Anuvaka 3
मुख्यविषयः—प्रत्यावर्तन-रक्षणम्: वैरद्वेष-प्रतिकूलवाक्-प्रवृत्तीनां प्रत्यावर्तनं, देहस्य सुरक्षा, तथा दिव्यतेजसा, ओषधिभिः, ऋतेन च आयुः-पशु-कामानां स्थैर्यं। उपविषयाः—(१) प्रतिवैर-निवारणं तथा ‘प्रति-यातु’/हेति-निवर्तनरूपं अभिचार-प्रत्यावर्तनम्। (२) सूर्य-चन्द्र-आपः-सम्बद्धेन तेजसा/हरसा/अर्चिषा रक्षणम्। (३) ओषधि-प्रधानाः अपत्रासक-चिकित्सारूपाः कर्माणि (ओषधयः, पृश्निपर्णी)। (४) पशु-संग्रहः तथा समृद्धि-रक्षणम् (गवां संहति-धारणम्)। (५) आयुष्य-स्थापनम्।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
अथर्ववेदस्य २.२१ सूक्तं संक्षिप्तं प्रतिद्वेष-प्रशमनसूक्तम्। अस्मिन् सूक्ते सूर्यस्य तेजः—हरस् (दाहशक्तिः), अर्चिषः (रश्मिः), शॊचिः (ज्वाला)—शस्त्रवत् उपयुज्यते, येन द्वेषः स्वोत्पत्तिस्थाने एव प्रत्यावर्त्यते। “यो नः द्वेष्टि, यं वयं द्विष्मः” इति पुनःपुनः प्रतिपाद्यमानया पङ्क्त्या, सौरतापः धर्म-यज्ञीयः प्रतिशोधकर्ता इव निरूप्यते—स आक्रामकं दहति, अपसारयति, तथा च जपकस्य पक्षं रक्षति।
Sukta 22
एषः षडृचोऽथर्ववेदोक्तो मन्त्रः चन्द्रं (सोमं) हरसः तेजसश्च वहन्तं देवताम् आह्वयति, येन वैरं प्रतिनिवर्त्य आक्रामकस्यैवोपरि प्रत्यर्प्यते। मन्त्रे मन्त्रे ‘यो नः द्वेष्टि’ इति न्याय्यप्रतिशोधरूपेण कर्म निरूप्यते; शत्रोः प्रभां बलं च कार्यसामर्थ्यं च अपहर्तुं प्रार्थ्यते। अस्य प्रभावः चान्द्रः, परस्मै संक्राम्यः, प्रत्यभिमुखं (प्रतिहररूपेण) नियोज्यः शक्तिरूपेण कल्प्यते, यया दुष्टाभिप्रायं वा अभिचारं वा शमयित्वा दण्डयति।
Sukta 23
अथर्ववेदस्य २.२३ सूक्तं संक्षिप्तं प्रत्यभिचारिकं मन्त्रसमूहः, यत्र आपः तेजोयुक्ताः संरक्षणशक्तयः प्रकाशमानं वह्निरूपं बलं च समाश्रित्य वैरभावं प्रतिनिवर्तयन्ति। आपाम् अर्चिषा हरसा च तेजसा च आहूताभिः मन्त्रः हिंसां प्रत्यावर्तयति, आक्रान्तुः पराक्रमं निष्कृष्य तस्य शक्तिं क्षपयति, तथा च जपकस्य क्षेत्रं गूढतया रक्षति।
Sukta 24
अयं अथर्ववेद्यः प्रत्यभिचारिकः सूक्तः शत्रुकृतं कर्म स्वकर्तरि प्रत्यावर्तयति। यातवः, प्रहितेती (हेतिः), तथा भक्षयित्र्यः कीमीदिनीः स्वामिनं प्रति पुनर् यान्त्विति नियुङ्क्ते। अस्य बलं ब्रह्मणि—नाम्ना बध्नाति, नियच्छति, पुनर्नयति च—येन हिंसा प्रेषकमेव भक्षयति, न तु लक्ष्यं। पुनः…यन्तु…, तम् अत्त… इत्यादयः पुनरुक्त-आज्ञाः न्यायवत्, संविदेव च, प्रत्यावर्तनं स्थापयन्ति—एते दूताः स्वयोजकमेव भक्षयन्त्विति।
Sukta 25
