Paingala

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

ତେବେ ପୈଙ୍ଗଲ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— “ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁ କର୍ମ କରଣୀୟ? ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି (ନିଷ୍ଠା) କ’ଣ?”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ— “ଅମାନିତ୍ୱାଦି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ମୁମୁକ୍ଷୁ ଏକୋଇଶ ପିଢ଼ିକୁ ତାରେ। କେବଳ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ହେବାମାତ୍ରେ ଏକଶେ ଏକ ପିଢ଼ିକୁ ତାରେ।”

Verse 3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

ଆତ୍ମାକୁ ରଥୀ (ଆରୋହୀ) ବୋଲି ଜାଣ; ଶରୀରକୁ ନିଶ୍ଚୟ ରଥ ବୋଲି ଜାଣ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ବୋଲି ଜାଣ; ମନକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଲଗାମ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଘୋଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବିଷୟମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଗୋଚର, ଗତିକ୍ଷେତ୍ର। ମନୀଷୀମାନେ କୁହନ୍ତି—ହୃଦୟମାନେ ଚଳମାନ ବିମାନ ସଦୃଶ।

Verse 5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

ମହର୍ଷିମାନେ କୁହନ୍ତି—ଆତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଭୋକ୍ତା (ଅନୁଭୋକ୍ତା) ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାପରେ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ହୃଦୟରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

ପ୍ରାରବ୍ଧକର୍ମ ଶେଷ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସର୍ପର ତ୍ୟକ୍ତ ଚର୍ମ ପରି ବ୍ୟବହାର କରେ। ଦେହୀ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ବିଚରେ; ସେ ମୁକ୍ତ ଓ ଅନିକେତନ (ନିବାସହୀନ)।

Verse 7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

ତୀର୍ଥରେ ହେଉ କି ଶ୍ୱପଚ (ବହିଷ୍କୃତ)ର ଘରେ—ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ କୈବଲ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ବିସର୍ଜନ କରି ସେ କୈବଲ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ॥୭॥

Verse 8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

ତା’ପରେ ଦିଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣରୂପ ଦିଗ୍ବଳି କରିବା, କିମ୍ବା ଖନନ କରି ସମାଧି/ଦାହବିହୀନ ଭୂସଂସ୍କାର କରିବା। ପୁରୁଷର ପ୍ରବ୍ରଜନ (ସନ୍ନ୍ୟାସ-ପ୍ରସ୍ଥାନ) ଏହିପରି କୁହାଯାଇଛି—ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ କେବେ ନୁହେଁ॥୮॥

Verse 9

नाशौचं नाग्निकार्यं च न पिण्डं नोदकक्रिया । न कुर्यात् पार्वणादीनि ब्रह्मभूताय भिक्षवे ॥९॥

ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ଭିକ୍ଷୁ ପାଇଁ ନ ଆଶୌଚ ପାଳନ, ନ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ନ ପିଣ୍ଡଦାନ, ନ ଉଦକକ୍ରିୟା; ଏବଂ ପାର୍ବଣାଦି (ପକ୍ଷଶ୍ରାଦ୍ଧ ଇତ୍ୟାଦି) କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ॥୯॥

Verse 10

दग्धस्य दहनं नास्ति पक्वस्य पचनं यथा। ज्ञानाग्निदग्धदेहस्य न च श्राद्धं न च क्रिया॥१०॥

ଯେପରି ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଜିନିଷ ପୁଣି ଜଳେନାହିଁ ଓ ପକ୍କ ହୋଇଥିବା ପୁଣି ପାକେନାହିଁ, ସେପରି ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଦେହାଭିମାନ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ରହେ, ନ କ୍ରିୟା।

Verse 11

यावच्चोपाधिपर्यन्तं तावच्छुश्रूषयेद्गुरुम्। गुरुवद्गुरुभार्यायां तत्पुत्रेषु च वर्तनम्॥११॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପାଧିର ସୀମାଭିତରେ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶୁଶ୍ରୂଷା କରି ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଗୁରୁପତ୍ନୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଗୁରୁସମ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

शुद्धमानसः शुद्धचिद्रूपः सहिष्णुः सोऽहमस्मि सहिष्णुः सोऽहमस्मीति प्राप्ते ज्ञानेन विज्ञाने ज्ञेये परमात्मनि हृदि संस्थिते देहे लब्धशान्तिपदं गते तदा प्रभामनोबुद्धिशून्यं भवति॥१२॥

ଶୁଦ୍ଧମନ ଥିବା, ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ, ସହିଷ୍ଣୁ—‘ମୁଁ ସେଇ; ସହିଷ୍ଣୁ ସେଇ ମୁଁ’ ଏଭଳି—ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞେୟ ପରମାତ୍ମା ସଂସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଦେହରେ ଶାନ୍ତିପଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରଭାସ ମଧ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 13

अमृतेन तृप्तस्य पयसा किं प्रयोजनम्। एवं स्वात्मानं ज्ञात्वा वेदैः प्रयोजनं किं भवति। ज्ञानामृततृप्तयोगिनो न किञ्चित्कर्तव्यमस्ति। तदस्ति चेन्न स तत्त्वविद्भवति। दूरस्थोऽपि न दूरस्थः पिण्डवर्जितः पिण्ड...

ଅମୃତରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜନଙ୍କୁ ଦୁଧର କ’ଣ ପ୍ରୟୋଜନ? ଏହିପରି ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାକୁ ଜାଣିଲେ ପରେ ବେଦମାନଙ୍କର କ’ଣ ପ୍ରୟୋଜନ ରହେ? ଜ୍ଞାନାମୃତରେ ତୃପ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ କିଛିମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନାହିଁ। ଯଦି କିଛି କରିବା ଅବଶେଷ ରହେ, ତେବେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ନୁହେଁ। ‘ଦୂର’ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂର ନୁହେଁ; ଦେହବର୍ଜିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ଦେହସ୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୁଏ॥୧୩॥

Verse 14

हृदयं निर्मलं कृत्वा चिन्तयित्वाप्यनामयम्। अहमेव परं सर्वमिति पश्येत्परं सुखम्॥१४॥

ହୃଦୟକୁ ନିର୍ମଳ କରି, ନିରାମୟ (ଆତ୍ମା)କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ‘ମୁଁ ଏକାଇ ପରମ, ମୁଁ ଏକାଇ ସର୍ବ’ ବୋଲି ଦେଖିବା ଉଚିତ—ଏହାହିଁ ପରମ ସୁଖ (ପରମାନନ୍ଦ)॥୧୪॥

Verse 15

यथा जले जलं क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम्। अविशेषो भवेत् तद्वज्जीवात्मपरमात्मनोः॥१५॥

ଯେପରି ଜଳରେ ଜଳ, କ୍ଷୀରରେ କ୍ଷୀର, ଘୃତରେ ଘୃତ ପକାଇଲେ ଭେଦ ରହେନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବାତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ ଅଭେଦ ଅଛି॥୧୫॥

Verse 16

देहे ज्ञानेन दीपिते बुद्धिरखण्डाकाररूपा यदा भवति तदा विद्वान् ब्रह्मज्ञानाग्निना कर्मबन्धं निर्दहेत् ॥१६॥

ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଦେହ ଆଲୋକିତ ହୁଏ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଅଖଣ୍ଡାକାର (ଅଦ୍ୱୈତ) ଜ୍ଞାନରୂପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ କର୍ମବନ୍ଧନକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବା ଉଚିତ।

Verse 17

ततः पवित्रं परमेश्वराख्यमद्वैतरूपं विमलाम्बराभम्। यथोदके तोयमनुप्रविष्टं तथात्मरूपो निरुपाधिसंस्थितः ॥१७॥

ତାପରେ (ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୁଏ) ପବିତ୍ର, ‘ପରମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅଦ୍ୱୈତରୂପ—ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ସଦୃଶ। ଯେପରି ଜଳରେ ଜଳ ଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଉପାଧିରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 18

आकाशवत्सूक्ष्मशरीर आत्मा न दृश्यते वायुवदन्तरात्मा। स बाह्यमभ्यन्तरनिश्चलात्मा ज्ञानोल्कयापश्यति चान्तरात्मा ॥१८॥

ଆକାଶ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମଶରୀରସଂଯୁକ୍ତ ଆତ୍ମା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ; ବାୟୁ ପରି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଧରାପଡେ ନାହିଁ। ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ବ୍ୟାପି ନିଶ୍ଚଳ ଥିବା ସେଇ ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିଶିଖା (ଜ୍ଞାନୋଲ୍କା) ଦ୍ୱାରା ‘ଦେଖେ’।

Verse 19

यत्र यत्र मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना । यथा सर्वगतं व्योम तत्र तत्र लयं गतः ॥१९॥

ଜ୍ଞାନୀ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ—ଯେ କୌଣସି ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁରେ—ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ୟୋମ ଯେପରି ସବୁଠାରେ ଅଛି, ସେପରି ସେଠି ସେଠି ସେ ଲୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 20

घटाकाशमिवात्मानं विलयं वेत्ति तत्त्वतः । स गच्छति निरालम्बं ज्ञानालोकं समन्ततः ॥२०॥

ଯେ ଆତ୍ମାକୁ ଘଟାକାଶ ପରି ଭାବି ତାହାର ଲୟକୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣେ, ସେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଜ୍ଞାନର ନିରାଲମ୍ବ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 21

तपेद् वर्षसहस्राणि एकपादस्थितो नरः । एतस्य ध्यानयोगस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥२१॥

ମଣିଷ ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତପ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଷୋଡଶମ ଏକ କଳା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 22

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छति। अपि वर्षसहस्रायुः शास्त्रान्तं नाधिगच्छति॥२२॥

