Kshurika
କ୍ଷୁରିକା ଉପନିଷଦ (ଅଥର୍ବବେଦ) ଯୋଗୋପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ (ପ୍ରାୟ 25 ମନ୍ତ୍ର)। ଏଠାରେ ‘କ୍ଷୁରିକା’ (ରେଜର/ଉସ୍ତରା) ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିବେକ (viveka) ଓ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରତୀକ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟା, ଅହଂକାରଜନିତ ଅଧ୍ୟାସ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ ‘କାଟି’ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଉପନିଷଦ ବେଦାନ୍ତର ଆତ୍ମା–ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟକୁ ପରମ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଧରି, ଯୋଗର ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ସାଧନା—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଏକାଗ୍ରତା, ଧ୍ୟାନ—କୁ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ସ୍ଥିର କରିବାର ଉପାୟ କହେ। ବାସନା ଓ ମନୋବୃତ୍ତି ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦନ କରିବା ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା।
Start ReadingKey Teachings
- The “razor” (kṣurikā) symbolizes sharp discrimination (viveka) that cuts ignorance (avidyā) and egoic identification.
- Liberation is the recognition of the Self (ātman) as pure witness-consciousness
ultimately non-different from brahman.
- Yogic interiorization—withdrawal of the senses and steady meditation—supports the stabilization of non-dual insight.
- Bondage persists through vāsanās (latent tendencies) and mental modifications; these are to be severed
not indulged.
- The path is subtle and demanding: steadiness
restraint
and inner purity are prerequisites for realization.
- True knowledge is transformative: it removes superimposition (adhyāsa) rather than adding conceptual complexity.
- The body–mind is an instrument; the Self is unattached
luminous
and ever-free.
Verses of the Kshurika
25 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ क्षुरिकां सम्प्रवक्ष्यामि धारणां योगसिद्धये । यं प्राप्य न पुनर्जन्म योगयुक्तस्य जायते ॥१॥
ଓଂ। ଯୋଗସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଧାରଣା ‘କ୍ଷୁରିକା’କୁ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି; ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ଯୋଗନିଷ୍ଠ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଆଉ ହୁଏ ନାହିଁ॥୧॥
Moksha (freedom from punarjanma) through dhāraṇāVerse 2
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ କଥାମତେ—ନିଃଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେଠାରେ ଆସନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସ; କୂର୍ମ ପରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହରି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିରୋଧ କର; ପ୍ରଣବ ସହ ଦ୍ୱାଦଶମାତ୍ରା ଯୋଗରେ ଧୀରେ ଧୀରେ; ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାର) ନିରୋଧ କରି, ସମଗ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ପୂରଣ କର; ଉର, ମୁଖ, କଟି ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ଅଳ୍ପ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ରଖ; ନାସାଭ୍ୟନ୍ତରେ ଚଳିତ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠାରେ ଧାରଣ କର; ପରେ ପ୍ରାଣ ସେଠାକୁ ଗଲେ ତାହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁକ୍ତ କର॥୨-୫॥
Upāsanā/Dhyāna as a means to ātma-jñāna; Prāṇa–manas saṁyama (discipline of breath and mind)Verse 3
