Paingala

Verse 1.1

अथ ह पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्य द्वादशवर्षशुश्रूषापूर्वकं परमरहस्यकैवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ ॥१॥

ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ପୈଙ୍ଗଲ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷ ସେବା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ କରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇ ପଚାରିଲେ: “ପରମ ରହସ୍ୟ—କୈବଲ୍ୟ (ପରମ ମୋକ୍ଷ/ଏକାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ) ମୋତେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତୁ।”

Verse 1.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—सदेव सोम्येदमग्र आसीत् । तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ॥२॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: “ହେ ସୌମ୍ୟ, ଆଦିରେ ଏହି ସମସ୍ତ ସତ୍ ମାତ୍ର ଥିଲା। ସେହି ସତ୍ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ, ଅବିକାରୀ, ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ-ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ, ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସନାତନ—ଏକମେବ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମ।”

Verse 1.3

तस्मिन् मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ जलरौप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णगुणमयी गुणसाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं यत्तत्साक्षिचैतन्यमासीत् ॥३॥

ସେହି ବ୍ରହ୍ମରେ ମରୁଶିକା, ଶୁକ୍ତି, ସ୍ଥାଣୁ, ସ୍ଫଟିକ ଆଦିରେ ଯେପରି ଜଳ, ରୌପ୍ୟ, ପୁରୁଷାକୃତି, ରେଖା ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ, ସେପରି—ଲୋହିତ, ଶୁକ୍ଳ, କୃଷ୍ଣ ଗୁଣମୟ, ଗୁଣସାମ୍ୟ ହେତୁ ଅନିର୍ବଚନୀୟ ମୂଳପ୍ରକୃତି ଥିଲା। ତାହାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଯେ ଅଛି, ସେହି ସାକ୍ଷୀ-ଚୈତନ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 1.4

सा पुनर्विकृतिं प्राप्य सत्त्वोद्रिक्ता अव्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत्। स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङ्कुररूपो भवति। स्वस्मिन्विलीनं सकलं ज...

ସେଇ ଶକ୍ତି ପୁନର୍ବିକାର ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ନାମକ ଆବରଣ-ଶକ୍ତି ହେଲା। ତାହାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଯେ ଚେତନା, ସେ ଈଶ୍ୱର-ଚୈତନ୍ୟ ଥିଲା। ନିଜ ମାୟାକୁ ସ୍ୱାଧୀନରେ ରଖିଥିବା ସର୍ବଜ୍ଞ, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ସେ ଜଗତର ଅଙ୍କୁରରୂପ ହୁଏ। ନିଜରେ ଲୀନ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ କର୍ମବଳରେ ଯେପରି ଏହି ପଟ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, କର୍ମକ୍ଷୟ ହେଲେ ସେ ପୁନଃ ତାହାକୁ ତିରୋଭାବ କରାଏ। ତାହାରେ ହିଁ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ମଡ଼ା ପଟ ପରି ସଂକୋଚିତ ରହେ।

Verse 1.5

ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो रजोद्रिक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीत्। स महत्तत्त्वाभिमानी स्पष्टास्पष्टवपुर्भवति॥५॥

ଈଶ୍ୱରାଧିଷ୍ଠିତ ଆବରଣ-ଶକ୍ତିରୁ ରଜଃପ୍ରଧାନ ‘ମହତ୍’ ନାମକ ବିକ୍ଷେପ-ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତାହାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଚେତନା ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ-ଚୈତନ୍ୟ ଥିଲା। ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଅଭିମାନ କରି ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ—ଉଭୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ।

Verse 1.6

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ता अहङ्काराभिधा स्थूलशक्तिरासीत्। तत्प्रतिबिम्बितं यत्तद्विराटचैतन्यमासीत्। स तदभिमानी स्पष्टवपुः सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति। तस्मादात्मन आकाशः ...

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭାଧିଷ୍ଠିତ ବିକ୍ଷେପ-ଶକ୍ତିରୁ ତମଃପ୍ରଧାନ ‘ଅହଂକାର’ ନାମକ ସ୍ଥୂଳ-ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତାହାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଚେତନା ବିରାଟ୍-ଚୈତନ୍ୟ ଥିଲା। ତାହା ସହ ଅଭିମାନ କରି ସେ ସ୍ପଷ୍ଟରୂପୀ, ସମସ୍ତ ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଳକ, ବିଷ୍ଣୁ—ପ୍ରଧାନ ପୁରୁଷ ହୁଏ। ସେଇ ଆତ୍ମାରୁ ଆକାଶ; ଆକାଶରୁ ବାୟୁ; ବାୟୁରୁ ଅଗ୍ନି; ଅଗ୍ନିରୁ ଆପଃ (ଜଳ); ଜଳରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେମାନେ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ହୋଇ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 1.7

स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयत। सृष्टेः परिमितानि भूतान्येकैकं द्विधा विधाय पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा संयोज्य पञ्चीकृतभूतैर...

ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଜଗତର ଯୋନି-ସ୍ୱରୂପ କାରଣ ତମୋଗୁଣକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତନ୍ମାତ୍ରା-ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥୂଳ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସୃଷ୍ଟିକାଳରେ ପରିମିତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଦ୍ୱିଧା କରି, ପୁନଃ ଚତୁର୍ଧା କଲେ; ତାପରେ ପରସ୍ପରର ଦ୍ୱିତୀୟାଂଶ ସହ ପଞ୍ଚବିଧ ସଂଯୋଜନ କରି, ପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତଦ୍ୱାରା ଅନନ୍ତ କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ଗୋଳକରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 1.8

स पञ्चभूतानां रजोंशांश्चतुर्धा कृत्वा भागत्रयात्पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत्। स तेषां तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत्॥८॥

ସେ ପଞ୍ଚଭୂତମାନଙ୍କର ରଜୋଂଶକୁ ଚତୁର୍ଧା କରି, ତିନି ଭାଗରୁ ପଞ୍ଚବୃତ୍ତ୍ୟାତ୍ମକ ପ୍ରାଣକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 1.9

स तेषां सत्त्वांशं चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः पञ्चक्रियावृत्त्यात्मकमन्तःकरणमसृजत्। स तेषां सत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्यसृजत्॥९॥

ସେ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱାଂଶକୁ ଚତୁର୍ଧା କରି, ତିନି ଭାଗର ସମଷ୍ଟିରୁ ପଞ୍ଚକ୍ରିୟାବୃତ୍ତ୍ୟାତ୍ମକ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 1.10

सत्त्वसमष्टित इन्द्रियपालकान् असृजत्। तानि सृष्टानि अण्डे प्राचिक्षिपत्। तदाज्ञया समष्ट्यण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठन्। तदाज्ञया अहङ्कारसमन्वितो विराट् स्थूलान्यरक्षत्। हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूक्ष्माण्यपाल...

ସତ୍ତ୍ୱର ସମଷ୍ଟିରୁ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପାଳକ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଅଣ୍ଡରେ—ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଗର୍ଭରେ—ନିକ୍ଷେପ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମଷ୍ଟ୍ୟଣ୍ଡକୁ ବ୍ୟାପି ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅହଂକାରସମନ୍ୱିତ ବିରାଟ୍ ସ୍ଥୂଳ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କଲେ; ଏବଂ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସେହି ଆଜ୍ଞାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତକୁ ପାଳନ-ଶାସନ କଲେ।

Verse 1.11

अण्डस्थानि तानि तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः। तानि चेतनीकर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि समस्तव्यष्टिमस्तकान् विदार्य तदेवानुप्राविशत्। तदा जडान्यपि तानि चेतनवत् स्वकर्माणि चक्रि...

ଅଣ୍ଡଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ବିନା ସ୍ପନ୍ଦିତ ହେବାକୁ କିମ୍ବା କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଚେତନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ବ୍ୟଷ୍ଟି-ମସ୍ତକର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଭେଦି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେବେ ଜଡ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଚେତନବତ୍ ହୋଇ ନିଜ-ନିଜ କର୍ମ ସମ୍ପାଦନ କଲେ।

Verse 1.12

सर्वज्ञेशो मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेहं प्रविश्य तया मोहितो जीवत्वमगमत्। शरीरत्रयतादात्म्यात् कर्तृत्वभोक्तृत्वतामगमत्। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव कुलाल...

ସର୍ବଜ୍ଞ ଈଶ୍ୱର ମାୟାର ଅଲ୍ପ ଲେଶ ସହିତ ବ୍ୟଷ୍ଟି-ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେହି ମାୟାଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇ ଜୀବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତ୍ରିଶରୀର ସହ ତାଦାତ୍ମ୍ୟ ହେବାରୁ କର୍ତୃତ୍ୱ ଓ ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି, ମୂର୍ଛା ଓ ମରଣ ଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଘଟୀୟନ୍ତ୍ର ପରି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ, କୁଲାଳଚକ୍ର-ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ମୃତ ମାନେ ପରି ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 2.1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच— सर्वलोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति ॥१॥

ତେବେ ପୈଙ୍ଗଲ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟ କରୁଥିବା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମେଶ୍ୱର (ଈଶ) କିପରି ଜୀବତ୍ୱ—ବ୍ୟକ୍ତିଭାବ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?

