Anuvaka 2
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः प्राणशक्तेः तथा गृहक्षेत्रस्य रक्षणं—द्वेषप्रतिप्रसवेन भ्रातृव्यक्षयणेन च, रक्षोघ्नैः अपोत्प्रैः कर्मभिः सह। उपविषयाः—(१) शत्रु/प्रतिद्वन्द्विनिवर्तनं (द्वेषप्रतिप्रसवः) तथा भ्रातृव्यक्षयणम्, (२) आयुष्यकर्माणि—प्राणापानयोः स्थैर्यं कृत्वा मृत्युनिवारणम्, (३) भूत-राक्षस-स्त्रीपीडकादिभ्यः गृहस्य रक्षोघ्नं संरक्षणम्, (४) द्यावापृथिव्यन्तरिक्षरूपैः सीमाभिः क्षेत्रस्य विश्वपरिवेष्टनं, (५) इन्द्रियसम्स्थापनं/पुनःप्रतिष्ठापनं।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
अथर्ववेदस्य २.११ सूक्तं स्पर्धा-द्वेषयोः प्रतिषेधाय संक्षिप्तोऽथर्वणोऽङ्गिरसां चाभिचारिकः प्रयोगः। अत्र शत्रोः प्रवृत्तं द्वेषं तस्मै एव प्रत्यावर्त्य यजमानं श्रीयसे (श्रेष्ठभाग्याय) प्रापयति, तथा प्रतिद्वन्द्विनः समत्वं अतिक्रम्य श्रेष्ठतां स्थापयति। पञ्चसु अनुṣ्टुभप्रायेषु मन्त्रेषु विनाशक-शक्तयः (दूषणं, आयुधं, क्रोधः) पुनर्नाम्ना निर्दिश्य, अनन्तरं कर्तारं/यजमानं तेजसा प्रकाशेन च पुनःसंस्करोति; एवं वाचो ब्रह्मशक्तिः आक्रमणं प्रतिहन्ति, उत्तमसमृद्धिं च निश्चिनोति।
Sukta 12
अथर्ववेदस्य २.१२ सूक्तं मिश्रप्रयोजनम्। अत्र कर्तुः स्वजीवितं क्षेत्रं द्यावापृथिव्योर् महावेष्टनेऽन्तरिक्षस्य च परिधौ स्थाप्यते, येन शत्रुकृतोऽभिचारः स्वकर्तरि प्रत्यावर्तते। अस्मिन् सूक्ते प्रतिषेधात्मकं प्रत्यमर्षणं समन्वितम्—तपसा शत्रोः प्रत्यतापनं, इन्द्रेण मनोहरकस्य पातनं—अन्ते च पुनरुत्थापनपरिणामः, यत्र अग्निर्जातवेदाः पीडितस्य पादप्रतिष्ठां प्राणम् (असुं) वाचं (वाक्) च पुनः स्थापयति।
Sukta 13
अथर्ववेदस्य २.१३ सूक्तं दीर्घायुः-रक्षणपरं भैषज्य-पौष्टिकं च। अत्र अग्निः ‘आयुर्दाः’ इति प्रार्थ्यते—स पक्कां जरां दीर्घं च आयुः दद्यात्, पितेव च स्वपुत्रान् परितः पालयन् यजमानं रक्षेत्। घृत-मधु-समृद्ध्या पोषणरूपेण अग्नेः प्रतिमा दर्श्यते। अपि च ‘वासः’ इव रक्षाकवचं परिधाय शापेभ्यः हिंसाभ्यश्च वहनीय-ढालरूपेण रक्षणं कल्प्यते, येन गृहे पशुषु च कल्याणं धनं वृद्धिश्च सुदृढीभवति।
Sukta 14
अथर्ववेदस्य २.१४ सूक्तं रक्षोघ्नं गृह-रक्षणार्थं बलवद् भूतान् राक्षसान् च नामग्राह्याः स्त्री-पीडिकाः च गृहात् तस्य च दुर्बल-सन्धिषु—आधारे, गोष्ठे, शकटस्य अक्षे/अणौ—अपाकरोति। अस्मिन् सूक्ते इन्द्रः वज्रपाणिः स्थाणुरिव गृहस्य रक्षकः प्रतिष्ठाप्यते, भूतपतिः तु भूतानां नियन्ता शत्रुभूतान् बहिः प्रहिणोति। सूक्तस्य प्रभावः पूर्ण-निर्वासनरूपेण निरूप्यते—आक्रान्तान् गृहसीमान् अतिक्रम्य परं नुदित्वा गृहं रक्षित-प्रदेशत्वेन मुद्रयति।
Sukta 15
