Anuvaka 4
मणि-ओषधि-आश्रितं रक्षणं पुनरुत्थापनं च—समृद्धिः, शत्रुबल-निवारणं, क्षय-ज्वर-प्रशमनं च मेधा-प्रतिसंस्कार-सहितम्। उपविषयाः—(१) पौष्टिकेन गोवृद्धिः गृहसमृद्धिश्च (स्फातिः)। (२) दर्भ-कुशयोः सार्वभौम-अपोत्प्रैतिक-ओषधित्वं बद्ध-मणिबन्धरूपेण च। (३) जाङ्गिड-मणिः सर्वतो-रक्षकः सर्वरोग-भेषजश्च। (४) यक्ष्म-राक्षस-यातुधानी-शपथबलस्य च निष्कासनम्। (५) राज्ञो वा दूतस्य वा वर्चस्-बल-ओजः-साहस-प्रदानद्वारा सशक्तीकरणम्। (६) औषधीय-निर्यासादीनां भेषजप्रयोगाः।
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
अयं पौष्टिकः सूक्तः औदुम्बरकाष्ठनिर्मितं मणिं समृद्ध्युत्पादन-स्थिरीकरणार्थं मन्त्रयति—विशेषतः गोष्ठे गवां वृद्धिं स्वास्थ्यं च स्फातिं च जनयितुं। वेधाः सविता (प्राज्ञः विधाता समृद्धिप्रेरकश्च) आहूयते यत् सः समृद्धिं दृढतया निधत्ताम्; मणिश्च प्रतिद्विषां निहन्ता इति स्तूयते, येन लाभाः अविवाद्याः स्युः न च नश्येयुः।
Sukta 32
अथर्ववेदस्य १९.३२ सूक्तं दर्भ(कुश)स्तुतिरूपम्। अत्र दर्भः क्रूरः सार्वभौम ओषधिरिव निरूप्यते, यस्य प्रसारः त्रिषु दिवःसु त्रिषु च पृथिवीषु व्याप्नोति; अतः स शत्रून् प्रतिपक्षांश्च अभिभवितुं समर्थः। एतत् सूक्तं रक्षाबन्धनाय दीर्घायुष्यप्राप्तये च प्रयुज्यते, तथा प्रतिस्पर्धिनां निग्रहाय—विशेषतः शत्रोर्जिह्वां निपीड्य शापान् निन्दां वा अभियोगवाचं च निष्फलीकर्तुं। एवं दर्भः ओषधि-ताबीज-रक्षणं चाभिचारिक-वाक्निबन्धनं च संयोज्य, कवचं शस्त्रं च भवति।
Sukta 33
अथर्ववेदस्य १९.३३ सूक्तं मणिसूक्तम्। अत्र दर्भतृणं तस्य बद्ध-मणिरूपं च दिव्यं सान्द्रीकृतं ओजः (प्राणबलम्) इव पवित्रं रक्षार्थं दीर्घायुष्याय च पवित्रीक्रियते। सूक्ते दर्भः राजवत् प्राणान् संयोजयन् शक्तिरिति स्तूयते; ततः कर्मभूमौ पवित्ररूपेण प्रतिष्ठाप्यते; अन्ते च सः मणिः उग्रं विषघ्नं रक्षोघ्नं च सामर्थ्यं बद्ध्वा स्वस्तये जरसे च धार्यते।
Sukta 34
अथर्ववेदे १९.३४ सूक्तं जाङ्गिडमणिसूक्तम्। अत्र जाङ्गिडौषधि–मणिः सर्वतो रक्षकः चिकित्सकश्चेति संस्क्रियते, प्रयुज्यते च। जाङ्गिडः सजीवोऽपोत्प्रतिकारशक्तिरिव निरूप्यते—यो दूषकं दूषयति; कृत्यां, अरातिं, नामग्रहितान् रोगांश्च निष्फलीकरोति, रोगिणो जीवनं च क्षेमेण अग्रे नयति।
Sukta 35
अथर्ववेदस्य १९.३५ सूक्तं रक्षोघ्नं भैषज्यं च—यत् जाङ्गिडं नाम रक्षाकवचभूतं वनस्पतिं जीवत्-जागरूकं प्रतिहारं कृत्वा रोगिणं गृहं वा परितो न्यस्यति। अस्य मन्त्रस्य देवपूर्वकत्वं प्रतिपाद्यते—देवैः ऋषिभिश्च, इन्द्रनाम्ना समर्थितैः, एषोऽयं प्रयोगः प्रवर्तित इति। ततः रक्षणं सर्वतो विस्तरति—द्यावापृथिव्यौ, अन्तरिक्षं, वनस्पतयः, भूतजातं, आगामिकालः, सर्वा दिशश्च—इत्येवम् अखिलं विश्वं परितः कवचं भवति। अस्य शक्तिरपोत्प्रतिकारिणी—दुष्टदृष्टिं शत्रुप्रभावांश्च भित्त्वा, जपकं सर्वतः परिगृह्य, सर्वदिक्-रक्षां ददाति।