Verse 2.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः— स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति; सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम्। ईशः पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत्। कपालचर्म...

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କାରଣ ଦେହର ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜୀବ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ବିବେଚନା କରି ମୁଁ କହିବି; ସାବଧାନ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଶୁଣ। ଈଶ ପଞ୍ଚୀକୃତ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ଅଂଶ ନେଇ କ୍ରମେ ବ୍ୟଷ୍ଟି ଓ ସମଷ୍ଟି ରୂପ ସ୍ଥୂଳ ଶରୀରଗୁଡ଼ିକୁ ଗଢ଼ିଲେ। କପାଳ, ଚର୍ମ, ଆନ୍ତ୍ର, ଅସ୍ଥି, ମାଂସ, ନଖ— ପୃଥିବୀ-ଅଂଶ। ରକ୍ତ, ମୂତ୍ର, ଲାଲା, ସ୍ୱେଦ ଇତ୍ୟାଦି— ଜଳ-ଅଂଶ। ଖୁଦା, ତୃଷ୍ଣା, ଉଷ୍ଣତା, ମୋହ, ମୈଥୁନାଦି— ଅଗ୍ନି-ଅଂଶ। ଗତି, ଉତ୍ଥାନ/ଉତ୍ସର୍ଗ, ଶ୍ୱାସାଦି— ବାୟୁ-ଅଂଶ। କାମ, କ୍ରୋଧାଦି— ଆକାଶ-ଅଂଶ। କର୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ, ତ୍ୱକ୍ ଆଦି ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ବାଲ୍ୟାଦି ଅବସ୍ଥାର ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଆଧାର, ଏବଂ ଅନେକ ଦୋଷର ଆଶ୍ରୟ— ଏହି ସଂଘାତକୁ ସ୍ଥୂଳଶରୀର କୁହାଯାଏ।

Verse 2.3

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः प्राणमसृजत्। प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः। हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि। आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रिय...

ତାପରେ ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ରଜୋଂଶର ତିନି ଭାଗର ସମଷ୍ଟିରୁ ପ୍ରାଣକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ, ସମାନ— ପ୍ରାଣର ବୃତ୍ତିମାନ। ନାଗ, କୂର୍ମ, କୃକର, ଦେବଦତ୍ତ, ଧନଞ୍ଜୟ— ଉପପ୍ରାଣ। ହୃଦୟ, ଆସନ, ନାଭି, କଣ୍ଠ ଓ ସର୍ବାଙ୍ଗ— ସେମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନ। ଆକାଶାଦି ରଜୋଗୁଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରୁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ବାକ୍, ପାଣି, ପାଦ, ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ— ସେମାନଙ୍କ ରୂପ; ବଚନ, ଗ୍ରହଣ, ଗମନ, ବିସର୍ଜନ, ଆନନ୍ଦଭୋଗ— ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ। ଏଭଳି ଭୂତମାନଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱାଂଶର ତିନି ଭାଗର ସମଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତଃକରଣ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତ, ଅହଂକାର— ତାହାର ବୃତ୍ତି; ସଙ୍କଳ୍ପ, ନିଶ୍ଚୟ, ସ୍ମରଣ, ଅଭିମାନ, ଅନୁସନ୍ଧାନ— ତାହାର ବିଷୟ। ଗଳ, ମୁଖ, ନାଭି, ହୃଦୟ, ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ— ତାହାର ସ୍ଥାନ। ସତ୍ତ୍ୱାଂଶର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗରୁ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଶ୍ରୋତ୍ର, ତ୍ୱକ୍, ଚକ୍ଷୁ, ଜିହ୍ୱା, ଘ୍ରାଣ— ସେମାନଙ୍କ ରୂପ; ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ— ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟ। ଦିକ୍, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ (ପ୍ରଚେତସ), ଅଶ୍ୱିନୀ, ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ମୃତ୍ୟୁ— ଅଧିଦେବତା; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା, ଶମ୍ଭୁ— କାରଣ-କ୍ରମର ଅଧିପତିମାନେ।

Verse 2.4

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयाः पञ्च कोशाः। अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः। तदेव स्थूलशरीरम्। कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं प्राणमयकोशः। ...