अयं संक्षिप्तोऽथर्ववेदिकः भैषज्य-रक्षामन्त्रः प्राणं (जीवश्वासं) प्रत्यक्षं सम्बोध्य रोगिणि तं ध्रुवं निर्भयं च अक्षतं चावतिष्ठतामिति नियुङ्क्ते। अहोरात्रे, ब्रह्म-क्षत्रे, भूत-भविष्ये च यैः अवध्यैः लौकिक-सामाजिकैः दृष्टान्तैः रोगिणः प्राणं समन्वयति, तैः आघात-त्रास-सम्भ्रमं तथा प्राणस्य पलायनं (यत् पतनपूर्वकं भवति) प्रतिषेधति। अस्य मन्त्रस्य प्रभावः पुनःपुनरुक्तेन स्थैर्यकर-उपमानरूपेण ‘यथा… एवम्…’ इति विधानात्, येन प्राणः विधिवत् धैर्ये निरन्तर्ये च पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
Sukta 16
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः प्राणापानयोः स्थैर्यं विधत्ते, मृत्योः समीपागमनं प्रतिषेधयन्। स्वाहाकार-समन्वितैः प्राणवायुषु तथा विश्वरक्षकेषु—सूर्यस्य चक्षुषि, अग्नौ वैश्वानरे सर्वदेवैः सह—आह्वानेन रक्षावरणं स्थापयति, येन अकालमरणं हिंसामरणं च निवार्यते, जीवतः पुरुषस्य च प्राणधारणे स्थैर्यं पुनः प्रतिष्ठाप्यते।
Sukta 17
अथर्ववेदस्य २.१७ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्यं “इन्द्रिय-प्रतिष्ठापन”सूक्तं च। अस्मिन् रोगिणि प्राणादीन् जीवनशक्तीं च, इन्द्रियदेवतारूपेण व्यक्तीकृतान् इन्द्रियबलान् प्रत्यक्षं सम्बोध्य, पुनः प्रतिष्ठापयति। विशेषतः आयुषे (जीवनाय) श्रोत्राय (श्रवणशक्तये) च स्वाहाकारयुक्तैः लघुमन्त्रैः श्रवणादि-इन्द्रियसामर्थ्यस्य पुनरुद्धारं, प्राणबलस्य स्थैर्यं, तथा पुनरुपघात-निवारणाय परिपाणरक्षणस्य विस्तारं च साधयितुं प्रयुङ्क्ते।
Sukta 18
अथर्ववेदस्य २.१८ सूक्तं संक्षिप्तं स्वाहाकार-चिह्नितं च कर्मसूत्रसमूहः, यत् शत्रून्—विशेषतः भ्रातृव्यं (स्पर्धकं प्रतिद्वन्द्विनं) अरायं च—क्षयणाय चातनाय च प्रयुज्यते। प्रतिमन्त्रं कर्मण उपस्करः क्रिया वा एव शत्रुनाश-शक्तिरिति निर्दिश्यते, ततश्च सा शक्तिः यजमानस्य रक्षायै जयाय अविच्छिन्न-क्षेमाय च स्थान्तरिता भवत्विति प्रार्थ्यते। पुनःपुनः ‘स्वाहा’ इति वचनं एतत् मन्त्रबलं (ब्रह्म) अग्निना वह्यमानं हुत्यात्मना ‘मुद्रितम्’ इव भवतीति दर्शयति।
Sukta 19
अयं लघ्वग्निसूक्तः संक्षिप्तोऽथर्वणीयः प्रतिमन्त्रः, यः अग्नेः अर्चिषा शॊचिषा तेजसा च शत्रोः प्रेषितं दुष्टसङ्कल्पं तमेव प्रति निवर्तयति। अयं प्रतीय-प्रयोगः कर्तारं द्विषन्तं दग्धुं शोषयितुं च तस्य बलं तेजश्च हर्तुं प्रयतते, तथा च नियन्त्रिताग्निबलेन गृहं कुटुम्बं च रक्षति।
Sukta 20
अथर्ववेदस्य २.२० सूक्तं संक्षिप्तं शत्रुनाशनम् अभिचारिकं च; तत्र वायुम् उपह्वयते यत् स स्वस्य तपसा शॊचिषा तेजसा च द्वेषं प्रतिलोमयेत्, द्वेष्टारं प्रति दण्डं नयेत्। “यो ’स्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मः” इति पुनःपुनरुक्तेन प्रतिगमनभावः सूचितः—शत्रोर्द्वेषः वायोर्दाहबलैः प्रतिहन्यते, शत्रोः क्रूरशक्तिश्च निराक्रियते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.