Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ਭੂਮਿਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ—ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ—ਵਿੱਚ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਕੰਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਾਡੀ-ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ 72,000 ਨਾਡੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ (ਇੜਾ, ਪਿੰਗਲਾ, ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਆਦਿ) ਗਿਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸ ਵਾਯੂ—ਪੰਜ ਮੁੱਖ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਵਿਆਨ) ਅਤੇ ਪੰਜ ਉਪਵਾਯੂ (ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ, ਧਨੰਜਯ)—ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ–ਅਪਾਨ ਦੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਾਲੀ ਧ੍ਰੁਵਤਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਵਿਸ਼ੁਵ, ਅਯਨ, ਅਧਿਮਾਸ, ਰਿਣ, ਊਨਰਾਤ੍ਰ, ਧਨ ਆਦਿ ਕਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਵਾਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ ਅਤੇ ਊਰਧਵ-ਰੇਚਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਫਿਰ ਅਜਪਾ-ਜਪ (ਗਾਇਤਰੀ ਦਾ ਸਵੈਭਾਵਿਕ ਜਪ) ਅਤੇ ਹੰਸ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲਿਨੀ, ਅਮ੍ਰਿਤ-ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ-ਸਥਾਨ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਲਲਾਟ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਸਾਦ’ ਵਰਗੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਹ੍ਰਸਵ-ਦੀਰਘ-ਪਲੁਤ ਮਾਤਰਾ, ‘ਫਟ’ ਨਾਲ ਮਾਰਣ-ਪ੍ਰਯੋਗ, ਹਿਰਦਯ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਆਕਰਸ਼ਣ, ਜਪ-ਹੋਮ ਗਿਣਤੀ, ਤ੍ਰਿ-ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਓਂ, ਗਾਇਤਰੀ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਜ੍ਞਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਆਚਾਰਯ/ਗੁਰੂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A structured subtle-physiology: 72,000 nāḍīs from the kanda below the navel; ten principal nāḍīs (including iḍā, piṅgalā, suṣumṇā); and ten vāyus with precise functional definitions, integrated with prāṇāyāma steps (pūraka–kumbhaka–release).
It internalizes dharma through disciplined breath and mantra: ajapā-japa and haṃsa contemplation purify the practitioner, establish deity-awareness within the body via nyāsa, and present mantra as a ‘prāsāda’ whose correct phonetics and method lead to siddhi and, through tri-śūnya insight, liberation.
Gāyatrī is called Ajapā (spontaneous, unforced repetition), identified as embodying Brahmā, Viṣṇu, and Maheśvara; repeating it is said to end rebirth.
An ācārya must be endowed with the thirty-eight kalās; a true guru is described as one who knows Oṁkāra, Gāyatrī, and the Rudra-deities and their principles.