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ କଥାମତେ—ନିଃଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେଠାରେ ଆସନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ବସ; କୂର୍ମ ପରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହରି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିରୋଧ କର; ପ୍ରଣବ ସହ ଦ୍ୱାଦଶମାତ୍ରା ଯୋଗରେ ଧୀରେ ଧୀରେ; ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାର) ନିରୋଧ କରି, ସମଗ୍ର ଆତ୍ମାକୁ ପୂରଣ କର; ଉର, ମୁଖ, କଟି ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ଅଳ୍ପ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ରଖ; ନାସାଭ୍ୟନ୍ତରେ ଚଳିତ ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ସେଠାରେ ଧାରଣ କର; ପରେ ପ୍ରାଣ ସେଠାକୁ ଗଲେ ତାହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁକ୍ତ କର॥୨-୫॥
Upāsanā/Dhyāna; Prāṇa–manas saṁyamaVerse 4
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
ସ୍ୱୟଂଭୂ (ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା) ଯେପରି ବେଦତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ସେପରି ନିଃଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ଆସନସ୍ଥ ହୋଇ, କଚ୍ଛପ ପରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଂହରି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ସହ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରାର ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଧୀରେ ଧୀରେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର (ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦ୍ୱାର) ବନ୍ଦ କରି, ସମଗ୍ର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉର, ମୁଖ, କଟି ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ସମରେଖ ରଖି, ନାଭିପ୍ରଦେଶକୁ ଅଳ୍ପ ଉନ୍ନତ କରି; ନାସାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥରେ ଚଳିତ ପ୍ରାଣକୁ ସେଠାରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣ ସେଠାରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ପରେ ତାହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Mokṣa through prāṇava-upāsanā and prāṇa-nirodha (inner withdrawal leading toward ātma-jñāna)Verse 5
वेदतत्त्वार्थविहितं यथोक्तं हि स्वयंभुवा । निःशब्दं देशमास्थाय तत्रासनमवस्थितः ॥ कूर्मोऽङ्गानीव संहृत्य मनो हृदि निरुध्य च । मात्राद्वादशयोगेन प्रणवेन शनैः शनैः ॥ पूरयेत्सर्वमात्मानं सर्वद्वारं निरुध्...
ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯେପରି ବେଦସତ୍ୟର ତାତ୍ପର୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ନିଃଶବ୍ଦ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଆସନସ୍ଥ ହୋଇ, କଚ୍ଛପ ପରି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପଛକୁ ଟାଣି, ମନକୁ ହୃଦୟରେ ରୋକିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ସହ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା ସାଧନାରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରି, ସମଗ୍ର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉର, ମୁଖ, କଟି ଓ ଗ୍ରୀବାକୁ ସମରେଖ ରଖି, ନାଭିପ୍ରଦେଶକୁ ଅଳ୍ପ ଉନ୍ନତ କରି; ନାସାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥରେ ଚଳିତ ପ୍ରାଣକୁ ସେଠାରେ ସ୍ଥିର ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣ ସେଠାରେ ବସିଗଲେ, ପରେ ତାହାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
Upāsanā leading to inner stillness (antaḥkaraṇa-nirodha) as a proximate means toward liberationVerse 6
स्थिरमात्रादृढं कृत्वा अङ्गुष्ठेन समाहितः । द्वे गुल्फे तु प्रकुर्वीत जङ्घे चैव त्रयस्त्रयः ॥ द्वे जानुनी तथोरुभ्यां गुदे शिश्ने त्रयस्त्रयः । वायोरायतनं चात्र नाभिदेशे समाश्रयेत् ॥
