Brahmavidya

Verse 1

अथ ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते ॥ प्रसादाद् ब्रह्मणस् तस्य विष्णोर् अद्भुतकर्मणः । रहस्यं ब्रह्मविद्याया ध्रुवाग्निं सम्प्रचक्षते ॥१॥

ଏବେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଉପନିଷଦ୍ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି। ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମଶୀଳ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ରହସ୍ୟକୁ ‘ଧ୍ରୁବାଗ୍ନି’—ଅଚଳ ଅଗ୍ନି—ରୂପେ ସେମାନେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି॥୧॥

Verse 2

ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालत्रयं तथा ॥२॥

‘ଓଁ’—ଏକାକ୍ଷର—ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତାହାର ଶରୀର, ତାହାର ସ୍ଥାନ, ଏବଂ କାଳତ୍ରୟକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି॥୨॥

Verse 3

तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोऽग्नयः । तिस्रो मात्रार्धमात्रा च त्र्यक्षरस्य शिवस्य तु ॥३॥

ତାହାରେ ତିନି ଦେବତା ଉକ୍ତ; ଲୋକମାନେ, ତିନି ବେଦ ଓ ଅଗ୍ନିମାନେ ମଧ୍ୟ। ତ୍ର୍ୟକ୍ଷର ଶିବଙ୍କର ତିନି ମାତ୍ରା ଓ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ମଧ୍ୟ ଅଛି॥୩॥

Verse 4

ऋग्वेदो गार्हपत्यं च पृथिवी ब्रह्म एव च । आकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः ॥४॥

ଋଗ୍ବେଦ, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା—ଏସବୁ ‘ଅ’କାର ଧ୍ୱନିର ଶରୀର ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି॥୪॥

Verse 5

यजुर्वेदोऽन्तरिक्षं च दक्षिणाग्निस् तथैव च । विष्णुश् च भगवान् देव उकारः परिकीर्तितः ॥५॥

ଯଜୁର୍ବେଦ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି; ତଥା ଭଗବାନ୍ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁ—ଏସବୁ ‘ଉ’କାର ଧ୍ୱନି ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ॥୫॥

Verse 6

सामवेदस्तथा द्यौश्चाहवनीयस्तथैव च । ईश्वरः परमो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥६॥

ସାମବେଦ ତଥା ଦ୍ୟୌଃ (ସ୍ୱର୍ଗ) ଏବଂ ଆହବନୀୟ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ମଧ୍ୟ—‘ମ’ ଅକ୍ଷରକୁ ପରମେଶ୍ୱର, ପରମ ଦେବ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି।

Verse 7

सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः । उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः । तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेया सोमसूर्याग्निरूपिणः ॥७-८॥

ତାପରେ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଶଙ୍ଖର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ପରି ସ୍ଥିତ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂମରହିତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ସମ ଉପମାଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି ତିନି ମାତ୍ରାକୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ସୂର୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିରୂପ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 8

सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः । उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः । तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेया सोमसूर्याग्निरूपिणः ॥७-८॥

ତାପରେ ସୂର୍ୟମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଶଙ୍ଖର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା ପରି ସ୍ଥିତ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଧୂମରହିତ, ବିଦ୍ୟୁତ୍‌ସମ ଉପମାଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି ତିନି ମାତ୍ରାକୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ସୂର୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିରୂପ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 9

शिखा तु दीपसंकाशा तस्मिन्नुपरि वर्तते । अर्धमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरि स्थिता ॥९॥

ତାହାର ଉପରେ ଦୀପସଦୃଶ ଶିଖା ଗତି କରେ; ଏହାକୁ ପ୍ରଣବର ଉପରେ ସ୍ଥିତ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 10

पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा । सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथापरा ॥ द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि । वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्यावतिष्ठति ॥१०-११॥

