Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
छन्दोऽधिकारेऽस्मिन् भगवानेग्निर्गायत्रीं वैदिकच्छन्दसां मूलमातृकां निरूपयति। सा एकाक्षरबीजरूपेण, पञ्चदशाक्षरमन्त्ररूपेण, अष्टाक्षरप्राजापत्यसम्बद्धरूपेण चोपास्या इति। वैदिकप्रयोगभेदेन तस्या अक्षरमात्रा भिद्यते—यजुःसूत्रेषु षट्, सामगानेषु द्वादश, ऋग्वेदऋचःषु अष्टादश; साम्नः पद्धतिः द्वाभ्यां द्वाभ्यां वर्धते इति नियमः। ऋचःमात्रासु ‘चतुर्थ’वृद्धिरपि, प्राजापत्ये चतुर्भिश्चतुर्भिर्विस्तारः, अन्येषु छन्दःषु एकैकवृद्धिः, आतुर्यायां तु क्रमशो लोपः विधीयते। उष्णिक्-अनुष्टुभ्-वृहती-पङ्क्ति-त्रिष्टुभ्-जगती इति छन्दसां क्रमः गायत्र्याः क्रमिकविकासरूपः, ब्राह्मणस्वभावश्चेति छन्दःशास्त्रं पावनं कृतम्। अन्ते ‘त्रयस्त्रय’समूहविधानं, एककाः ‘आर्या’ इति संज्ञा, ऋग्यजुषोः तेषां तान्त्रिकनामानि, चतु:षष्टिपदजाले लेखनविधिश्च निर्दिश्यते।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.