गन्धर्वाप्सरसौ प्रशम्येते; आस्रावान् निरोद्धुं देहच्छिद्राणि च पिधातुं प्रयत्नः; विष्कन्धादिभ्यः ग्रसकशक्तिभ्यश्च जाङ्गिडमणिना ताबीज-रक्षा; मन्त्रैः कर्मणां देहस्य च शान्ति-समृद्ध्यर्थं संस्कारबलप्रवर्धनं च।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य २.१ सूक्तं संक्षिप्तं ज्ञानात्मकं पौष्टिकं च; यत्र गुहायां निहितं परमाṃ धाम निर्दिश्यते, यत् अमृतस्य रहस्यरचनां विदित्वा प्राप्यते। देवतानां नामानि विधानानि च यः एक एव वेत्ति स्थापयति च, तस्य स्तुत्या सूक्तं दर्शयति यत् सम्यग्ज्ञानात् तस्मिन् निहिते धाम्नि च यथायोग्यसमन्वयात् दीर्घायुः, मृत्युसंकोचात् परिरक्षणं, पितृप्रमुख्यं च फलानि भवन्ति।
Sukta 2
अयं सूक्तो गन्धर्वम् अप्सरसश्च सम्बोधयति—ये सन्धिस्था शीघ्रगामिनो भूताः सहसा आगत्य मनुष्याणां व्यवस्थाṃ, आरोग्यं, यज्ञशौचं च क्षोभयितुं शक्नुवन्ति। तान् नामग्रहणेन स्तुत्या च देशनिश्चयेन च—विशेषतः समुद्रे (विश्वाप्सु) तेषां ‘आसनं’ निबध्य—साधकः तेषां प्रति वश्यतां लभते, आह्वातुं विस्रष्टुं वा प्रभावं शमयितुं च। अस्य बलं परिचय-निग्रहयोः स्थितम्—तेषां यत्राधिष्ठानं, कथं च गमनं (आ च परा च यन्ति) इति निरूप्य तेषां प्रभावं परिमृज्यते।
Sukta 3
अयं भैषज्यसूक्तः āsrāva-रोगस्य—व्रणस्रावस्य वा रक्तस्रावस्य वा—प्रतिकूलो भैषज्य-मन्त्रः। अस्य प्रयोजनं स्रावप्रवाहं निरोद्धुं देहस्य च अखण्डतां पुनः स्थापयितुम्। भेषजं बहुस्रोतसम् इव निरूप्यते—पर्वतजातं, पृथिवीजातं, समुद्रसमुद्भवं च—तत् सर्वं विश्वव्यापिनं शक्तिरूपं मन्यते। पुनःपुनः च मन्त्रेणोपसंहरति यत् औषधं पूर्वमेव रोगं शमयित्वा निवार्य अपाकरोत्, स्रावं च उपशमयति।
Sukta 4
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रसूक्तः जाङ्गिडं देवदत्तं मणिं (तद् एव भेषजम्) इति प्रबोधयति, यः धारकं विष्कन्धादि-पीडाभ्यः, राक्षसबलैः, तथा ‘अत्तृ’ (अत्तृन्) इति कथितेभ्यः भक्षकदोषेभ्यश्च रक्षति। एतद् भेषजं ‘विश्वभेषजम्’ इति निरूप्य, शत्रु-प्रभावान्, कृत्यां च अपहन्ति, तथा पुरुषस्य आयुः संकटात् परं नयति—जीवितं च प्रवर्धयतीति भावयति।
Sukta 5
अयं सप्तर्चकः सूक्तः इन्द्रं सुत्यां प्रति आह्वयति—स यज्ञं प्रविश्य नवसुतं सोमं पिबतु, सुश्लिष्टैः स्तोत्रैः स्तूयमानः प्रमुदितो भवतु इति। ततः सोमबलेन इन्द्रस्य वृत्राहणविजयः स्मार्यते; तस्य पूर्णता च जयबलं च यजमानाय दातुं शक्ये इति, येन सः वीर्यं, सिद्धिं, तथा विघ्नभेदनं प्राप्नुयात्।