ସେଇ ପରମ ଶିଖା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ପଦ୍ମତନ୍ତୁ-ସୂତ୍ର ସଦୃଶ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ନାଡୀ ସୂର୍ୟସଦୃଶ କାନ୍ତିଯୁକ୍ତ; ସୂର୍ୟକୁ ଭେଦି ମଧ୍ୟ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦ୍ୱିସପ୍ତତି ସହସ୍ର (୭୨,୦୦୦) ନାଡୀକୁ ଭେଦି ମୂର୍ଧ୍ନି (ଶିରୋଚ୍ଚ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ସର୍ବଭୂତଙ୍କୁ ବରଦାତା, ସର୍ବଂ ବ୍ୟାପି ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।

Verse 11

पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा । सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथापरा ॥ द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि । वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्यावतिष्ठति ॥१०–११॥

ପଦ୍ମସୂତ୍ର ସଦୃଶ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମ ଶିଖା ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ପ୍ରଭାବାନ ସେ ନାଡୀ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭେଦି ପରାତ୍ପର ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଦ୍ୱିସପ୍ତତି ସହସ୍ର ନାଡୀକୁ ଭେଦି ମୂର୍ଧନିରେ ପହଞ୍ଚି, ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ବରଦାତା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି ସ୍ଥିର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହେ।

Verse 12

कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये । ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥ यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१२–१३॥

କାଂସ୍ୟ ଘଣ୍ଟାର ନିନାଦ ଯେପରି ଶାନ୍ତିରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ସର୍ବଶାନ୍ତି ଇଚ୍ଛୁକ ଜନ ଓଂକାରକୁ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ଲୀନ ହୁଏ, ସେହିଟିକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ; ମନ (ଧୀ) ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲେ ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 13

कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये । ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥ यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१२–१३॥

କାଂସ୍ୟ ଘଣ୍ଟାର ନିନାଦ ଯେପରି ଶାନ୍ତିରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେପରି ସର୍ବଶାନ୍ତି ଇଚ୍ଛୁକ ଜନ ଓଂକାରକୁ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ ଲୀନ ହୁଏ, ସେହିଟିକୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ; ମନ (ଧୀ) ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲେ ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 14

वायुः प्राणस्तथाकाशस्त्रिविधो जीवसंज्ञकः । स जीवः प्राण इत्युक्तो वालाग्रशतकल्पितः ॥१४॥

ବାୟୁ, ପ୍ରାଣ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ତ୍ରିବିଧକୁ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି ସଂଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି। ସେଇ ଜୀବକୁ ପ୍ରାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହା କେଶାଗ୍ରର ଶତମାଂଶ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କଳ୍ପିତ।

Verse 15

नाभिस्थाने स्थितं विश्वं शुद्धतत्त्वं सुनिर्मलम् । आदित्यमिव दीप्यन्तं रश्मिभिश्चाखिलं शिवम् ॥१५॥

ନାଭିସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ—ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ। ସେ ଆଦିତ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ତାହାର ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ସର୍ବଂ ଶିବମୟ (ମଙ୍ଗଳମୟ) କରେ।

Verse 16

सकारं च हकारं च जीवो जपति सर्वदा । नाभिरन्ध्राद्विनिष्क्रान्तं विषयव्याप्तिवर्जितम् ॥१६॥

ଜୀବ ସଦା ‘ସ’ ଓ ‘ହ’ ଅକ୍ଷର ଜପ କରେ। ନାଭି-ରନ୍ଧ୍ରରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟବ୍ୟାପ୍ତିରହିତ।

Verse 17

तेनेदं निष्कलं विद्यात् क्षीरात् सर्पिर्यथा तथा । कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥ चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः ॥ एतस्मिन् वसते शीघ्रम् अ...

ସେହି ଉପାୟରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଷ୍କଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯେପରି କ୍ଷୀରରୁ ସର୍ପି ମିଳେ। କାରଣାତ୍ମା ସହ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଯୁକ୍ତ, ଚତୁଷ୍କଳା-ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ହୃଦୟସ୍ଥ ରହି ସେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଦେହର ‘ଗୋଲକ’ କ୍ଷୀରଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, ମହାଖଗ ସେଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଓ ଅବିଶ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ବସେ; ଯେତେଦିନ ଜୀବ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସେତେଦିନ ସେ ନିଷ୍କଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ।

Verse 18

तेनेदं निष्कलं विद्यात् क्षीरात् सर्पिर्यथा तथा । कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥ चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः ॥ एतस्मिन् वसते शीघ्रम् अ...