“ଏହି ଜ୍ଞାନ; ଏହି ଜ୍ଞେୟ”—ସେ ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ମଧ୍ୟ, ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ॥२२॥

Verse 23

विज्ञेयोऽक्षरतन्मात्रो जीवितं वापि चञ्चलम्। विहाय शास्त्रजालानि यत्सत्यं तदुपासताम्॥२३॥

ଅକ୍ଷର ଏକମାତ୍ର ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ହିଁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଜୀବନ ନିଶ୍ଚୟ ଚଞ୍ଚଳ। ଶାସ୍ତ୍ରଜାଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଯେ ସତ୍ୟ ସେହିଠାରେ ଉପାସନା/ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ॥২৩॥

Verse 24

अनन्तकर्मशौचं च जपो यज्ञस्तथैव च। तीर्थयात्राभिगमनं यावत्तत्त्वं न विन्दति॥२४॥

ଅନନ୍ତ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଶୌଚ, ତଥା ଜପ ଓ ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଗମନ—ଯାଏଁ ତତ୍ତ୍ୱ (ପରମ ବାସ୍ତବତା) ମିଳେ ନାହିଁ ସେଯାଏଁ [ଏସବୁ ଚାଲିଥାଏ]॥২৪॥

Verse 25

अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम्। द्वे पदे बन्धमोक्षाय न ममेति ममेति च॥२५॥

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷର ନିଶ୍ଚିତ ହେତୁ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’ ଜ୍ଞାନ ଅଟେ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପଦ: ‘ନ ମମ’ (ମୋର ନୁହେଁ) ଓ ‘ମମ’ (ମୋର) ।

Verse 26

ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते। मनसो ह्युन्मनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते॥२६॥

‘ମମ’ (ମୋର) ଭାବନାରେ ଜୀବ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ; ‘ନିର୍ମମ’ (ମୋର ନୁହେଁ) ଭାବନାରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। କାରଣ ମନ ଯେତେବେଳେ ଉନ୍ମନୀଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱୈତ କେବେ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 27

यदा यात्युन्मनीभावस्तदा तत्परमं पदम्। यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र परं पदम्॥२७॥

ଯେତେବେଳେ ଉନ୍ମନୀଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେଇଟି ହିଁ ପରମ ପଦ। ମନ ଯେଉଁଯେଉଁଠାକୁ ଯାଏ, ସେଉଁସେଉଁଠାରେ ପରମ ପଦ ଅଛି।

Verse 28

तत्र तत्र परं ब्रह्म सर्वत्र समवस्थितम्। हन्यान्मुष्टिभिराकाशं क्षुधार्तः खण्डयेत्तुषम्। नाहं ब्रह्मेति जानाति तस्य मुक्तिर्न जायते॥२८॥

ସେଠି ସେଠି ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ବତ୍ର ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। କେହି ମୁଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ପିଟୁ; ଭୁଖାର୍ତ୍ତ ଲୋକ ତୁଷକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରୁ—ତଥାପି ଯେ “ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଜାଣେନାହିଁ, ତାହାର ମୋକ୍ଷ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 29

य एतदुपनिषदं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति। स वायुपूतो भवति। स आदित्यपूतो भवति। स ब्रह्मपूतो भवति। स विष्णुपूतो भवति। स रुद्रपूतो भवति। स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति। स सर्वेषु वेदेष्वधीतो भवति। स सर्व...

ଯେ ଏହି ଉପନିଷଦକୁ ନିତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ବାୟୁଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ଆଦିତ୍ୟଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ରୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପରି; ସମସ୍ତ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ପରି; ସମସ୍ତ ବେଦବ୍ରତ-ଚର୍ଯ୍ୟା ଆଚରଣ କରିଥିବା ପରି ହୁଏ। ତାହାଦ୍ୱାରା ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ପାଠ ଓ ଶତସହସ୍ର ରୁଦ୍ରଜପର ଫଳ ମିଳେ; ପ୍ରଣବର ଦଶହଜାର ଜପ ହୋଇଥିବା ପରି ହୁଏ। ସେ ଦଶ ପୂର୍ବଜ ଓ ଦଶ ଉତ୍ତରଜଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରେ; ପଙ୍କ୍ତିପାବନ ହୁଏ; ମହାନ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ସୁରାପାନ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣସ୍ତେୟ, ଗୁରୁତଳ୍ପଗମନ ଓ ତଦ୍ସଂଯୋଗୀ ସହିତ ସମସ୍ତ ମହାପାତକରୁ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 30

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्॥३०॥

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ଜ୍ଞାନୀ ସୂରିମାନେ ସଦା ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି—ଦିବାକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ଚକ୍ଷୁ ପରି।

Verse 31

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते। विष्णोर्यत्परमं पदम्। ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३१॥

ସେ ପ୍ରେରିତ ଋଷିମାନେ—ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଜାଗ୍ରତ—ତାହାକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ। ଓଁ—“ସତ୍ୟ” ଇତି ଉପନିଷଦ୍॥୩୧॥