Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
अग्निर्देवः छन्दःशास्त्रक्रमे समवृत्तादिभेदान् अतिक्रम्य विषमतानिदानं निरूपयति। वृत्तं त्रिविधं—समम्, अर्धसमम्, विषमम्—इति निर्दिश्य, अर्धसमस्य समम-असमपादयोजनया निष्पत्तिं दर्शयति। मात्राविस्तरभेदे न्यूनता (विषम), अधिकता (अतिवृत्त), यथानुरूपता (सामान्य) इति वर्गीकरणं कृत्वा ‘ग्लौक’मानं तथा ‘वितानक’विन्यासं च प्रस्थापयति। पादस्तरे प्रारम्भवक्रादिविकल्पं, चतुर्थाक्षरात् पथ्याप्रयोगं च नियमयति। ततः कपला, युजस्वन्, विपुला-तद्भेदाः, चक्रजातिः, आपीड-प्रत्यापीडौ, मञ्जरी-लवणी, अमृतधारा, सौरभादयश्च गणक्रमाधारिताः नामरूपभेदाः परिगणयति। अन्ते परं व्याख्यास्यमानान्यपि छन्दांसि सूचयन्, पुराणस्य विध्याः धर्म्यज्ञानरूपेण सुव्यवस्थितप्रवृत्तिं धारयति।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It emphasizes metrical diagnostics and construction rules: the tripartite vṛtta taxonomy (sama/ardha-sama/viṣama), deficiency vs excess vs conformity of span, and pāda-level operational guidance (initial vakra and pathyā application from the fourth syllable), followed by gaṇa-sequence-based naming of variants.
By preserving the formal integrity of sacred speech—hymn, mantra, and śāstric verse—prosodic knowledge protects meaning and transmission; disciplined composition becomes a dharmic skill that supports devotion, study, and cultural order alongside mokṣa-oriented practice.