ଏବେ ଅନ୍ନମୟ, ପ୍ରାଣମୟ, ମନୋମୟ, ବିଜ୍ଞାନମୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ—ଏହି ପଞ୍ଚ କୋଶ। ଯେଉଁଟି ଅନ୍ନରସରୁ ହୋଇ, ଅନ୍ନରସରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ, ଅନ୍ନରସମୟ ପୃଥିବୀରେ ଲୟ ପାଏ—ସେହି ଅନ୍ନମୟକୋଶ; ଏହାହିଁ ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର। କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ପ୍ରାଣାଦି ପଞ୍ଚକ ପ୍ରାଣମୟକୋଶ। ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ବୁଦ୍ଧି ବିଜ୍ଞାନମୟକୋଶ। ଏହି ତିନି କୋଶର ସମୁଦାୟ ଲିଙ୍ଗଶରୀର (ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର)। ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ଆନନ୍ଦମୟକୋଶ; ସେହି କାରଣଶରୀର।

Verse 2.5

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं कामकर्मतमांस्यष्टपुरम्॥५॥

ଏବେ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ପଞ୍ଚକ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ପଞ୍ଚକ, ପ୍ରାଣାଦି ପଞ୍ଚକ, ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ) ଆଦି ପଞ୍ଚକ (ପଞ୍ଚମହାଭୂତ), ଅନ୍ତଃକରଣ ଚତୁଷ୍ଟୟ, କାମ, କର୍ମ ଓ ତମସ୍—ଏହି ସମସ୍ତ ମିଶି ‘ଅଷ୍ଟପୁର’ (ଆଠର ନଗର) ହୁଏ।

Verse 2.6

ईशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय विश्वत्वमगमत्। विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम भवति॥६॥

ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିରାଟ୍ ବ୍ୟଷ୍ଟିଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି ‘ବିଶ୍ୱ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ବିଜ୍ଞାନାତ୍ମା—ଚିଦାଭାସ—ଏହି ହିଁ ବ୍ୟବହାରିକ ବିଶ୍ୱ; ଯେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥୂଳଦେହାଭିମାନୀ। ‘କର୍ମଭୂ’ (କର୍ମର କ୍ଷେତ୍ର) ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱଙ୍କ ନାମ ହୁଏ।

Verse 2.7

ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत्। तैजसः प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति॥७॥

ଈଶ୍ୱରାଜ୍ଞାରେ ସୂତ୍ରାତ୍ମା ବ୍ୟଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ମନକୁ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରି, ତୈଜସତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ସ୍ୱପ୍ନରେ କଳ୍ପିତ ପ୍ରାତିଭାସିକ (ଭାସମାନ) ରୂପ ଥିବାରୁ ତାହାର ‘ତୈଜସ’ ନାମ ହୁଏ।

Verse 2.8

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत्। प्राज्ञोऽविच्छिन्नः पारमार्थिकः सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति॥८॥

ଈଶ୍ୱରାଜ୍ଞାରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ମାୟା-ଉପାଧି ବ୍ୟଷ୍ଟି କାରଣଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରାଜ୍ଞତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ପାରମାର୍ଥିକ ଭାବେ ଗୃହୀତ, ସୁଷୁପ୍ତିର ଅଭିମାନୀ—ଏହିପରି ତାହାର ‘ପ୍ରାଜ୍ଞ’ ନାମ ହୁଏ।

Verse 2.9

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः, नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः॥९॥

ଅବ୍ୟକ୍ତର ଲେଶରୂପ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ ପାରମାର୍ଥିକ ଜୀବ ପାଇଁ ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ଆଦି ମହାବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତ୍ୱକୁ ଘୋଷଣା କରେ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇ—ବ୍ୟାବହାରିକ ଓ ପ୍ରାତିଭାସିକ—ପାଇଁ ନୁହେଁ।

Verse 2.10

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव स्थितो भवति॥१०॥

ଅନ୍ତଃକରଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଯେ ଚେତନ୍ୟ, ସେଇ ତିନି ଅବସ୍ଥାର ଭୋକ୍ତା ହୁଏ। ଜାଗ୍ରତ୍, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଘଡ଼ିଯନ୍ତ୍ର ପରି ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ମୃତ ସଦୃଶ ଭାବେ ନିଷ୍ପନ୍ନ ରହେ।

Verse 2.11

अथ जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति। तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः शब्दाद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति। तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य कृषि...

ଏବେ ଜାଗ୍ରତ୍, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି, ମୂର୍ଛା ଓ ମରଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଶ୍ରୋତ୍ରାଦି ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ-ନିଜ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାଙ୍କ ସହିତ ଶବ୍ଦାଦି ବିଷୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଜାଗ୍ରଦବସ୍ଥା। ସେଠାରେ ଜୀବ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟକୁ ଗତି କରି, ପାଦରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପି, କୃଷି, ଶ୍ରବଣ ଇତ୍ୟାଦି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଫଳର ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଲୋକାନ୍ତରକୁ ଯାଇ କର୍ମାର୍ଜିତ ଫଳ ସେଇ ଜୀବ ନିଜେ ଭୋଗ କରେ। ସର୍ବଭୌମ ରାଜା ପରି ବ୍ୟବହାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ତର୍ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ମାର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହେ।

Verse 2.12

करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं स्वप्नावस्था भवति। तत्र विश्व एव जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन् यथेप्सितं स्वयं भ...

