Anuvaka 4
मणि व औषधी‑आधारित संरक्षण व पुनर्स्थापन: समृद्धी/स्फाती वाढवणे, शत्रुत्वकारी शक्तींना दूर ठेवणे, आणि क्षय‑ज्वराचे शमन करून मेधा‑दुरुस्ती. उपथीम: (1) पशुवृद्धी, गोठ्यात आरोग्य व घराची भरभराट (स्फाती). (2) दर्भ/कुश हे सार्वभौम अपोत्‍रोपायिक औषध व बांधलेले ताईत. (3) जाङ्गिड‑मणि सर्वांगीण रक्षक व उपचारक. (4) यक्ष्म, राक्षस, यातुधानी व शपथबल (शापशक्ती) यांचे उच्चाटन. (5) राजा/कर्त्यास वर्चस्, बल, ओजस्, सहस् यांद्वारे सामर्थ्यप्रदान. (6) औषधी राळा/रेझिन्स इत्यादी.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
हे पौष्टिक सूक्त औदुंबर-लाकडाच्या मणी (ताईत)ला सामर्थ्य देऊन समृद्धी निर्माण व स्थिर करण्यासाठी आहे—विशेषतः गोष्ठात (गोठ्यात) गुरांची वाढ, आरोग्य आणि भरभराट (स्फाती) यांसाठी. वेधस् (ज्ञानी विधाता व समृद्धी-प्रेरक) म्हणून आवाहन केलेल्या सवितृदेवाला, विपुलता दृढपणे ‘स्थापित’ करावी अशी प्रार्थना केली आहे. हा मणी प्रतिस्पर्ध्यांचा नाश करणारा म्हणूनही स्तुत्य आहे; त्यामुळे मिळवलेले लाभ वादग्रस्त ठरत नाहीत आणि हातातून निसटत नाहीत.
Sukta 32
AV 19.32 हे दर्भ (कुश) गवतावरील सूक्त आहे. यात दर्भाला उग्र, सार्वभौम ओषधी मानून, त्याचा व्याप तीन स्वर्ग आणि तीन पृथ्वींपर्यंत पसरलेला आहे असे सांगितले आहे; म्हणून तो शत्रू शक्तींवर ‘अधिकार’ गाजविण्यास योग्य ठरतो. संरक्षण व दीर्घायुष्य यासाठी दर्भ बांधून धारण करणे, तसेच प्रतिस्पर्ध्यांना वश करण्यासाठी—विशेषतः शत्रूची जीभ दाबून त्याचे बोलणे बांधणे आणि शाप, निंदा किंवा आरोपात्मक वाणी निष्फळ करणे—यासाठी याचा उपयोग होतो. हे सूक्त ओषधी-ताईताची रक्षणशक्ती आणि अभिचारिक वाणी-बांधणी यांचे संधान करून दर्भाला एकाच वेळी ढाल आणि शस्त्र म्हणून मांडते.
Sukta 33
AV 19.33 हे एक मणि-सूक्त आहे. यात दर्भ गवत आणि त्याच्यापासून बांधून धारण केलेला ताईत-रूप, संरक्षण व दीर्घायुष्य देणाऱ्या एकाग्र, दैवी ओजस् (प्राणबल) म्हणून पवित्र ठरवला आहे. सूक्ताची गती दर्भाचे राजस, जीवनाला एकत्र बांधणारे सामर्थ्य म्हणून स्तवन करण्यापासून सुरू होते; पुढे तो यज्ञभूमीवर शुद्धीकरण करणारा म्हणून प्रतिष्ठापित होतो; आणि अखेरीस स्वस्ति (कल्याण) व जरस् (परिपक्व वार्धक्य) यांसाठी विषहंता व राक्षसहंता अशी उग्र शक्ती ताईत म्हणून बांधून धारण करण्यास सांगितली जाते.
Sukta 34
AV 19.34 हे जाङ्गिड-मणि सूक्त असून जाङ्गिड औषधी/ताईत याचे सर्वांगीण रक्षक व उपचारक म्हणून अभिषेक करून त्याचा प्रयोग करते. यात जाङ्गिडला जिवंत अपोत्प्रायिक शक्ती मानून “अपवित्र करणाऱ्यालाच अपवित्र करणारा” असे वर्णन आहे; ते कृत्या (जादूटोणा/अभिचार), अराति (शत्रुत्वाचा हेतू) आणि नामनिर्दिष्ट रोग यांना निष्प्रभ करून रुग्णाचा प्राण सुरक्षितपणे पुढे नेते.
Sukta 35
AV 19.35 हे संरक्षण‑उपचारात्मक ताईत‑स्तोत्र आहे. यात जाञ्गिडाला जिवंत, जागरूक पहारेकरी म्हणून रुग्ण किंवा घराभोवती प्रतिष्ठित केले जाते. हा मंत्रदैवपूर्व परंपरेवर आधारलेला आहे—इंद्राच्या नामशक्तीने देव व ऋषींनी याला सामर्थ्य दिले, असे सांगून—आणि मग संरक्षणाला पूर्ण विश्वव्यापी कवचात विस्तारतो: द्यावा‑पृथ्वी, अंतरिक्ष, वनस्पती‑औषधी, सर्व प्राणी, येणारा काळ, आणि प्रत्येक दिशा. याची अपोत्प्रेरक (अपायनिवारक) शक्ती दुष्टदृष्टी व शत्रुत्वपूर्ण प्रभाव तोडून, जप करणाऱ्याला सर्व बाजूंनी अखंड रक्षणवर्तुळात वेढते.