अथर्ववेदस्य २.२५ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्यापोत्रोपैिकं च; अत्र पृश्निपर्णी विजयी औषधिदेवता इव प्रतिष्ठाप्यते, यस्याः शक्त्या शत्रून्, अभिचारं, गर्भपातकारिण्यः शक्तीश्च निस्तेजसः कर्तुं शक्यन्ते। दुर्नाम्नां शिरश्छेदनमिव वाचा निरूप्य, औषधिं च अग्निसदृशीं अनुधावन्तीं कल्पयित्वा, सूक्तं भेषजवनस्पतिं सर्वथा निराकरणाय सामुदायिकरक्षायै च आयुधरूपेण विनियुङ्क्ते।
Sukta 26
अथर्ववेदस्य २.२६ सूक्तं पौष्टिक-रक्षासूक्तं पशुसंग्रहार्थम्। अस्मिन् गावो गोष्ठं प्रति स्रवन्त्विति, सम्यग् गृहम् आनयन्त्विति, ततः स्थिरं धार्यन्ताम्—मा विचरन्तु मा नश्यन्त्विति—इति प्रार्थ्यते। बृहस्पतिं विदुषं नेतारं, सिनीवालीं पुरतः शुभनेत्रीं, अनुमतिं च दात्रीं धारयित्रीं च आहूय, गोष्ठः समृद्धेः रक्षायाश्च मन्त्रतः सीलितं केन्द्रं क्रियते।
Sukta 27
अथर्ववेदसंहितायाः २.२७ सूक्तं रक्षोघ्नं भैषज्यात्मकं च रक्षाकवचं, यत्र ओषधिः व्यक्तीभूता भेषज-रक्षाशक्तिरूपेण भोजनकाले विशेषतः प्रयुज्यते, येन शत्रवो न “ग्रासं जयन्ति”। “ग्रासः प्रतिग्रासश्च” इति मन्त्रपुनरुक्त्या भक्षणं प्रत्यभिचारकर्मत्वेन परिणम्यते; हिंसकाः सारहराश्च (अरासाः) निर्बलाः क्रियन्ते, इन्द्रवत् शत्रूनभिभूय जयः सुनिश्चितो भवति।
Sukta 28
अथर्ववेदस्य २.२८ सूक्तम् आयुष्य-भैषज्यरूपं यत् उपासकं जरामृत्योः पराङ्मुखं करोति। अस्मिन् रोगी मित्रावरुणयोः संयुक्तस्य ऋतबद्धस्य रक्षणे निधीयते, अग्निश्च होत्रा विद्वान् यज्ञमध्यस्थो भवति। तत् प्राणापानौ परिरक्षति, सुहृद्भ्यः शत्रुभ्यश्च सर्वतोऽपि हिंसां निवारयति, अन्ते च अदित्या विश्वैश्च देवैः सह जरां प्राप्य दीर्घायुः, शरीरतेजः, वृद्धावस्थाप्राप्तिं च आशीर्भिः समापयति।
Sukta 29
अथर्ववेदस्य २.२९ सूक्तं दीर्घायुः-समृद्ध्यर्थं मङ्गलमन्त्ररूपं यत् लाभार्थिनि दीर्घायुषं ‘रोपयति’ तच्चाग्निना (जातवेदसा) तापशक्त्या, त्वष्टृणा रूपनिर्माणशक्त्या, सवित्रा च शुभप्रेरणया स्थिरीकरोति। अत्र आयुष्यं प्रजया (सुरक्षित-सन्तत्या) सह संयोज्यते, तथा रायः-पोषः (धनस्य समृद्धिवृद्धिः) अपि अभ्यर्थ्यते। अन्ते पुनरुद्धृताम् अजराम् ऊर्जं तथा तेजस्वि वरचसं च इति कल्याणप्रतिज्ञया आशीर्वादः समाप्यते।
Sukta 30
एषः पञ्चर्चोऽथर्वणीयो मन्त्रः उपमानबलात् मनसः निग्रहं करोति। यथा वातः पृथिव्यां तृणानि मथ्नाति चालयति, तथा मन्त्रकर्ता लक्ष्यस्य मनः मथित्वा स्वाभिमुखं वर्तयति, तस्मिन् कामं जनयन् गमनं च निवारयति। अत्र स्त्रीकर्म/पौष्टिकाभिचाररूपेण आकर्षणं सह, अपसारणमपि प्रयुज्यते—यथा कोशात् शल्यम् उद्धृत्य परं नीयते तथा उपद्रवकारिणं दोषं दूरं प्रेषयति—इति मनोदेहयोः ‘आकर्षण’ ‘अपाकरण’ इति युगपत् प्रयोगः अथर्वणीयरीतिं दर्शयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.