କରଣଗୁଡ଼ିକ ଉପଶମ ହେଲେ, ଜାଗ୍ରତ୍ ସଂସ୍କାରରୁ ଉତ୍ଥିତ ପ୍ରବୋଧ ପରି, ଗ୍ରାହ୍ୟ-ଗ୍ରାହକ ରୂପରେ ଯେ ସ୍ଫୁରଣ ହୁଏ, ସେହିଏ ସ୍ୱପ୍ନାବସ୍ଥା। ସେଠାରେ ଜାଗ୍ରତ୍ ବ୍ୟବହାର ଲୋପ ପାଇବାରୁ, ବିଶ୍ୱ ନାଡୀମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରି, ତୈଜସତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ବାସନାରୂପ ଜଗତର ବୈଚିତ୍ର୍ୟକୁ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଆଲୋକିତ କରି, ଯଥେଚ୍ଛା ନିଜେ ଭୋଗ କରେ।

Verse 2.13

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति। भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते॥१३॥

ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଏହିପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଚିତ୍ତ ଏକକରଣ ହୋଇ ଏକାକାର ଅବିଭକ୍ତ ଭାବରେ ରହେ। ଯେପରି ଭ୍ରମଣରେ କ୍ଳାନ୍ତ ପକ୍ଷୀ ପକ୍ଷ ଗୁଞ୍ଜି ନୀଡ଼ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଜାଗ୍ରତ–ସ୍ୱପ୍ନ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ବ୍ୟବହାର କରି କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ସ୍ୱାନନ୍ଦକୁ ଭୋଗ କରେ।

Verse 2.14

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घातैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति॥१४॥

ଅକସ୍ମାତ୍ ମୁଦ୍ଗର, ଦଣ୍ଡ ଆଦିଦ୍ୱାରା ତାଡିତ ହେଲା ପରି, ଭୟ ଓ ଅଜ୍ଞାନର କାରଣରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଘାତ ଯେନ କମ୍ପିତ ହେଉଛି ଭାବରେ, ମୃତ୍ୟୁସମାନ ମୂର୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 2.15

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी मरणावस्था भवति॥१५॥

ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ମୂର୍ଛା—ଏହି ଅବସ୍ଥାମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଟି, ସେହି ମରଣାବସ୍ଥା। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୃଣଗୁଚ୍ଛ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସ୍ଥୂଳଦେହର ବିସର୍ଜନ କରାଏ।

Verse 2.16

कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि तत्तद्विषयान् प्राणान् संहृत्य कामकर्मान्वितोऽविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं गच्छति। प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं नैव गच्छति॥१६॥

କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ ଓ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ସଂହରି, କାମ ଓ କର୍ମସହିତ ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟାର ଆବରଣରେ ଆବୃତ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଏ। ପୂର୍ବକର୍ମଫଳ ପକ୍କ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କେବେ ବି ବିଶ୍ରାମ ପାଏ ନାହିଁ; ଗୋଟିଏ ଆବର୍ତ୍ତରୁ ଅନ୍ୟ ଆବର୍ତ୍ତକୁ ସରୁଥିବା କୀଟ ପରି।

Verse 2.17

सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते नृणां मोक्षेच्छा जायते। तदा सद्गुरुमाश्रित्य चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति॥१७॥

ସତ୍କର୍ମର ପରିପାକରୁ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଶେଷରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନେ ମୋକ୍ଷେଚ୍ଛା ଜନ୍ମେ। ତେବେ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ସେବାଦ୍ୱାରା କେହି ଜଣେ ବନ୍ଧନରୁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 2.18

अविचारकृतो बन्धो विचारान्मोक्षो भवति। तस्मात्सदा विचारयेत्। अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते। तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत इति॥१८॥

ଅବିଚାରରୁ ବନ୍ଧନ ହୁଏ; ବିଚାରରୁ ମୋକ୍ଷ ହୁଏ। ତେଣୁ ସଦା ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଅଧ୍ୟାରୋପ ଓ ଅପବାଦ (ଆରୋପଣ ଏବଂ ପରେ ନିଷେଧ) ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱରୂପ ନିଶ୍ଚୟ କରାଯାଇପାରେ। ତେଣୁ ଜଗତ, ଜୀବ ଓ ପରମାତ୍ମା ବିଷୟରେ ସଦା ବିଚାର କର: ଯେତେବେଳେ ଜୀବଭାବ ଓ ଜଗଦ୍ଭାବ ବାଧିତ ହୁଏ, ତେବେ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।

