Adhyaya 332
Definition of Ardha-sama (Half-equal) Metres (अर्धसमनिरूपणम्)
अग्निर्वसिष्ठं छन्दःशास्त्रे विषमच्छन्दसः परित्यज्य अर्धसमच्छन्दसां वर्गीकरणं निरूपयति। उपचित्रकं ससमाना भोजभागा द्रुतमध्या भगागथा उनना जया इत्यादीनां नामानि प्रथमं स्मार्यन्ते, ततः तेषां लक्षणार्थं गणक्रमाः तथा ताललयविशेषाः कथ्यन्ते। आख्यानिका-छन्दोभेदाः तेषां विपरीताश्च निर्दिश्यन्ते—राजसा गोगथा द्रोणः केतुमती जगागथा ततजगागथा इत्यादयः उदाहरणरूपेण। धरणिवल्लभा अपराक्रमः पुष्पिता इत्यादीनि नामरूपाण्यपि प्रकीर्त्यन्ते। अन्ते समवृत्तनिर्माणं गणानुक्रमेण तथा मात्रागणनया (नागपरिमाणैः) प्रदर्श्य, तस्य विपरीतरूपं खञ्जा इति दर्शयति; एवं छन्दोविद्या शुद्धवाक्-धर्मसंस्कृतिसमन्विता सूक्ष्मा पुनरुत्पाद्या शास्त्ररूपेण उपदिश्यते।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes identification and construction of ardha-sama metres through explicit gaṇa-sequences (e.g., Vegavatī’s bha-bha-bha-ga-go-ga-tha), named pattern-sets (including Rudra-vistāra), and mātrā/nāga-based counting culminating in a samavṛtta demonstration with a defined reverse-form (Khañjā).
By disciplining speech through exact metrical knowledge, it supports dhārmic communication, accurate preservation of sacred and literary utterance, and cultivated aesthetic order—treating linguistic precision as a form of sādhana that complements ritual life and ethical culture on the path toward puruṣārtha.