ମାତ୍ରାଭ୍ୟାସକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଦୃଢ଼ କରି, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଦୁଇ ଗୁଲ୍ଫ (ଗୋଡ଼ଗିଟି) ଉପରେ ସ୍ଥାପନ/ଚାପ ଦେବା ଉଚିତ; ଜଂଘାରେ ତିନି-ତିନି ସ୍ଥାନରେ, ଦୁଇ ଜାନୁରେ, ଏବଂ ଊରୁରେ ମଧ୍ୟ। ଗୁଦ ଓ ଶିଶ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ତିନି-ତିନି ସ୍ଥାନରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଏଠାରେ ବାୟୁର ଆୟତନ—ନାଭିପ୍ରଦେଶ—କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।
Prāṇa as a functional gateway to inner mastery (yoga-sādhana as aid to mokṣa)Verse 7
स्थिरमात्रादृढं कृत्वा अङ्गुष्ठेन समाहितः । द्वे गुल्फे तु प्रकुर्वीत् जङ्घे चैव त्रयस्त्रयः ॥ द्वे जानुनी तथोरुभ्यां गुदे शिश्ने त्रयस्त्रयः । वायोरायतनं चात्र नाभिदेशे समाश्रयेत् ॥६–७॥
ଆସନକୁ ଦୃଢ଼ ଓ ସ୍ଥିର କରି, ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକା) ଠାରେ ଦୁଇଟି ବନ୍ଧ/ଦବାଣ କରିବ; ଜଂଘା (ପିଣ୍ଡଳୀ) ଠାରେ ମଧ୍ୟ ତିନି-ତିନି। ଦୁଇ ଜାନୁ (ଘୁଁଡ଼ି) ଠାରେ ଦୁଇଟି, ଏବଂ ଊରୁ (ଜଂଘ) ଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି; ଗୁଦ ଓ ଶିଶ୍ନ ଠାରେ ତିନି-ତିନି। ଏଠାରେ ନାଭିଦେଶରେ ବାୟୁ (ପ୍ରାଣବାୟୁ) ର ଆୟତନ—ଆଧାର—କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବ।
Prāṇa (vital force) as an upāsanā-support leading toward inner stillness and mokṣa-oriented meditationVerse 8
तत्र नाडी सुषुम्ना तु नाडीभिर्बहुभिर्वृता । अणु रक्ताश्च पीताश्च कृष्णास्ताम्रा विलोहिताः ॥८॥
ସେଠାରେ ସୁଷୁମ୍ନା ନାମକ ନାଡ଼ୀ ଅନେକ ନାଡ଼ୀଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ—ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନାଡ଼ୀମାନେ—ଲାଲ ଓ ହଳଦିଆ, କଳା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ।
Subtle body (sūkṣma-śarīra) and nāḍī-prāṇa framework as a preparatory discipline for Self-knowledgeVerse 9
अतिसूक्ष्मां च तन्वीं च शुक्लां नाडीं समाश्रयेत् । तत्र संचारयेत् प्राणान् ऊर्णनाभीव तन्तुना ॥९॥
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସନ୍ନ ଓ ଶ୍ୱେତ ନାଡ଼ୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବ; ସେଠାରେ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ସଞ୍ଚାଳିତ କରିବ—ଯେପରି ଊର୍ଣ୍ଣନାଭି (ମକଡ଼ା) ନିଜ ତନ୍ତୁଦ୍ୱାରା କରେ।
Inner control and refinement of prāṇa as an aid to nididhyāsana (deep contemplation) culminating in ātma-jñānaVerse 10
ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥१०॥
ତତଃ ରକ୍ତ ଉତ୍ପଳ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ମହା ଆୟତନ—ବେଦାନ୍ତରେ ଉକ୍ତ ଦହର ପୁଣ୍ଡରୀକ—ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାକୁ ଭେଦି ପ୍ରବାହ କଣ୍ଠକୁ ଆସେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ସେଇ ନାଡୀକୁ ପୂରଣ କରେ। ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ ହୋଇଥିବା ଅତିତୀକ୍ଷ୍ଣ ମନକୁ କ୍ଷୁର (ଉସ୍ତରା) ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଗ୍ରସର ହେବା।
Ātman (Puruṣa) in the dahara-puṇḍarīka (heart-lotus); mokṣa through viveka and yogic inner ascentVerse 11
ततो रक्तोत्पलाभासं पुरुषायतनं महत् । दहरं पुण्डरीकं तद्वेदान्तेषु निगद्यते ॥ तद्भित्त्वा कण्ठमायाति तां नाडीं पूरयन् यतः । मनसस्तु क्षुरं गृह्य सुतीक्ष्णं बुद्धिनिर्मलम् ॥११॥
ତତଃ ରକ୍ତ କମଳ ସଦୃଶ ପୁରୁଷଙ୍କ ମହା ଆୟତନ—ବେଦାନ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଦହର ପୁଣ୍ଡରୀକ—ତାହାର ଧ୍ୟାନ ହୁଏ। ତାହାକୁ ଭେଦି ସାଧକ କଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ସେଇ ନାଡୀ ପୂରିତ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଅତିତୀକ୍ଷ୍ଣ ମନକୁ କ୍ଷୁର ସମାନ ଧରି ସାଧନା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Dahara-vidyā and inner ascent; purification of mind (antaḥkaraṇa-śuddhi) as means toward mokṣaVerse 12
पादस्योपरि यन्मध्ये तद्रूपं नाम कृन्तयेत् । मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकीर्तनम् । तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य म...
