Kanda 2
Remedies & Counter-Charms
અથર્વવેદ કાંડ ૨ ‘સંપદ્’—સમગ્રતા—પુનઃસ્થાપિત કરવાની અથર્વણિક કળાને સંકલિત કરે છે: રોગ, શાપ, શત્રુભાવ જેવી બંધનોને ઢીલા કરીને દેહ અને ગૃહમાં શુભ ઋતનો ક્રમ ફરી સ્થાપે છે. ચાર અનુવાકોમાં તે ઉપચારાત્મક મુક્તિ અને રક્ષાત્મક જ્ઞાનથી આગળ વધી, ઘરનાં સીમા‑દ્વાર વગેરે માટેના અપોત્રોપૈક (અપાયનિવારક) વિધિઓ, શત્રુતા/ટોણા‑મંત્રને તેના મૂળ તરફ પાછું ફેરવવાના (પ્રત્યાવર્તન) ઉપાયો, અને રોગકારક શક્તિઓને બહાર કાઢીને નવજીવન‑બળ પુનર્જાગૃત કરવાની પ્રક્રિયા સુધી પહોંચે છે. સ્તુતિઓ તાવ, ઘા, વિષ અને દંશ જેવા સ્પષ્ટ ઉપદ્રવો સાથે‑સાથે રાક્ષસાદિ દુષ્પ્રભાવ અને ગૃહશાંતિને ખલેલ પહોંચાડતી આક્રમક શક્તિઓને પણ સમાન રીતે નિવારે છે.
Anuvakas in Kanda 2
4 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
અથર્વણિક જ્ઞાન, રક્ષણશક્તિઓ અને બંધનોમાંથી ઉપચારાત્મક મુક્તિ દ્વારા પૂર્ણતા અને શુભ વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવી મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: (1) ગુપ્ત ‘પરમ ધામ’ (paramaṃ dhāma) તરફ જ્ઞાનાત્મક ઉન્નતિ અને અમૃતત્વ-જ્ઞાન; (2) આરોગ્ય અને વિધિશુદ્ધિને ખલેલ પહોંચાડતા સીમાસ્થ સત્તાઓ (ગંધર્વ–અપ્સરા)નું શમન; (3) રોગકારક સ્રાવ (āsrāva) અટકાવી શરીરના ભંગ/છિદ્રોને સીલ કરવું; (4) વિષ્કંધ અને ભક્ષક શક્તિઓ સામે જાઙ્ગિડ મણિનું તાબીઝ-રક્ષણ; (5) મંત્રબળથી વિધિ/કર્મ માટે સશક્તિકરણ.
Anuvaka 2
આ અનુવાકમાં પ્રાણશક્તિ અને ગૃહ-ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરવા માટે શત્રુતા પાછી શત્રુ તરફ ફેરવતા તથા રક્ષા (અપોત્રોપાયિક) વિધિઓ વર્ણવાયા છે. તેમાં દ્વેષ-પ્રતિપ્રસવ દ્વારા શત્રુ/પ્રતિસ્પર્ધીનો ક્ષય (ભ્રાતૃવ્ય-ક્ષયણ), આયુષ્યવિધિઓથી પ્રાણ–અપાનને સ્થિર કરી મૃત્યુને દૂર કરવું, ભૂત–રાક્ષસાદિ અને સ્ત્રી-પીડકો સામે ઘરેલું રક્ષણ, દ્યાવા–પૃથિવી–અંતરિક્ષને ક્ષેત્રની રક્ષાત્મક સીમાઓ/કવચ તરીકે સ્થાપિત કરવું, તેમજ ઇન્દ્રિય-સંસ્થાપન (ઇન્દ્રિયો/શક્તિઓની સ્થાપના અથવા પુનઃસ્થાપના) જેવા ઉપવિષયો સમાવિષ્ટ છે.
Anuvaka 3
મુખ્ય વિષય: ઉલટાવવું અને રક્ષણ—વૈરભાવને પાછું ફેરવવું, દેહ-સુરક્ષા સુસ્થિર કરવી, અને દૈવી તેજ, ઔષધિઓ તથા ઋત (વિશ્વક્રમ/ધર્મ) દ્વારા જીવન, પશુધન અને ઇચ્છા/સંકલ્પને સ્થિર રાખવું. ઉપ-વિષયો: (1) વૈર-નિવારણ અને ‘પાછું મોકલવા’ પ્રકારના યાતુ/જાદુ-ટોણાના પ્રયોગોનું પ્રતિપ્રહાર (પ્રતિયાતુ/હેતી-નિવર્તનમ્). (2) સૂર્ય, ચંદ્ર અને આપઃ (જલદેવતાઓ) દ્વારા તેજોમય રક્ષણ—તેજસ્/હરસ્/અર્ચિષ્. (3) ઔષધિ-કેન્દ્રિત અપોત્રોપૈક (અપશકુન-નિવારક) અને ઉપચારવિધિઓ—ઓષધી, પૃશ્નિપર્ણી. (4) પશુ-સંગ્રહ અને સમૃદ્ધિનું રક્ષણ—ગાય-ઢોર/પશુઓનું એકત્રિકરણ અને જાળવણી. (5) આયુષ્ય: આયુષ્ય-સ્થિરતા અને જીવનનું સ્થાયીકરણ.
Anuvaka 4
મુખ્ય વિષય: રોગકારક શત્રુ-શક્તિઓને દૂર હાંકી પ્રાણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવી અને સામાજિક–યાજ્ઞિક વ્યવસ્થાને ફરી સુરક્ષિત કરવી. ઉપવિષયો: મનુષ્ય અને પશુધનમાં કૃમિ (કીડા/પરજીવી)નો નાશ; શરીરના નિશ્ચિત અંગોમાંથી યક્ષ્મા (ક્ષય/ક્ષીણતા)ને બહાર કાઢવું; રુદ્ર–પશુપતિ દ્વારા ગોધનનું રક્ષણ અને ગૃહસમૃદ્ધિ; યજ્ઞદોષ (એનસ્/દુરિષ્ટિ)ને સુધારી સ્વિષ્ટિ (સફળ અર્પણ) બનાવવું; ગૃહ્ય અગ્નિ દ્વારા લગ્ન-આકર્ષણ અને દાંપત્યસ્થિરતા. વ્યવહારિક કેન્દ્ર: પરજીવી તથા ક્ષયજન્ય રોગોનું નિયંત્રણ, પશુરક્ષા, યાજ્ઞિક શુદ્ધિ અને ગૃહસ્થિરતા.
Frequently Asked Questions
Kāṇḍa 2 primarily develops healing (bhaiṣajya) through ‘release from bindings’—driving out disease and restoring wholeness—while also emphasizing rakṣa protection of the household and reversal of hostility back to its source.
They progress from restoring wholeness through Atharvanic curative power (2.1), to protecting life-force and domestic territory via apotropaic rites (2.2), to reversal-and-protection stabilizing body, livestock, and desire through radiance, herbs, and ṛta (2.3), and finally to renewed vitality by expelling disease-agents and re-securing social–ritual order (2.4).
Alongside disease and poison remedies, it preserves significant formulas for childbirth and infant protection, showing how Atharvanic healing extends from individual cure to safeguarding lineage, home, and ritual order.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.