Verse 3.1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं महावाक्यविवरणमनुब्रूहीति ॥१॥

ତେବେ ପୈଙ୍ଗଲ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “ମହାବାକ୍ୟମାନଙ୍କର ଅର୍ଥବିବରଣ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହକରି କହନ୍ତୁ।”

Verse 3.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—तत्त्वमसि, त्वं तदसि, त्वं ब्रह्मासि, अहं ब्रह्मास्मीति अनुसन्धानं कुर्यात् ॥२॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ: “ ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’, ‘ତ୍ୱଂ ତଦସି’, ‘ତ୍ୱଂ ବ୍ରହ୍ମାସି’, ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’—ଏହି ଅର୍ଥକୁ ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 3.3

तत्र पारोक्ष्यशबलः सर्वज्ञत्वादिलक्षणो मायोपाधिः सच्चिदानन्दलक्षणो जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स एवान्तःकरणसम्भिन्नबोधोऽस्मत्प्रत्ययावलम्बनस्त्वम्पदवाच्यो भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्वंपदल...

ଏଠାରେ ମାୟା-ଉପାଧି—ପାରୋକ୍ଷ୍ୟଦ୍ୱାରା ଶବଳ ଏବଂ ସର୍ବଜ୍ଞତ୍ୱାଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ—ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ଜଗତର ଯୋନି ହୋଇ ‘ତତ୍’ ପଦରେ ବୋଧ୍ୟ ହୁଏ। ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତଃକରଣଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ବୋଧ ହୋଇ, ‘ମୁଁ’ ପ୍ରତ୍ୟୟର ଆଶ୍ରୟରେ ‘ତ୍ୱଂ’ ପଦରେ ବୋଧ୍ୟ ହୁଏ। ପରମେଶ୍ୱର ଓ ଜୀବର ଉପାଧିରୂପ ମାୟା-ଅବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ‘ତତ୍-ତ୍ୱଂ’ ପଦବାକ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟାର୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା ସହ ଅଭିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି।

Verse 3.4

तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति वाक्यार्थविचारः श्रवणं भवति। एकान्तेन श्रवणार्थानुसन्धानं मननं भवति। श्रवणमनननिर्विचिकित्सेऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया चेतःस्थापनं निदिध्यासनं भवति। ध्यातृध्याने विहाय निवात...

“ତତ୍ତ୍ୱମସି” ଓ “ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି” ଏହି ମହାବାକ୍ୟମାନଙ୍କର ବାକ୍ୟାର୍ଥକୁ ବିଚାର କରିବାକୁ ଶ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରବଣରେ ଶୁଣିଥିବା ଅର୍ଥକୁ ଏକାନ୍ତରେ ନିରନ୍ତର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ମନନ। ଶ୍ରବଣ ଓ ମନନ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରମ ବସ୍ତୁରେ ଏକତାନତା ସହ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ନିଦିଧ୍ୟାସନ। ଧ୍ୟାତା–ଧ୍ୟାନର ଭେଦ ତ୍ୟାଗ କରି, ବାତାସହୀନ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ପରି, ଚିତ୍ତ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟେୟମାତ୍ରକୁ ଏକମାତ୍ର ଗୋଚର କରେ—ସେହିଏ ସମାଧି।

Verse 3.5

तदानीमात्मगोचरा वृत्तयः समुत्थिता अज्ञाता भवन्ति। ताः स्मरणादनुमीयन्ते। इहानादिसंसारे सञ्चिताः कर्मकोटयोऽनेनैव विलयं यान्ति। ततोऽभ्यासपाटवात्सहस्रशः सदामृतधारा वर्षति। ततो योगवित्तमाः समाधिं धर्ममेघं ...

ତେବେ ଆତ୍ମଗୋଚର ବୃତ୍ତିମାନେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଅଜ୍ଞାତ ହୋଇଯାନ୍ତି (ଅର୍ଥାତ୍ ବିଷୟରୂପେ ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ); ସେମାନେ ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଅନାଦି ସଂସାରରେ ସଞ୍ଚିତ କୋଟି କୋଟି କର୍ମ ଏହି ଉପାୟରେ ମାତ୍ର ଲୟ ପାଉଛି। ପରେ ଅଭ୍ୟାସଜନିତ ପାଟବ ଦ୍ୱାରା ସହସ୍ରଧାରାରେ ସଦା ଅମୃତଧାରା ବର୍ଷେ। ତେଣୁ ଯୋଗବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସମାଧିକୁ “ଧର୍ମମେଘ” ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ବାସନାଜାଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳିଯାଇ, କର୍ମସଞ୍ଚୟ—ପୁଣ୍ୟପାପ ସହିତ—ମୂଳରୁ ଉନ୍ମୂଳିତ ହେଲେ, ପୂର୍ବେ ପରୋକ୍ଷ ଲାଗୁଥିବା ମହାବାକ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରତଳରେ ଆମଳକ ଫଳ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅପ୍ରତିବଦ୍ଧ ଅପରୋକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଜନ୍ମାଏ। ତେବେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 3.6