ପାଦର ଉପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠାର ‘ନାମ-ରୂପ’କୁ ମନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା, ନିତ୍ୟ ଯୋଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, କାଟିବା ଉଚିତ। ପିଣ୍ଡଳୀର ମର୍ମ ‘ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧ୍ୟାନବଳର ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଧାରଣାମାନେ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଛେଦ କରିବା। ଊର୍ବୀମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରି—ମର୍ମସ୍ଥ ପ୍ରାଣକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ବିନ୍ଦୁରେ—ଚତୁର୍ଭ୍ୟାସ ଯୋଗରେ, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ, ଛେଦ କରିବା।
Nāma-rūpa (phenomenal limitation) to be ‘cut’; mokṣa through yogic dhāraṇā/dhyāna and vivekaVerse 13
पादस्योपरि यन्मध्ये तद्रूपं नाम कृन्तयेत् । मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकीर्तनम् । तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य म...
ପାଦର ଉପରେ ଥିବା ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଯେ ରୂପ-ଗ୍ରନ୍ଥି ଅଛି, ଯୋଗକୁ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରି ମନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ‘ଛେଦ’ କରିବା ଉଚିତ। ଜଂଘାର ମର୍ମସ୍ଥାନର ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନ/ଜାଗରଣକୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧ୍ୟାନବଳ-ଯୋଗରେ ଧାରଣାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟରେ କାଟିବା ଉଚିତ। ପରେ ଊର୍ବ (ଜଂଘା) ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରି, ମର୍ମରେ ପ୍ରାଣବିମୋଚନ ସାଧି, ଚତୁରଭ୍ୟାସ-ଯୋଗରେ ନିରାଶା/ଦୁର୍ବଳତାରୁ ସତର୍କ ରହି ଛେଦ କରିବା ଉଚିତ।
Moksha (liberation) through prāṇa–nāḍī purification and dhāraṇā leading toward realization of the SelfVerse 14
पादस्योपरि यन्मध्ये तद्रूपं नाम कृन्तयेत् । मनोद्वारेण तीक्ष्णेन योगमाश्रित्य नित्यशः ॥ इन्द्रवज्र इति प्रोक्तं मर्मजङ्घानुकीर्तनम् । तद्ध्यानबलयोगेन धारणाभिर्निकृन्तयेत् ॥ ऊर्वोर्मध्ये तु संस्थाप्य म...
ପାଦର ଉପର ମଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିବା ସେଇ ରୂପ-ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଯୋଗକୁ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରି ମନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ‘ଛେଦ’ କରିବା ଉଚିତ। ଜଂଘାର ମର୍ମସ୍ଥାନର ଜାଗରଣ/ଅନୁକୀର୍ତ୍ତନକୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରବଜ୍ର’ କୁହାଯାଏ; ଧ୍ୟାନବଳ-ଯୋଗରେ ଧାରଣାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ କାଟିବା ଉଚିତ। ପରେ ଊର୍ବ (ଜଂଘା) ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରି, ମର୍ମରେ ପ୍ରାଣବିମୋଚନ କରି, ଚତୁରଭ୍ୟାସର ପୁନରାବୃତ୍ତି ସାଧନାରେ ନିରାଶାକୁ ରୋକି ଛେଦ କରିବା ଉଚିତ।
Sādhana (yogic means) as auxiliary to Self-knowledge; removal of granthi-like obstructions to prāṇa and mindVerse 15