Sukta 6
अयं लघ्वथर्वणोक्तः सूक्तः अग्निं सपत्नहां—सपत्नानां हन्तारं—प्रतिष्ठापयति; यस्य तेजश्चतुर्षु दिक्षु प्रसृत्य रक्षितं क्षेत्रं दृढयति। अग्नेर्वर्धनं संवत्सरऋतवः कालचक्रैश्च संबध्य, तं जागरूकं गृहपालं निधाय, एतत्सूक्तं गृह्याग्निं अपोत्पातनशक्तिं करोति—या शत्रुसंकल्पं निहन्ति, सामाजिकराज्यव्यवस्थां च स्थिरयति।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य २.७ सूक्तं संक्षिप्तं शापमोचनसूक्तम्। अत्र वाचिकः शपथः/शापः स्पर्श्य इव द्रव्यरूपो व्याधिरिव परिगृह्यते—यः आपोभिः प्रक्षाल्यते, अधो नीयते, अन्ते च स्वप्रेषकमेव प्रति प्रतिनिवर्त्यते। शुद्धिकरीर् आपः आहूयन्ते, मन्त्रस्य स्वाभाविकं ‘चक्षुः’ च, येन स्पर्धिजन्याः स्वजन्याश्च शापाः विलीयन्ते; पीडितस्य याज्ञिकं सामाजिकं च क्षेमं पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य २.८ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्य-अपोत्प्रैतिकं मन्त्ररूपं, यत् क्षेत्रिय-व्याधिं शिथिलीकरोति निष्कासयति च। सा व्याधिः ऊर्ध्वाधः बद्ध-रज्ज्विव पाशरूपेण कल्पिता। अत्र युग्मौ मोचयितारौ विचृता-तारके ‘विमुञ्चतम्’ इति आहूयन्ते। विरुत्-लतां च क्षेत्रिय-नाशिनीं औषधिं कृत्वा प्रयुङ्क्ते, तथा च कृष्युपकरणेषु—लाङ्गलादिषु—यैः कर्मणा रोगः छिद्यते निष्कास्यते च, तेष्वपि विधेः प्रभावः प्रसार्यते।
Sukta 9
अयं पञ्चर्चोऽथर्वणाङ्गिरसः सूक्तः भगसदृशं शुभभाग्यरूपं कल्याणप्रदं तेजः आह्वयति—यद् आगच्छतु, उदेति, जीवेषु दृढं स्थानं गृह्णातु; येन समाजस्य सातत्यं, प्रजावृद्धिः च सिध्येत्। भैषज्यभावे तदेव शुभं बलं महामारीः अतिवर्तते, ‘जीवनदुर्गान्’ रक्षति; असंख्यैः भिषग्भिः औषधिभिः च समर्थितम्। एवं सूक्तं पौष्टिकस्थैर्यं भैषज्याश्वासनं च योजयति—सौभाग्यं रक्षणं, प्राणबलं, सिद्धौषधत्वं च भवति।
Sukta 10
अथर्ववेदस्य २.१० सूक्तं पाशमोचनं भैषज्यं च। अत्र मन्त्रकर्मणा पीडितं जनं क्षेत्रियात् (क्षेत्रसम्भवात्) दीर्घरोगात् क्षयकरात् च, तथा निरृत्याः प्राणहराकर्षणात्, पाशवत् बद्धत्वरूपात् शारीरात् नैतिक-याज्ञिकबन्धात् च विमुञ्चति। वरुणं पाशाधिपतिं प्रार्थयित्वा, ब्रह्मणा (मन्त्रशक्त्या) रोगिणम् अनागसम् इति घोषयति; एवं ऋतस्य शुभसमन्वयः पुनः स्थाप्यते, द्यावापृथिव्यौ साक्षिण्यौ भूत्वा तं संकल्पं दृढयतः।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.