ईशः पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरणं कर्तुं सोऽकामयत। ब्रह्माण्डतद्गतलोकान्कार्यरूपांश्च कारणत्वं प्रापयित्वा ततः सूक्ष्माङ्गं कर्मेन्द्रियाणि प्राणांश्च ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयं चैकीकृत्य सर्वाणि भौत...

ଈଶ ପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅପଞ୍ଚୀକରଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ତାହାଭିତର ଲୋକାଦି କାର୍ଯ୍ୟରୂପମାନଙ୍କୁ କାରଣଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇ, ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମାଙ୍ଗ—କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣଚତୁଷ୍ଟୟ—କୁ ଏକୀକୃତ କରି, ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ପଦାର୍ଥକୁ କାରଣରୂପ ଭୂତପଞ୍ଚକରେ ସଂଯୋଜିତ କରି, କ୍ରମେ ଭୂମି ଜଳରେ, ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ, ବାୟୁ ଆକାଶରେ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଅହଂକାର ମହତ୍ତ୍ୱରେ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ, ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ପୁରୁଷରେ ଲୟ ପାଏ। ବିରାଟ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ଓ ଈଶ୍ୱର ଉପାଧିବିଲୟ ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 3.7

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भवकर्मसञ्चितस्थूलदेहः कर्मक्षयात् सत्कर्मपरिपाकतोऽपञ्चीकरणं प्राप्य सूक्ष्मेणैकीभूत्वा कारणरूपत्वमासाद्य तत्कारणं कूटस्थे प्रत्यगात्मनि विलीयते। विश्वतैजसप्राज्ञाः स्वस्वोपाधिलयात् प्...

ପଞ୍ଚୀକୃତ ପଞ୍ଚମହାଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ କର୍ମସଞ୍ଚୟରେ ଗଠିତ ସ୍ଥୂଳଦେହ କର୍ମକ୍ଷୟ ଓ ସତ୍କର୍ମପରିପାକରେ ଅପଞ୍ଚୀକରଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହ ସହ ଏକୀଭୂତ ହୋଇ କାରଣରୂପତ୍ୱକୁ ପହଞ୍ଚେ; ଏହି କାରଣ କୂଟସ୍ଥ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା—ଅଚଳ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ—ଲୀନ ହୁଏ। ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ ଓ ପ୍ରାଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ଉପାଧିଲୟରେ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 3.8

अण्डं ज्ञानाग्निना दग्धं कारणैः सह परमात्मनि लीनं भवति। ततो ब्राह्मणः समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कुर्यात्। ततो मेघापायेऽशुमानिवात्माविर्भवति॥८॥

ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ‘ଅଣ୍ଡ’ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ/ଦେହାଣ୍ଡ) ତାହାର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ସହ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୁଏ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାହିତ ହୋଇ ‘ତତ୍’ ଓ ‘ତ୍ୱଂ’ ପଦର ଐକ୍ୟକୁ ମାତ୍ର ସଦା ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ମେଘ ହଟିଲେ ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 3.9

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत्। अङ्गुष्ठमात्रमात्मानमधूमज्योतिरूपकम्। प्रकाशयन्तमन्तःस्थं ध्यायेत्कूटस्थमव्ययम्। ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः। जीवन्मुक्तः स विज्ञेयः स धन्यः ...

ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ କଳଶାନ୍ତର ଦୀପ ପରି ଧ୍ୟାନ କର। ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ଆତ୍ମା ଧୂମରହିତ ଜ୍ୟୋତିରୂପ; ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା, ଅବ୍ୟୟ କୂଟସ୍ଥଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମୁନି ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ; ଯେ ନିଦ୍ରାରହିତ ଅମୃତତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ—ଧନ୍ୟ, କୃତକୃତ୍ୟ। କାଳେ ନିଜ ଦେହ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିପଦ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଅଦେହମୁକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଯେପରି ପବନ ନିସ୍ପନ୍ଦତାରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 3.10