ସେହି ଉପାୟରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଷ୍କଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯେପରି କ୍ଷୀରରୁ ସର୍ପି ମିଳେ। କାରଣାତ୍ମା ସହ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଯୁକ୍ତ, ଚତୁଷ୍କଳା-ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ହୃଦୟସ୍ଥ ରହି ସେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଦେହର ‘ଗୋଲକ’ କ୍ଷୀରଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, ମହାଖଗ ସେଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଓ ଅବିଶ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ବସେ; ଯେତେଦିନ ଜୀବ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସେତେଦିନ ସେ ନିଷ୍କଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ।

Verse 19

तेनेदं निष्कलं विद्यात् क्षीरात् सर्पिर्यथा तथा । कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥ चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः ॥ एतस्मिन् वसते शीघ्रम् अ...

ସେହି ଉପାୟରେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ନିଷ୍କଳ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଯେପରି କ୍ଷୀରରୁ ସର୍ପି ମିଳେ। କାରଣାତ୍ମା ସହ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଯୁକ୍ତ, ଚତୁଷ୍କଳା-ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ ହୃଦୟସ୍ଥ ରହି ସେ ଭ୍ରମଣ କରେ। ଦେହର ‘ଗୋଲକ’ କ୍ଷୀରଦଣ୍ଡରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ, ମହାଖଗ ସେଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଓ ଅବିଶ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ବସେ; ଯେତେଦିନ ଜୀବ ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସେତେଦିନ ସେ ନିଷ୍କଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ।

Verse 20

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात् । अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम् ॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते । रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः ॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समा...

ଆକାଶସ୍ଥ ନିଷ୍କଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ହୃଦୟସ୍ଥ ଅନାହତଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ହଂସକୁ ଯେ ଜାଣେ, ସେ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଗୀୟତେ। ରେଚକ-ପୂରକ ତ୍ୟାଗ କରି ସୁଧୀ କୁମ୍ଭକରେ ସ୍ଥିତ ରହେ। ନାଭିକନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣ-ଅପାନକୁ ସମ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମସ୍ତକସ୍ଥ ଅମୃତରସକୁ ଧ୍ୟାନରେ ସାଦରେ ଆସ୍ୱାଦନ କରେ। ନାଭିମଧ୍ୟରେ ଦୀପାକାର ମହାଦେବ ଜ୍ୱଲନ୍ତ—ତାହାକୁ ଅମୃତରେ ଅଭିଷିଚ୍ୟ କରି ‘ହଂସ ହଂସ’ ଜପ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଜରା-ମରଣ-ରୋଗାଦି ନାହିଁ। ଅଣିମାଦି ବିଭୂତି ପାଇଁ ଏହା ଦିନେଦିନେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...

ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିଷ୍କଳ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଅନାହତ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ଏବଂ ହୃଦୟସ୍ଥ ହଂସକୁ ଯେ ଜାଣେ—ସେହି ହଂସ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦରୂପ ବୋଲି ଗୀତ ହୁଏ। ରେଚକ-ପୂରକ ଛାଡ଼ି ସୁଧୀ କୁମ୍ଭକରେ ସ୍ଥିର ରହେ। ନାଭିକନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣ-ଅପାନକୁ ସମ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମସ୍ତକସ୍ଥ ଅମୃତରସାସ୍ୱାଦକୁ ଆଦରସହ ଧ୍ୟାନରେ ପାନ କରେ। ନାଭିମଧ୍ୟରେ ଦୀପାକାର ଜ୍ୱଲନ୍ତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅମୃତାଭିଷେକ ପରି ‘ହଂସ ହଂସ’ ଜପ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ଜରା-ମରଣ-ରୋଗାଦି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦିନେ ଦିନେ କଲେ ଅଣିମାଦି ବିଭୂତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 22

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...

ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିଷ୍କଳ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ। ଅନାହତ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ହୃଦୟସ୍ଥ ହଂସକୁ ଯେ ଜାଣେ—ସେହି ହଂସ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦରୂପ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ରେଚକ-ପୂରକ ତ୍ୟାଗ କରି ଜ୍ଞାନୀ କୁମ୍ଭକରେ ସ୍ଥିର ରହେ। ନାଭିକନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣ-ଅପାନକୁ ସମ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମସ୍ତକସ୍ଥ ଅମୃତରସାସ୍ୱାଦକୁ ଭକ୍ତିସହ ଧ୍ୟାନରେ ପାନ କରେ। ନାଭିମଧ୍ୟରେ ଦୀପାକାର ଜ୍ୱଲନ୍ତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅମୃତାଭିଷେକ ପରି ‘ହଂସ ହଂସ’ ଜପ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ଜରା-ମରଣ-ରୋଗାଦି ନାହିଁ। ଏଭଳି ଦିନେ ଦିନେ କଲେ ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 23

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...

ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିଷ୍କଳ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଅନାହତ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ହୃଦୟସ୍ଥ ହଂସକୁ ଯେ ଜାଣେ—ସେ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ରେଚକ-ପୂରକ ଛାଡ଼ି ବିବେକୀ କୁମ୍ଭକରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ନାଭିକନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣ-ଅପାନକୁ ସମ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ମସ୍ତକସ୍ଥ ଅମୃତରସାସ୍ୱାଦକୁ ଆଦରସହ ଧ୍ୟାନରେ ପାନ କରେ। ନାଭିମଧ୍ୟରେ ଦୀପାକାର ଜ୍ୱଲନ୍ତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅମୃତାଭିଷେକ ପରି ‘ହଂସ ହଂସ’ ଜପ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ଜଗତରେ ଜରା-ମରଣ-ରୋଗାଦି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅଣିମା ଆଦି ପାଇଁ ଦିନେଦିନେ ଏହା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...

ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ନିଷ୍କଳ ପରବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ସାଂସାରିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ। ଅନାହତ ଧ୍ୱନିଯୁକ୍ତ ହୃଦୟସ୍ଥ ହଂସକୁ ଯେ ଜାଣେ—ସେ ସ୍ୱପ୍ରକାଶ ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦରୂପ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ (ରେଚକ-ପୂରକ) ତ୍ୟାଗ କରି ଜ୍ଞାନୀ କୁମ୍ଭକରେ ସ୍ଥିର ରହେ। ନାଭିକନ୍ଦରେ ପ୍ରାଣ-ଅପାନକୁ ସମ କରି ସମାହିତ ହୋଇ, ମସ୍ତକସ୍ଥ ଅମୃତରସାସ୍ୱାଦକୁ ଆଦରସହ ଧ୍ୟାନରେ ପାନ କରେ। ନାଭିମଧ୍ୟରେ ଦୀପରୂପେ ଜ୍ୱଲନ୍ତ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅମୃତାଭିଷେକ ପରି ‘ହଂସ ହଂସ’ ଜପ କରୁଥିବାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଇତ୍ୟାଦି ନାହିଁ। ତେଣୁ ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦିନେଦିନେ ସାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

ईश्वरत्वमवाप्नोति सदाभ्यासरतः पुमान्। बहवो नैकमार्गेण प्राप्ता नित्यत्वमागताः॥२५॥

ସଦା ଅଭ୍ୟାସରେ ରତ ପୁରୁଷ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଅନେକେ ଏକାଧିକ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି ନିତ୍ୟତ୍ୱ—ଅମରତ୍ୱ—ଲଭିଛନ୍ତି।

Verse 26

हंसविद्यामृते लोके नास्ति नित्यत्वसाधनम् । यो ददाति महाविद्यां हंसाख्यां पारमेश्वरीम् ॥

ଏହି ଲୋକରେ ହଂସ-ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟତୀତ ନିତ୍ୟତ୍ୱସାଧନର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେ ପରମେଶ୍ୱରୀ, ପରମ ଓ ଦିବ୍ୟ ‘ହଂସ’ ନାମକ ମହାବିଦ୍ୟା ଦାନ କରନ୍ତି—

Verse 27

तस्य दास्यं सदा कुर्यात् प्रज्ञया परया सह । शुभं वाऽशुभमन्यद्वा यदुक्तं गुरुणा भुवि ॥

