Opening the text

भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः · Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
अयोध्याकाण्ड
Po przyjęciu gościnności w aśramie Bharadvādży, Bharata, otoczony pełnym orszakiem, formalnie żegna się i prosi o dokładne wskazówki, jak dotrzeć do Rāmy. Bharadvādża opisuje krainę: Chitrakūṭa leży około trzech i pół jojany w samotnym lesie; wzdłuż jego północnej strony płynie Mandākinī, obramowana kwitnącymi drzewami, a za rzeką wznosi się góra, gdzie Rāma i Sītā mieszkają w liściastej chacie. Poucza armię, by podążała drogą południową lub południowo-zachodnią, by spotkać Rāghavę. Słysząc o wyjeździe, królowe Daśarathy wysiadają z pojazdów i zbliżają się do mędrca, Kauśalyā i Sumitrā w otwartej żałobie, a Kaikeyī w wstydzie. Bharata przedstawia je jedną po drugiej, chwaląc Kauśalyā jako matkę Rāmy, nazywając Sumitrę matką Lakṣmaṇy i Śatrughny, i ganiąc Kaikeyī jako pozorny źródło nieszczęścia. Bharadvādża udziela roztropnej rady: Bharata nie powinien obwiniać Kaikeyī, gdyż wygnanie Rāmy ostatecznie przyniesie dobro bogom, asurom i mędrcom. Bharata z czcią okrąża mędrca, rozkazuje zaprząc pojazdy, i orszak wyrusza na południe, słonie, rydwany, piechota i królewskie kobiety, przemieszczając się jak wschodząca chmura przez lasy i tereny rzeczne za Gaṅgą.
Verse 1
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः। कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह।।2.92.1।।
Wtedy, po spędzeniu tej nocy i przyjęciu gościny, Bharata wraz ze swą świtą podszedł do Bharadvādży z zamiarem w sercu.
Verse 2
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम्।हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत।।2.92.2।।
Widząc Bharatę, tygrysa wśród ludzi, przybywającego ze złożonymi dłońmi, mędrzec Bharadwādźa, po dopełnieniu rytuałów ogniowych, zwrócił się do niego.
Verse 3
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ।।2.92.3।।
O niewinny, czy spędziłeś noc tutaj w naszym aśramie w wygodzie? Powiedz mi także, czy wszyscy twoi ludzie zostali należycie zaopiekowani z należytą gościnnością.
Verse 4
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च। आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम्।।2.92.4।।
Z złożonymi dłońmi Bharata ukłonił się z szacunkiem i zwrócił się do mędrzca o niezwykłym blasku, gdy ten wyszedł z pustelni.
Verse 5
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः। तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया।।2.92.5।।
Błogosławiony panie, ja wraz z moimi ministrami, pełną siłą i zwierzętami jucznymi spędziłem noc w wygodzie; przez ciebie zostaliśmy obficie zaspokojeni w każdej potrzebie i życzeniu.
Verse 6
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः। अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः।।2.92.6।।
Wszyscyśmy, nawet posłańcy, byli wolni od zmęczenia i udręki; dobrze zaopatrzeni i dobrze zakwaterowani, spędziliśmy noc w wygodzie.
Verse 7
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः। समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।2.92.7।।
O czcigodny, najlepszy wśród mędrców, teraz żegnam się z tobą. Gdy wyruszam, by być blisko mego brata, spójrz na mnie przyjaznym, błogosławionym wzrokiem.
Verse 8
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः। आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे।।2.92.8।।
O znawco dharmy, opowiedz mi o pustelni tego prawego, wielkodusznego mędrca: która droga tam prowadzi i jak daleko jest stąd?
Verse 9
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम्। प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः।।2.92.9।।
Tak zapytany, wielki asceta Bharadwadża, promieniejący potęgą duchową, odpowiedział Bharacie, który pragnął ujrzeć swego brata.
Verse 10
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने। चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः।।2.92.10।।
O Bharato, trzy i pół jojany stąd, w samotnym lesie, wznosi się Góra Citrakūṭa, urocza dzięki swoim strumieniom i lasom.