Sukta 36
हे लघु मणि-सूक्त ताईताला “शत-निवारक” शक्ती म्हणून प्रतिष्ठित करून, यक्ष्मा (क्षय/क्षीण करणारा रोग), राक्षस आणि वारंवार होणाऱ्या भूत/आत्म-पीडांना हाकलून लावते असे घोषित करते. मणिला तेजस् (अग्निसदृश सामर्थ्य) आणि वर्चस् (दीप्त प्रतिष्ठा) यांच्याशी जोडून, धारणकर्त्याचे शारीरिक बळ, सामाजिक मानमरातब आणि त्याच्या भोवतीचे रक्षणकारी तेज पुनर्स्थापित होते. सूक्तातील पुनरुक्त “शत” सूत्र हे विधीतील तीव्रता वाढवणारे साधन ठरून, सर्व दिशांनी पूर्ण व बहुविध संरक्षणाचा दावा दृढ करते.
Sukta 37
AV 19.37 हे उत्तरकालीन अथर्वणिक सामर्थ्य-प्रदान सूक्त आहे. यात एका व्यक्तीस (बहुधा राजा किंवा राजकीय प्रतिनिधी) आणि/किंवा राजचिन्ह/राजोपकरणास वरचस् (तेज), बल (शक्ती), ओजस् (वीर्य), सहस् (प्रचंड बळ), अभिभूती (जिंकून घेणारे प्रभुत्व) यांचा ‘निवेश’ करून प्रतिष्ठित केले जाते. अग्नीला वीरशक्तींचा दाता मानून आरंभ होतो; पुढे साधक त्या शक्तींचे अंतःकरणात आत्मसात करणे आणि विधीत ‘पर्यूहन’—म्हणजे परिधान/भोवती धारण करून वाहणे—याद्वारे त्यांचे स्थिरीकरण करतो. शेवटी ‘शंभर शरद ऋतूंसाठी’ या दीर्घायुष्य-सूत्राने अभिषेकावर शिक्कामोर्तब करून, स्थिर राज्यकारभार व राष्ट्राला पोषक सामर्थ्य साध्य करण्याचा उद्देश ठेवला आहे.
Sukta 38
हे संक्षिप्त उपचारसूक्त सुगंधी औषधी राळ असलेल्या गुग्गुळाला आथर्वणिक भेषज म्हणून वापरून यक्ष्मा (क्षय/शोष) दूर घालवते आणि शत्रुत्वपूर्ण शपथ (शाप/अभिचारजन्य शाप) निष्प्रभ करते. गुग्गुळ शुद्धीकारक लवणांबरोबर मिसळून आणि त्या उपायाचे ‘नाव पकडून’ सूक्त असा दावा करते की रोग व दुष्ट प्रभाव रुग्णाला चिकटू शकत नाहीत. सुगंध, मिश्रण आणि नामन् (नावाची शक्ती) या विधीमुद्रेने मंत्रबल कार्य करते व अरिष्टताती—अविघ्न, अहितरहित सुरक्षितता—स्थापित करते.
Sukta 39
AVŚ 19.39 हे उपचारक व राक्षोघ्न असे मंत्ररूप स्तोत्र आहे. यात हिमालयातील कुस्थ या औषधीला जिवंत दैवी उद्धारक म्हणून आवाहन करून, तक्ष्मन्‌ (ज्वर) याच्या सर्व प्रकारांचा नाश करावा आणि यातुधानी (अपायकारक, जादूटोणा करणाऱ्या स्त्रीसदृश दुष्ट शक्ती) दूर पिटाळाव्यात अशी आज्ञा दिली आहे. कुस्थाची प्रभावशक्ती एका विश्वोत्पत्तीच्या आख्यायिकेत आधारलेली आहे—‘तिसऱ्या स्वर्गा’तील अश्वत्थापासून तिचा जन्म झाला, आणि ती सोमासह उभी आहे—आणि त्या अधिकारातूनच मंत्र थेट आदेश देतो की रोग रुग्णाच्या क्षेत्रातून खाली, बाहेर, दूर हाकलला जावा.
Sukta 40
हे उत्तरकालीन अथर्ववैदिक सूक्त मेधा—बुद्धी, स्मरणशक्ती आणि यज्ञवाणीची क्षमता—मन व वाणी अस्वस्थतेमुळे “भंगलेली” किंवा विखुरलेली वाटली तर ती पुन्हा जोडून पूर्ववत करण्यासाठीचे संक्षिप्त पुनर्स्थापन-मंत्र आहे. सरस्वती व विश्वेदेव यांच्या संयोगाने बृहस्पतीला विनवून, जे काही हिरावले गेले आहे ते परत एकत्र करून पुनःसंयोजित करावे अशी याचना केली आहे; आणि शेवटी दीक्षा व तप यांसाठी शांतीची मुद्रा लावून, “अंधार ओलांडणाऱ्या” अश्विनिक पोषणाने या कार्याची सिद्धी दृढ केली आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