ତାଙ୍କ (ସେଇ ଗୁରୁ) ପ୍ରତି ପରମ ପ୍ରଜ୍ଞା ସହିତ ସଦା ଦାସ୍ୟସେବା କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀରେ ଗୁରୁ ଯାହା କହନ୍ତି—ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି—

Verse 28

तत्कुर्यादविचारेण शिष्यः सन्तोषसंयुतः । हंसविद्यामिमां लब्ध्वा गुरुशुश्रूषया नरः ॥

ସେଇ ଉପଦେଶକୁ ଶିଷ୍ୟ ସନ୍ତୋଷଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଚାର-ବିତର୍କ ବିନା କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷା ଦ୍ୱାରା ଏହି ହଂସ-ବିଦ୍ୟା ପାଇ ମନୁଷ୍ୟ—

Verse 29

आत्मानमात्मना साक्षाद् ब्रह्म बुद्ध्वा सुनिश्चलम् । देहजात्यादिसम्बन्धान् वर्णाश्रमसमन्वितान् ॥

ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଚଳ ନିଶ୍ଚୟରେ—ଜାଣି, ଦେହ-ଜନ୍ମାଦି ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ବର୍ଣାଶ୍ରମସଂଯୁକ୍ତ ବନ୍ଧନଗୁଡ଼ିକୁ (ତ୍ୟାଗ କରିବା).

Verse 30

वेदशास्त्राणि चान्यानि पदपांसुमिव त्यजेत् । गुरुभक्तिं सदा कुर्याच्छ्रेयसे भूयसे नरः ॥

ବେଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପାଦଧୂଳି ପରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ପରମ ଶ୍ରେୟ ଓ ମହତ୍ତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଗୁରୁଭକ୍ତି କରୁ।

Verse 31

गुरुरेव हरिः साक्षान्नान्य इत्यब्रवीच्छ्रुतिः ॥३१॥

ଶ୍ରୁତି ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛି: ଗୁରୁ ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ); ତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।

Verse 32

श्रुत्या यदुक्तं परमार्थमेव तत्संशयो नात्र ततः समस्तम् । श्रुत्या विरोधे न भवेत्प्रमाणं भवेदनर्थाय विना प्रमाणम् ॥३२॥

ଶ୍ରୁତି ଯାହା କହିଛି ସେହି ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ତେଣୁ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। ଶ୍ରୁତିବିରୋଧେ ପ୍ରମାଣ ରହେନାହିଁ; ପ୍ରମାଣ ବିନା ଭ୍ରମରୁ ଅନର୍ଥ ହୁଏ।

Verse 33

देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्कलो देहवर्जितः । आप्तोपदेशगम्योऽसौ सर्वतः समवस्थितः ॥३३॥

ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ସେ ‘ସକଳ’ (ଗୁଣ-ଅଂଶସହିତ) ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ; ତଥାପି ସେ ‘ନିଷ୍କଳ’—ଦେହବର୍ଜିତ, ଅଂଶରହିତ। ଆପ୍ତଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ସେ ଜଣାଯାଏ; ସର୍ବତ୍ର ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 34

हंसहंसेति यो ब्रूयाद्धंसो ब्रह्मा हरिः शिवः । गुरुवक्त्रात्तु लभ्येत प्रत्यक्षं सर्वतोमुखम् ॥३४॥

ଯେ ‘ହଂସ, ହଂସ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରେ—ସେହି ହଂସ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ହରି ଓ ଶିବ। କିନ୍ତୁ ଏହା ଗୁରୁମୁଖରୁ ଲଭ୍ୟ: ସର୍ବତୋମୁଖ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପରତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 35

तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः । पुरुषस्य शरीरेऽस्मिन् स बाह्याभ्यन्तरे तथा ॥३५॥

ଯେପରି ତିଳରେ ତେଲ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ସୁଗନ୍ଧ ଆଶ୍ରିତ, ସେପରି ପୁରୁଷର ଏହି ଶରୀରରେ ସେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର—ଦୁହିଁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 36

उल्काहस्तो यथालोके द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत् । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् ॥३६॥

