Kanda 5
Expiation & Purification
काण्डं पञ्चमम् अथर्वणीयेषु ग्रन्थेषु अत्यन्तं व्यवहारोपयोगि रक्षाभैषज्यप्रधानं च। अत्र मन्त्रशक्त्या, मणिभिः, ओषधीभिः, अभिमन्त्रितैः पवित्रद्रव्यैश्च शरीरं गृहं च समुदायं च परितः सीलयित्वा परप्रवेशात् रक्ष्यते। अस्य चतुर्ष्वनुवाकेषु पुनःपुनर् ऋतस्य प्रतिष्ठापनं दृश्यते—उपद्रवस्य प्रतिनिवर्तनात्, शत्रुभूतानां शक्तीनां निष्कासनात्, तथा प्राणबलसमृद्धिसौभाग्यसामाजिकव्यवस्थायाः पुनर्निर्माणात्। विशेषतश्च तक्ष्मणि (ज्वरे) यक्ष्मणि (क्षये) च केन्द्रिताः रोगसूक्तयः, तथा दृढा रक्षाकर्माणि, अस्य काण्डस्य वैशिष्ट्यं भवन्ति।
Anuvakas in Kanda 5
4 anuvakas (sections) to explore.
Anuvaka 1
मन्त्रौषधिद्रव्यसमन्वितया वाचा रक्षाविधानम्—सर्वतोऽभेद्यं परितो रक्षाचक्रं निर्माय तेजोबलसमृद्धिं च पुनः स्थापयति। उपविषयाः—(१) अश्मवर्मवत् कवचं तथा सीमापालक-निरीक्षणेन आक्रान्तॄन् प्रतिषेधः। (२) इन्द्रियं जयबलम्—शत्रून् अपाकरोति, स्वस्य ‘उरुलोकं’ विस्तारयति। (३) पर्वतजौषधिभिः तथा लेपन-सीलनद्रव्यैः (कुष्ठं, लाक्षा, शिलाची) भैषज्योपचारः। (४) वाक् कर्मसाधनम्—मधुमती, शुद्धा, अभिचार-शमन-रक्षार्थं च प्रयुज्यमाना।
Anuvaka 2
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—ऋतस्य (धर्मव्यवस्थायाः) पुनःस्थापनं, चिकित्सया उपद्रव-प्रतिलोमेन, तथा पवित्र-सामाजिक-सीमानां रक्षणेन च। उपविषयाः—सम्यग्वाक्येन देवप्रसादेन च पौष्टिक-समृद्धिः; अग्नेः प्रज्वालनं गृह्यकर्मणि प्रतिष्ठापनं च; मन्त्रौषधिसंयुक्तेन विष-रोग-शमनम्; कृत्या-प्रतिषेधेन अभिचार-शत्रुबल-निवारणम्; महापातकादि सामाजिकातिक्रमस्य प्रायश्चित्तं प्रतिदानं च; ब्राह्मणस्वस्य ग्रामशुद्धेः च संरक्षणम्।
Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—अथर्वणीयेन मन्त्रबलena देहधारणस्य संरक्षणं पुनर्स्थापनं च; गृहस्य, गर्भधारणस्य, प्राणबलस्य, जयस्य च सिद्धिः, शत्रुबलानां दुष्टशक्तीनां च निष्कासनद्वारा। उपविषयाः—(१) अभिचारयुद्धे ध्वन्युपाय-यन्त्रप्रयोगः (रणदुन्दुभिः), (२) भैषज्यकर्मणि रोगकारकाणां निष्कासनम्—तक्ष्मन्, कृमि, पिशाचादयः, (३) आयुष्यकर्मणि प्राणासूनां बन्धनं दीर्घायुषः साधनं च, (४) गृह्याभिषेके नवा-शालायाः अग्नेः च संरक्षणं गृहपालनं च, (५) यज्ञ-संस्कारप्रक्रियायाः ‘आवरण’रक्षणं च।
Anuvaka 4
प्राथमिकविषयः—सामाजिकेषु सैन्योपकरणेषु च निगूढायाः शत्रुकृत्यायाः प्रत्यवायः (कृत्याप्रत्यावर्तनम्)। उपविषयाः—अन्ने पेये पात्रेषु द्यूते च सार्वजनिकजीवने च निहितस्य अभिचारस्य परिज्ञानम्; आयुधैः दुन्दुभिभिः सेनाभिश्च सम्बद्धशापानां शमनं निराकरणं च; समुदायस्थानानां साधनानां च शुद्धिकर्म; कृत्याहानिं कर्तुरेव प्रति प्रत्यावर्तनम्। व्यावहारिकप्रयोजनम्—दैनन्दिनभक्षणपानादिषु, सार्वजनिकव्यवहारेषु, ग्रामनगरजीवने च सम्भावितमन्त्रकृतदोषप्रभावस्य निवारणम्।
Frequently Asked Questions
Its dominant focus is bhaiṣajya and rakṣā: curing disease, restoring vitality, and establishing strong protective boundaries around body, home, and community.
Takman (fever) and yakṣma (consumption/wasting) receive notable, focused treatment, alongside broader protections against contagion-like and hostile afflictions.
Pratyavāya is the ritual ‘turning back’ of harm—especially kṛtyā (manufactured witchcraft)—by detecting its concealment in objects or instruments and reversing it to neutralize its effect.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