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

ଘଟଭିତର ଦୀପ ପରି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଧୂମହୀନ ଜ୍ୟୋତିରୂପ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରି—ଅନ୍ତଃସ୍ଥ, ପ୍ରକାଶମାନ, ଅବ୍ୟୟ କୂଟସ୍ଥ ସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ମୁନି ଏପରି ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଜାଗୃତିରେ ନିଦ୍ରାରହିତତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ, ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ; ସେ ଧନ୍ୟ, କୃତକୃତ୍ୟ। ପରେ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଦେହ କାଳକୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିପଦକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଅଦେହମୁକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ଯେପରି ପବନ ନିସ୍ପନ୍ଦତାରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 3.11

ध्यात्वा मध्यस्थमात्मानं कलशान्तरदीपवत् । अङ्गुष्ठमात्रमात्मानम् अधूमज्योतिरूपकम् । प्रकाशयन्तम् अन्तःस्थं ध्यायेत् कूटस्थम् अव्ययम् । ध्यायन्नास्ते मुनिश्चैव चासुप्तेरामृतेस्तु यः । जीवन्मुक्तः स विज...

ଘଟଭିତର ଦୀପ ପରି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଧୂମହୀନ ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କରି—ଅନ୍ତଃସ୍ଥ, ପ୍ରକାଶକ, ଅବ୍ୟୟ କୂଟସ୍ଥ ସାକ୍ଷୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମୁନି ଏଭଳି ଧ୍ୟାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ; ଯେ ନିଦ୍ରାର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ (ଅଚଳ ଜାଗୃତିରୂପେ) ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହିପରି ରହେ, ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ, ଧନ୍ୟ, କୃତକୃତ୍ୟ। ଦେହ କାଳକୁ ସମର୍ପିତ ହୋଇ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଅଦେହମୁକ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ—ଯେପରି ପବନ ନିଶ୍ଚଳତାରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 3.12

अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथा रसं नित्यम् अगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं तदेव शिष्यत्यमलं निरामयम् ॥ १२ ॥

ଯାହା ଶବ୍ଦହୀନ, ସ୍ପର୍ଶହୀନ, ରୂପହୀନ, ଅବ୍ୟୟ; ତଥା ରସହୀନ, ନିତ୍ୟ ଗନ୍ଧହୀନ; ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ପରେ, ଧ୍ରୁବ—ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଶେଷ ରହେ: ନିର୍ମଳ, ନିରାମୟ, ଦୋଷରହିତ।

Verse 4.1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

ତେବେ ପୈଙ୍ଗଲ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ କର୍ମ କରଣୀୟ? ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି (ନିଷ୍ଠା) କ’ଣ?”

Verse 4.2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— “ଅମାନିତ୍ୱାଦି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଏକୋଇଶ ପିଢ଼ିକୁ ତାରେ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ହେବାମାତ୍ରେ ଏକଶେ ଏକ ପିଢ଼ିକୁ ତାରେ।”

Verse 4.3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

ଆତ୍ମାକୁ ରଥୀ (ଆରୋହୀ) ବୋଲି ଜାଣ; ଶରୀରକୁ ନିଶ୍ଚୟ ରଥ ବୋଲି ଜାଣ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ବୋଲି ଜାଣ; ମନକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଲଗାମ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 4.4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଘୋଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଷୟମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଗୋଚର, ଗତିକ୍ଷେତ୍ର। ମନୀଷୀମାନେ କୁହନ୍ତି—ହୃଦୟମାନେ ଚଳମାନ ବିମାନ ସଦୃଶ।

Verse 4.5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

ମହର୍ଷିମାନେ କୁହନ୍ତି—ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଭୋକ୍ତା (ଅନୁଭୋକ୍ତା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାପରେ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 4.6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସର୍ପର ତ୍ୟକ୍ତ ଚର୍ମ ପରି ବ୍ୟବହାର କରେ। ଦେହୀ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ବିଚରେ; ସେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅନିକେତନ (ନିବାସହୀନ)।

Verse 4.7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

ତୀର୍ଥରେ ହେଉ କି ଶ୍ୱପଚ (ବହିଷ୍କୃତ)ର ଘରେ—ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ କୈବଲ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି ସେ କୈବଲ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 4.8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

ତା’ପରେ ଦିଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣରୂପ ଦିଗ୍ବଳି କରିବା, କିମ୍ବା ଖନନ କରି ସମାଧି/ଦାହବିହୀନ ଭୂସଂସ୍କାର କରିବା। ପୁରୁଷର ପ୍ରବ୍ରଜନ (ସନ୍ନ୍ୟାସ-ପ୍ରସ୍ଥାନ) ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ କେବେ ନୁହେଁ।