ଯେପରି ଲୋକରେ ଉଲ୍କା (ଦୀପ) ହସ୍ତେ ଧରି କେହି ବସ୍ତୁକୁ ଆଲୋକିତ କରି ପରେ ସେଇ ଉଲ୍କାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେପରି ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟକୁ ଆଲୋକିତ କରି ପଶ୍ଚାତ୍ ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

पुष्पवत्सकलं विद्याद्गन्धस्तस्य तु निष्कलः । वृक्षस्तु सकलं विद्याच्छाया तस्य तु निष्कला ॥३७॥

ସକଳ (ଅଂଶଯୁକ୍ତ) ଭାବକୁ ପୁଷ୍ପ ସଦୃଶ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ଗନ୍ଧ ନିଷ୍କଳ (ଅଂଶରହିତ) ଅଟେ। ସକଳକୁ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ଜାଣ; କିନ୍ତୁ ତାହାର ଛାୟା ନିଷ୍କଳ ଅଟେ।

Verse 38

निष्कलः सकलो भावः सर्वत्रैव व्यवस्थितः । उपायः सकलस्तद्वदुपेयश्चैव निष्कलः ॥३८॥

ନିଷ୍କଳ ଓ ସକଳ—ଏହି ଭାବ ଦୁଇଟି ସର୍ବତ୍ରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଉପାୟ ସକଳ; ତଦ୍ବତ୍ ଉପେୟ (ପ୍ରାପ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ) ନିଷ୍କଳ ଅଟେ।

Verse 39

सकले सकलो भावो निष्कले निष्कलस्तथा । एकमात्रो द्विमात्रश्च त्रिमात्रश्चैव भेदतः ॥ अर्धमात्रा परा ज्ञेया तत ऊर्ध्वं परात्परम् । पञ्चधा पञ्चदैवत्यं सकलं परिपठ्यते ॥३९-४०॥

ସକଳରେ ସକଳ ଭାବ; ନିଷ୍କଳରେ ତଥା ନିଷ୍କଳ ଭାବ। ଭେଦରେ ଏକମାତ୍ରା, ଦ୍ୱିମାତ୍ରା ଓ ତ୍ରିମାତ୍ରା ଅଛି। ଅର୍ଧମାତ୍ରାକୁ ପରା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ପରାତ୍ପର ପରମ ଅଛି। ପଞ୍ଚଧା ଭାବେ ପଞ୍ଚଦୈବତ୍ୟଯୁକ୍ତ ସକଳ ପରିପାଠିତ ହୁଏ।

Verse 40

सकले सकलो भावो निष्कले निष्कलस्तथा । एकमात्रो द्विमात्रश्च त्रिमात्रश्चैव भेदतः ॥ अर्धमात्रा परा ज्ञेया तत ऊर्ध्वं परात्परम् । पञ्चधा पञ्चदैवत्यं सकलं परिपठ्यते ॥३९-४०॥

ସକଳରେ ସକଳ ଭାବ; ନିଷ୍କଳରେ ତଥା ନିଷ୍କଳ ଭାବ। ଭେଦରେ ଏକମାତ୍ରା, ଦ୍ୱିମାତ୍ରା ଓ ତ୍ରିମାତ୍ରା ଅଛି। ଅର୍ଧମାତ୍ରାକୁ ପରା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ପରାତ୍ପର ପରମ ଅଛି। ପଞ୍ଚଧା ଭାବେ ପଞ୍ଚଦୈବତ୍ୟଯୁକ୍ତ ସକଳ ପରିପାଠିତ ହୁଏ।

Verse 41

ब्रह्मणो हृदयस्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः । तालुमध्ये स्थितो रुद्रो ललाटस्थो महेश्वरः ॥४१॥

ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ହୃଦୟସ୍ଥାନ ହୃଦୟରେ ଅଛି। କଣ୍ଠରେ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତାଳୁମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର ସ୍ଥିତ; ଲଲାଟରେ ମହେଶ୍ୱର ବିରାଜମାନ।

Verse 42

नासाग्रे अच्युतं विद्यात् तस्यान्ते तु परं पदम् । परत्वात् तु परं नास्तीत्येवं शास्त्रस्य निर्णयः ॥४२॥

ନାସାଗ୍ରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାହାର ଅନ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ପଦ ଅଛି। ପରମ ଥିବାରୁ ତାହା ପରେ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ନିର୍ଣ୍ଣୟ।