ततः कण्ठान्तरे योगी समूहन्नाडिसञ्चयम् । एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वराः स्मृताः ॥ सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी । इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन च ॥
ତାପରେ ଯୋଗୀ କଣ୍ଠ ପ୍ରଦେଶରେ ନାଡୀମାନଙ୍କ ସମୁଚ୍ଚୟକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ—ଏକଶେ ଏକ ନାଡୀ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସୁଷୁମ୍ନା ପରମରେ ଲୀନ; ସେ ନିର୍ମଳ (ବିରଜା), ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପିଣୀ। ଇଡା ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପିଙ୍ଗଳା ଦକ୍ଷିଣ/ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Brahman/Ātman realization supported by suṣumnā-oriented inner ascent; subtle-body doctrine as soteriological aidVerse 16
ततः कण्ठान्तरे योगी समूहन्नाडिसञ्चयम् । एकोत्तरं नाडिशतं तासां मध्ये वराः स्मृताः ॥ सुषुम्ना तु परे लीना विरजा ब्रह्मरूपिणी । इडा तिष्ठति वामेन पिङ्गला दक्षिणेन च ॥
ତତଃ କଣ୍ଠାନ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ଯୋଗୀ ନାଡୀମାନଙ୍କ ସଞ୍ଚୟକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ। ନାଡୀ ଏକଶେ ଏକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ। ସୁଷୁମ୍ନା ତୁ ପରମରେ ଲୀନ—ନିର୍ମଳ, ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପିଣୀ। ଇଡା ବାମେ ଅବସ୍ଥିତ, ପିଙ୍ଗଳା ଦକ୍ଷିଣେ।
Brahman; subtle body (sūkṣma-śarīra) as an aid to realizationVerse 17
तयोर्मध्ये वरं स्थानं यस्तं वेद स वेदवित् । द्वासप्ततिसहस्राणि प्रतिनाडीषु तैलितम् ॥
ସେଇ ଦୁଇଟି (ଇଡା ଓ ପିଙ୍ଗଳା) ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଯେ ତାହାକୁ ଜାଣେ ସେ ବେଦବିତ୍। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନାଡୀରେ ଦ୍ୱାସପ୍ତତି ସହସ୍ର (ପ୍ରବାହ/ଶାଖା) ‘ତୈଲିତ’—ସ୍ନିଗ୍ଧ ରସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Upāsanā leading to Brahma-jñāna; prāṇa as subtle support for knowledgeVerse 18
छिद्यते ध्यानयोगेन सुषुम्नैका न छिद्यते । योगनिर्मलधारेण क्षुरेणानलवर्चसा ॥ छिन्देन्नाडीशतं धीरः प्रभावादिह जन्मनि । जातीपुष्पसमायोगैर्यथा वास्यति तैलितम् ॥
ଧ୍ୟାନଯୋଗଦ୍ୱାରା (ଗ୍ରନ୍ଥି/ଅବରୋଧ) ଛିଦ୍ୟ ହୁଏ; ସୁଷୁମ୍ନା ଏକା ଛିଦ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୋଗେ ନିର୍ମଳ ହୋଇଥିବା ଧାରା—ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ ତେଜଯୁକ୍ତ କ୍ଷୁର (ଉସ୍ତରା) ସଦୃଶ—ଦ୍ୱାରା ଧୀର ପୁରୁଷ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଏଠାରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ଶତ ନାଡୀକୁ ଛିନ୍ଦିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଜାତୀ ପୁଷ୍ପର ସଂଯୋଗରେ ତେଲ ସୁଗନ୍ଧିତ ହୁଏ।
Mokṣa through purification and cutting of bondage (granthi/saṃskāra) culminating in Brahman-realizationVerse 19
छिद्यते ध्यानयोगेन सुषुम्नैका न छिद्यते । योगनिर्मलधारेण क्षुरेणानलवर्चसा ॥ छिन्देन्नाडीशतं धीरः प्रभावादिह जन्मनि । जातीपुष्पसमायोगैर्यथा वास्यति तैतिलम् ॥१८–१९॥