Sukta 36
अयं संक्षिप्तो मणिसूक्तः मणिं “शतवारकं” शक्तिं प्रतिष्ठापयति, यः यक्ष्मं (क्षयव्याधिं), रक्षांसि, पुनःपुनरावर्तमानान् भूतपीडान् च अपहन्ति। तेजसा वर्चसा च सह मणिं संयोज्य, धारकस्य शरीरे बलं, समाजे कीर्तिं, परितः रक्षोदीप्तिं च पुनः स्थापयति। सूक्ते पुनरुक्ता “शत” इति संज्ञा कर्मणो दीपनं भवति, सर्वतः बहुदिशं च पूर्णरक्षणं प्रतिजानती।
Sukta 37
अथर्वणीयपरम्परायां परवर्तीषु मन्त्रेषु स्थितं एतत् सूक्तं (अ.वा. १९.३७) अभिषेक-समर्थनार्थं पौष्टिकं राज्यम् च। अत्र पुरुषं (प्रायः राजानं राजकार्यकर्तारं वा) अथवा राजोपकरणं वरचसा तेजसा, बलेन, ओजसा, सहसा, अभिभूत्या च निवेशयति। अग्निं वीर्यप्रदातारं कृत्वा, ततः साधकस्य अन्तःकरणे तेषां शक्तीनां समावेशं तथा विधिवत् पर्यूहनं (परितो धारणं) निरूप्य, “शतं शरदः” इति दीर्घायुषः सूत्रेणाभिषेकं मुद्रयति, स्थिरराज्यं राष्ट्रधारण-समर्थ्यं च साधयितुम्।
Sukta 38
अयं संक्षिप्तो भैषज्यसूक्तः सुगन्धिनं गुग्गुलुं (औषधिरसं) अथर्वणीयं भेषजं कृत्वा यक्ष्मं (क्षयम्) अपहन्ति, तथा च शत्रुभिः कृतान् शपथान् (शापान्) प्रशमयति। शुद्धिलवणैः सह गुग्गुलुं संयोज्य, भेषजस्य नाम गृहीत्वा (नामशक्त्या) सूक्तं प्रतिजानाति यत् रोगो दुष्टप्रभावाश्च रोगिणं नाभिसन्धातुं न शक्नुवन्ति। अस्य प्रभावः गन्धेन, मिश्रणेन, नाम्ना च—कर्ममुद्रया इव—अरिष्टतात्यै, अहिंसितसुरक्षायै, प्रवर्तते।
Sukta 39
अथर्ववेदशौनके १९.३९ सूक्तं भैषज्यं रक्षोघ्नं च मन्त्ररूपं यत् हिमालयोद्भवम् ओषधिं कुष्ठं सजीवां दिव्यां त्रात्रीं समाह्वयति, या सर्वप्रकारं तक्मानं (ज्वरं) निहन्ति यातुधानीश्च (हिंसिकाः स्त्रीरूपाः) अपसारयति। अस्य सूक्तस्य प्रभावः विश्वोत्पत्तिकथायां प्रतिष्ठाप्यते—‘तृतीयं दिवि’ अश्वत्थात् जातं सोमेन सह स्थितं कुष्ठम्—ततः सा प्रामाण्यशक्तिः प्रत्यक्षाज्ञारूपेण परिणम्य रोगं अधो नयति, बहिः प्रहिणोति, रोगिणः परिधेः अपाकरोति च।
Sukta 40
अयं परवोऽथर्वणीयः सूक्तः मेधायाः—बुद्धेः स्मृतेश्च मन्त्रवाक्शक्तेश्च—पुनःस्थापनाय संक्षिप्तः शान्तिकर्ममन्त्रः। यदा मनो वाक् च क्षोभेण विकीर्णे स्तो भिद्येतेव, तदा बृहस्पतिं सरस्वतीं च विश्वे देवान् च समन्वितान् प्रार्थयते—यत् अपहृतं वा व्यपगतं तद् पुनः संयोजयन्तु। अन्ते दीक्षातपसोः शान्त्या कर्म सीलयति, तथा अश्विनोः पोषणेन तमः-तरणं कृत्वा मनोवाक्सामर्थ्यं पुनरावहति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.