Verse 11
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी। पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना।।2.92.11।।
Docierając do jej północnej strony, tam płynie rzeka Mandākinī, której brzegi są pokryte kwitnącymi drzewami i pięknymi kwitnącymi gajami.
Verse 12
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः। तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम्।।2.92.12।।
O drogie dziecko, za tą rzeką leży Góra Citrakūṭa; tam, na tych wzgórzach, stoi ich liściasta chata, z pewnością oni obaj tam mieszkają.
Verse 13
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा। गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते।।2.92.13।। वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम्।
O panie wojska, sławny, prowadź swoją armię, pełną słoni, koni i rydwanów, południową drogą, lub nawet na południowy zachód; wtedy ujrzysz Rāghavę (Rāmę).
Verse 14
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः। हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन्।।2.92.14।।
Słysząc, że nadszedł czas odjazdu, żony Daśarathy, choć godne jazdy w pięknych powozach, opuściły swoje wozy i zgromadziły się wokół bramińskiego mędrca.
Verse 15
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया। कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः।।2.92.15।।
Tam Kausalyā, drżąca, wychudzona i zrozpaczona, razem z Królową Sumitrą ujęła dłońmi stopy mędrca.
Verse 16
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता। कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा।।2.92.16।।
Kaikeyī, jej pragnienie niespełnione, ganiona przez wszystkich i przepełniona wstydem, również ujęła jego stopy.
Verse 17
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्। अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा।।2.92.17।।
Po okrążeniu z czcią błogosławionego wielkiego mędrca, stanęła niedaleko Bharaty, z sercem przytłoczonym smutkiem.
Verse 18
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः। विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव।।2.92.18।।
Wtedy Bharadwādźa, niezłomny w swoich ślubach, zapytał Bharatę: „O Rāghavo, pragnę jasno poznać sprawę twoich matek.”
Verse 19
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः।।2.92.19।।
Tak zapytany przez mądrego Bharadwādźę, Bharata, biegły w mowie, odpowiedział ze złożonymi dłońmi w geście czci.
Verse 20
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
„Czcigodny panie, królowa, którą tu widzisz, nieszczęśliwa i wyniszczona przez żałobę i post, wyglądająca jak bogini, to Kausalyā, główna małżonka mojego ojca. To ona urodziła Rāmę, tygrysa wśród ludzi, którego krok jest jak krok lwa, tak jak Aditi urodziła Dhātā.”
Verse 21
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम्। पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि।।2.92.20।। एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम्। कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा।।2.92.21।।
„Czcigodny panie, królowa, którą tu widzisz, nieszczęśliwa i wyniszczona przez żałobę i post, wyglądająca jak bogini, to Kausalyā, główna małżonka mojego ojca. To ona urodziła Rāmę, tygrysa wśród ludzi, którego krok jest jak krok lwa, tak jak Aditi urodziła Dhātā.”
Verse 22
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
A ta pani, która stoi smutna, trzymając się jej lewego ramienia, jak gałąź karnikāra w lesie, której kwiaty zwiędły, to królowa Sumitrā. Z tej królowej narodzili się dwaj książęta, promienni jak bogowie: bohaterowie Lakṣmaṇa i Śatrughna, których męstwo jest niezachwiane i prawdziwe.
Verse 23
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः। कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे।।2.92.22।। एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ। उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ।।2.92.23।।
A ta pani, która stoi smutna, trzymając się jej lewego ramienia, jak gałąź karnikāra w lesie, której kwiaty zwiędły, to królowa Sumitrā. Z tej królowej narodzili się dwaj książęta, promienni jak bogowie: bohaterowie Lakṣmaṇa i Śatrughna, których męstwo jest niezachwiane i prawdziwe.
Verse 24
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
Z jej powodu dwaj tygrysi najlepsi z ludzi odeszli stąd drogą, która zagraża życiu; a Daśaratha również, pozbawiony syna, odszedł do nieba.
Verse 25
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
Poznaj Kaikeyī jako rządzoną gniewem, pozbawioną rozwagi, pyszną, wyobrażającą sobie, że jest najpiękniejsza, pragnącą władzy i bogactwa, niegodną, choć noszącą pozory szlachetności.