ଧ୍ୟାନଯୋଗରେ ନାଡୀମାନେ ଛିଦ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏକମାତ୍ର ସୁଷୁମ୍ନା ଛିଦ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୋଗଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ ଧାରା ଓ ଅଗ୍ନିସମ ଦୀପ୍ତି ଥିବା କ୍ଷୁରଦ୍ୱାରା ଧୀର ପୁରୁଷ ଏହି ଜନ୍ମରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ଶତ ନାଡୀକୁ ଛେଦ କରିବା ଉଚିତ; ଯେପରି ଜାତୀପୁଷ୍ପସଂଯୋଗରେ ତିଳତେଲ ସୁଗନ୍ଧିତ ହୁଏ।
Moksha (liberation) through yogic purification of the subtle channels (nāḍī-śuddhi) and ascent via suṣumnāVerse 20
एवं शुभाशुभैर्भावैः सा नाडीति विभावयेत् । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते पुनर्जन्मविवर्जिताः ॥२०॥
ଏହିପରି ଶୁଭାଶୁଭ ଭାବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ‘ନାଡୀ’ ବୋଲି ବିଭାବନା କରିବା ଉଚିତ। ସେହି ଭାବନାରେ ଭାବିତ ଲୋକମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Saṃsāra and Mokṣa; transformation of bhāva (mental dispositions) leading to freedom from punarjanmaVerse 21
तपोविजितचित्तस्तु निःशब्दं देशमास्थितः । निःसङ्गतत्त्वयोगज्ञो निरपेक्षः शनैः शनैः ॥२१॥
କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଜିତାଯାଇଛି, ସେ ନିଃଶବ୍ଦ ଦେଶକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ନିଃସଙ୍ଗତତ୍ତ୍ୱ-ଯୋଗକୁ ଜାଣି, ନିରପେକ୍ଷ ହୋଇ, ଧୀରେ ଧୀରେ—ପଦେ ପଦେ—ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Vairāgya (non-attachment) and tapas as disciplines supporting mokṣa-oriented knowledgeVerse 22
पाशं छित्त्वा यथा हंसो निर्विशङ्कं खमुत्क्रमेत् । छिन्नपाशस्तथा जीवः संसारं तरते सदा ॥२२॥
ପାଶକୁ ଛେଦି, ଯେପରି ହଂସ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଉତ୍କ୍ରମଣ କରେ, ସେପରି ପାଶଛିନ୍ନ ଜୀବ ସଦା ସଂସାରକୁ ତରିଯାଏ।
Moksha (liberation through cutting bondage/avidyā)Verse 23
यथा निर्वाणकाले तु दीपो दग्ध्वा लयं व्रजेत् । तथा सर्वाणि कर्माणि योगी दग्ध्वा लयं व्रजेत् ॥२३॥
ନିର୍ବାଣକାଳେ ଦୀପ ଜଳି ଲୟକୁ ଯାଏ ଯେପରି, ସେପରି ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଲୟକୁ ଯାଏ।
Karma-kṣaya and Moksha (burning of karma through knowledge/yoga)Verse 24
प्राणायामसुतीक्ष्णेन मात्राधारेण योगवित् । वैराग्योपलघृष्टेन छित्त्वा तं तु न बध्यते ॥२४॥
ପ୍ରାଣାୟାମର ଅତିତୀକ୍ଷ୍ଣ ଉପାୟରେ, ମାତ୍ରା-ଆଧାର (ମାପିତ ଶ୍ୱାସ)ର ସହାୟତାରେ, ବୈରାଗ୍ୟର ଶାଣପଥରେ ଘଷି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କରି, ଯୋଗବିଦ୍ ସେହି ବନ୍ଧନକୁ ଛେଦିଦେଲେ ପୁଣି ବନ୍ଧିତ ହୁଏନା।
Yoga-sādhana leading to bandha-nivṛtti (release from bondage); Vairāgya and prāṇāyāma as auxiliaries to liberationVerse 25
अमृतत्वं समाप्नोति यदा कामात् स मुच्यते । सर्वेषणाविनिर्मुक्तश्छित्त्वा तं तु न बध्यत इत्युपनिषत् ॥२५॥
ଯେତେବେଳେ ସେ କାମନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ଏଷଣାରୁ ବିନିର୍ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ କାମବନ୍ଧନକୁ ଛେଦିଦେଇ, ସେ ଆଉ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଉପନିଷଦ କହେ।
Moksha (liberation) through kāma-kṣaya (cessation of desire) and sarveṣaṇā-tyāga (renunciation of all cravings)