Adhyaya 215
सन्ध्याविधिः (Sandhyā-vidhi) — The Rite of Twilight Worship
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਤੱਤਵਾਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਨੂੰ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨ ਕੇ, ਓਂ–ਮਹਾਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸ੍ਵਃ)–ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ/ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਤ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ‘ਮੁਖ’ ਕਹਿ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਤ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਜਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 7/10/20/108/1,000/100,000/10,000,000 ਜਪ-ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਪਾਪ-ਸ਼ਮਨ ਲਈ ਜਪ ਨਾਲ ਹੋਮ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਿਲ-ਹੋਮ) ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ–ਛੰਦ–ਦੇਵਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼, ਦੇਵੋਪਨਯ/ਜਪ/ਹੋਮ ਦੇ ਵਿਨਿਯੋਗ, ਸ਼ਰੀਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਤੇ ਵਰਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਯੁ, ਸ਼੍ਰੀ, ਵਿਦਿਆ ਆਦਿ ਲਈ ਆਹੁਤੀ-ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਮਾਰਜਨ, ਅਘਮਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ‘ਆਪੋ ਹਿ ੍ਠਾ’, ‘ਦ੍ਰੁਪਦਾਦਿ’, ‘ਪਵਮਾਨੀ’ ਵਰਗੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It provides a full ritual-technical stack: praṇava primacy, Gāyatrī’s ṛṣi–chandas–devatā (Viśvāmitra–Gāyatrī–Savitṛ), vyāhṛti mappings (ṛṣis, deities, meters), explicit japa counts with results, nyāsa body placements, and homa substances keyed to specific aims.
By making daily sandhyā a disciplined bridge from karma to yoga: breath-restraint (prāṇāyāma), mantra (Oṁ/Gāyatrī), purification rites (mārjana/aghamarṣaṇa), and intention (saṅkalpa/viniyoga) are unified to remove pāpa, stabilize sattva, and orient the practitioner toward Brahman-realization.
Gāyatrī-japa (with graded counts up to lakṣa/koṭi), tila-homa, fasting with 1,000 recitations, water-based japa and drinking rites, and the aghamarṣaṇa sequence supported by Vedic purification verses.