Verse 26
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।
Wiedz, że ona jest moją matką, okrutną i zdeterminowaną ku grzechowi, albowiem w niej widzę sam korzeń, z którego powstało to wielkie nieszczęście dla tej szlachetnej duszy.
Verse 27
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा। स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन्।।2.92.27।।
Tak przemówiwszy, ten tygrys wśród ludzi, o czerwonych oczach, ciężko oddychał; jego słowa były zdławione łzami, i syczał jak wąż w gniewie.
Verse 28
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा। प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत्।।2.92.28।।
Wtedy wielki mędrzec Bharadvādża, głęboki w mądrości, odpowiedział Bharacie, gdy ten mówił, słowami pełnymi znaczenia.
Verse 29
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया। रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति।।2.92.29।।
O Bharato, nie powinieneś potępiać Kaikeyī jako winnej; albowiem to wygnanie Rāmy stanie się w swoim ostatecznym wyniku źródłem wielkiego dobra.
Verse 30
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम्। हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह।।2.92.30।।
Zaprawdę, z wygnania Rāmy tutaj powstanie dobrobyt, dla bogów, dla dānavów i dla mędrców, których dusze są oczyszczone.
Verse 31
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम्। आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत्।।2.92.31।।
Wtedy Bharata, przygotowawszy się do podróży, złożył swoje pokłony i okrążył go; pożegnawszy się, popędził armię, mówiąc: Zaprzęgnijcie i przygotujcie się.
Verse 32
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान्। अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः।।2.92.32।।
Wtedy wielu ludzi różnych stanów, pragnących wyruszyć w drogę, wsiadło na doskonałe rydwany konne, zaprzężone i ozdobione złotem.
Verse 33
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः। जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे।।2.92.33।।
Wtedy kobiety pod przewodnictwem Kausalji, pragnące ujrzeć Ramę, wyruszyły radośnie w pięknych pojazdach.
Verse 34
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च। प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः।।2.92.34।।
Wspaniały Bharata wraz ze swą świtą i dobytkiem wsiadł do pomyślnego palankinu, lśniącego jak młody słońce i księżyc, i ruszył w drogę.
Verse 35
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः। रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा।।2.92.35।।
Ta wielka armia, gęsta od słoni, koni i rydwanów, wyruszyła na południe, rozpościerając się jak wielka chmura powstała na niebie.
Verse 36
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम्। आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः।।2.92.36।।
Przekroczywszy lasy zamieszkane przez zwierzęta i ptaki, posuwała się wzdłuż dalszego brzegu Gangi, przez wzgórza i strumienie.
Verse 37
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
Tam armia Bharaty, z radosnymi słoniami, końmi i wojownikami, weszła do wielkiego lasu, płosząc stada zwierząt i ptaków, i lśniała w swym przepychu.
Verse 38
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला। दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः।।2.92.37।। वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः। गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च।।2.92.38।।
Tam armia Bharaty, z radosnymi słoniami, końmi i wojownikami, weszła do wielkiego lasu, płosząc stada zwierząt i ptaków, i lśniała w swym przepychu.
Verse 39
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान्। महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र।।2.92.39।।
Bharata, składając namaszczone dłonie i oddając pokłon, zwrócił się do mędrca o najwyższym blasku, który wyszedł z pustelni.
Bharata’s grief-driven moral judgment culminates in publicly blaming Kaikeyī as the root cause of exile and Daśaratha’s death, while Bharadvāja counters by urging non-imputation of fault. The dilemma is whether suffering should be assigned to an individual’s culpability or interpreted within a broader dharmic trajectory.
Bharadvāja’s upadeśa asserts that events appearing tragic can bear auspicious, welfare-producing consequences over time; therefore, a dharmic reader should avoid narrow blame and cultivate long-horizon discernment, especially when emotions distort judgment.
Chitrakūṭa is mapped as three-and-a-half yojanas away; the Mandākinī flows on its northern flank amid flowering woods; beyond the river lies the mountain with Rāma’s leaf-hut. The sarga also references crossing/terrain beyond the Gaṅgā and records travel logistics—army routes (south/south-west), vehicles, palanquins, and marching order.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.