Verse 43

देहातीतं तु तं विद्यान् नासाग्रे द्वादशाङ्गुलम् । तदन्तं तं विजानीयात् तत्रस्थो व्यापयेत् प्रभुः ॥४३॥

ଦେହାତୀତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନାସାଗ୍ରେ ଦ୍ୱାଦଶାଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାହାର ଅନ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବୁଝିବା; ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରଭୁ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି।

Verse 44

मनोऽप्यन्यत्र निक्षिप्तं चक्षुरन्यत्र पातितम् । तथापि योगिनां योगो ह्यविच्छिन्नः प्रवर्तते ॥४४॥

ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଉ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ପତିତ ହେଉ, ତଥାପି ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଯୋଗ ନିଶ୍ଚୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 45

एतत्तु परमं गुह्यमेतत्तु परमं शुभम् । नातः परतरं किञ्चिन्नातः परतरं शुभम् ॥४५॥

ଏହାହିଁ ପରମ ଗୁହ୍ୟ; ଏହାହିଁ ପରମ ଶୁଭ। ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ; ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଶୁଭତା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 46

शुद्धज्ञानामृतं प्राप्य परमाक्षरनिर्णयम् । गुह्याद्गुह्यतमं गोप्यं ग्रहणीयं प्रयत्नतः ॥४६॥

ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପରମ ଅକ୍ଷର (ଅବିନାଶୀ)ର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଲାଭ କରି—ଗୁହ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଅତିଗୁହ୍ୟ, ଗୋପନୀୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରୟାସରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

नापुत्राय प्रदातव्यं नाशिष्याय कदाचन । गुरुदेवाय भक्ताय नित्यं भक्तिपराय च ॥ प्रदातव्यमिदं शास्त्रं नेतरेभ्यः प्रदापयेत् । दातास्य नरकं याति सिद्ध्यते न कदाचन ॥४७-४८॥

ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ପୁତ୍ରହୀନଙ୍କୁ କେବେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଦାପି ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବରୂପେ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିପରାୟଣଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଏହା ଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ଦାତା ନରକଗାମୀ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି କଦାପି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 48

नापुत्राय प्रदातव्यं नाशिष्याय कदाचन । गुरुदेवाय भक्ताय नित्यं भक्तिपराय च ॥ प्रदातव्यमिदं शास्त्रं नेतरेभ्यः प्रदापयेत् । दातास्य नरकं याति सिद्ध्यते न कदाचन ॥४७-४८॥

ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ପୁତ୍ରହୀନଙ୍କୁ କେବେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଦାପି ନୁହେଁ। ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବରୂପେ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତିପରାୟଣଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଏହା ଦେବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ଦାତା ନରକଗାମୀ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି କଦାପି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 49

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा ॥ विषयी विषयासक्तो याति देहान्तरे शुभम् । ज्ञानादेवास्य शास्त्रस्य सर्वावस्थोऽपि मानवः ॥४९-५०॥

ଗୃହସ୍ଥ ହେଉ କି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହେଉ କି ଭିକ୍ଷୁକ—ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ପରମ ଅକ୍ଷରକୁ ସଦା ଜାଣୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାନୀ ହିଁ। କିନ୍ତୁ ବିଷୟଭୋଗୀ, ବିଷୟାସକ୍ତ, ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ (ସଂସାର କରେ), ଶୁଭକୁ ଖୋଜି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନରେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ—ଯେକୌଣସି ଆଶ୍ରମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 50

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा ॥ विषयी विषयासक्तो याति देहान्तरे शुभम् । ज्ञानादेवास्य शास्त्रस्य सर्वावस्थोऽपि मानवः ॥४९-५०॥

ଗୃହସ୍ଥ ହେଉ କି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହେଉ କି ଭିକ୍ଷୁକ—ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ପରମ ଅକ୍ଷରକୁ ସଦା ଜାଣୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାନୀ ହିଁ। ବିଷୟଭୋଗୀ, ବିଷୟାସକ୍ତ, ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନରେ ମାତ୍ର ମନୁଷ୍ୟ—ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।