Adhyaya 210
Mahā-dānāni (The Great Gifts) — Ṣoḍaśa Mahādāna, Meru-dāna, and Dhenū-dāna Procedure
ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀਦੇਵ ਮਹਾਦਾਨਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦਾਨ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ—ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼/ਕਲਪਲਤਾ, ਗੋ-ਸਹਸ੍ਰ, ਸੁਵਰਨ ਕਾਮਧੇਨੂ, ਘੋੜਾ, ਰਥ ਆਦਿ ਸੁਵਰਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਚਕ੍ਰ ਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵਰਗੀਆਂ ਰਿਤੂਅਲ ਭੇਟਾਂ। ਫਿਰ ‘ਮੇਰੂ-ਦਾਨ’ ਨੂੰ ਪਹਾੜ-ਦਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਅਨਾਜ, ਲੂਣ, ਗੁੜ, ਸੋਨਾ, ਤਿਲ, ਕਪਾਹ, ਘੀ, ਚਾਂਦੀ, ਚੀਨੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦ੍ਰੋਣ, ਭਾਰ, ਪਲ, ਤੁਲਾ ਵਰਗੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਮੰਡਪ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਕੇ ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਸ ਧੇਨੂ-ਦਾਨ (ਗੁੜ-, ਘ੍ਰਿਤ-, ਤਿਲ-, ਜਲ-, ਕਸ਼ੀਰ-, ਮਧੁ-ਧੇਨੂ ਆਦਿ) — ਘੜਿਆਂ ਜਾਂ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ (ਗਾਂ ਪੂਰਬ-ਮੁਖੀ, ਪੈਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ), ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁੜ-ਧੇਨੂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ, ਰੰਗ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਪ੍ਰਤੀਮਾ-ਵਿਧੀ। ਲਕਸ਼ਮੀ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਧੇਨੂ-ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ੍ਵਾਹਾ/ਸ੍ਵਧਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਏਕ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਫਲ—ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕਪਿਲਾ ਗੋ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਵੰਸ਼-ਉੱਨਤੀ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੈਤਰਨੀ-ਧੇਨੂ ਯਮ-ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ—ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਧੀ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਆਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It standardizes ritual charity through exact metrology and grading—droṇa/āḍhaka for capacity and pala/tulā/bhāra for weight—applied to Meru-dāna ‘mountain’ heaps and to the modeled dhenū-gifts, including orientation, materials, and recipient protocol.
By converting wealth into a consecrated act—performed with worship, mantras, and correct measures—it frames dāna as a purifier that yields puṇya, śānti, and eligibility for Bhukti and Mukti, culminating in death-proximate rites (Vaitaraṇī-dāna) aimed at safe passage beyond Yama’s threshold.