Bahvricha
ବହ୍ୱୃଚ (ବହ୍ୱୃଚା) ଉପନିଷଦ ଋଗ୍ବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଶାକ୍ତ ଉପନିଷଦ, ଯାହା ଦେବୀସୂକ୍ତ (ଋଗ୍ବେଦ 10.125) ର ‘ଅହଂ’ ବାଣୀକୁ ଉପନିଷଦୀୟ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଅଳ୍ପ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବୀକୁ ବାକ୍, ପ୍ରାଣ ଓ ଦେବତାଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ଜଗତର ପରମ କାରଣ-ଶକ୍ତି ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣ ଆଦି ଦେବତା ଏକ ଶକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟରୂପ—ଏହି ବେଦାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟ। ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମ-ଶକ୍ତି ଅଭେଦ, ଚେତନାଶକ୍ତିର ସ୍ୱପ୍ରକାଶତା, ଏବଂ ଦେବୀର ଅନ୍ତର୍ବ୍ୟାପ୍ତି-ପରାବ୍ୟାପ୍ତି—ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ—ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଏ। ‘ବାକ୍’କୁ ଦେବୀର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଧରି ମନ୍ତ୍ର/ଶ୍ରୁତିକୁ ଜ୍ଞାନସାଧନାର ଅଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଇତିହାସ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଏହା ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ବୈଦିକ ପ୍ରାମାଣ୍ୟକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରେ ଏବଂ ଉପନିଷଦର ‘ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ’ ବୋଧକୁ ଦେବୀକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାଷାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ। ‘ଦେବୀ ହିଁ ଆତ୍ମା’ ଏହି ପରିଚୟରେ ଦ୍ୱୈତଭ୍ରମ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Start ReadingKey Teachings
Devī/Śakti is identified with Brahman: the ultimate reality is conscious power, self-luminous and all-pervading.
The Devī-sūkta paradigm: the Goddess speaks as the source of gods, seers, and cosmic order; Vedic deities are her functions.
Vāc (sacred speech) as metaphysics: mantra and revelation are expressions of Devī’s own being; speech is a path to knowledge.
Immanence and transcendence: Devī is both the world’s material-causal ground and the transcendent witness beyond all forms.
Non-dual recognition: liberation arises from realizing the identity of ātman and Devī/Brahman, dissolving subject–object duality.
Unity of jñāna and bhakti: contemplative insight and devotional orientation are complementary modes of approaching the same supreme.
Ritual and inner worship: external Vedic/tantric forms are validated but subordinated to inner realization of Devī as the Self.
Verses of the Bahvricha
9 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
देवी ह्येकाग्र एवासीत् । सैव जगदण्डम् असृजत् । कामकलेति विज्ञायते । शृङ्गारकलेति विज्ञायते ॥१॥
ଆଦିରେ ଦେବୀ ଏକାଗ୍ରରୂପେ ଏକା ଥିଲେ। ସେଇ ନିଜେ ଜଗଦଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ‘କାମକଳା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ‘ଶୃଙ୍ଗାରକଳା’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।
Śakti as Brahman (cosmic causality; manifestation from the One)Verse 2
तस्या एव ब्रह्मा अजीजनत् । विष्णुर् अजीजनत् । रुद्रोऽजीजनत् । सर्वे मरुद्गणा अजीजनत् । गन्धर्वाप्सरसः किन्नरा वादित्रवादिनः समन्ताद् अजीजनत् । भोग्यम् अजीजनत् । सर्वम् अजीजनत् । सर्वं शाक्तम् अजीजनत् ...
ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଜନ୍ମିଲେ; ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସମସ୍ତ ମରୁଦ୍ଗଣ ଜନ୍ମିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, କିନ୍ନର ଓ ବାଦ୍ୟବାଦକମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଭୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ସବୁକିଛି ଜନ୍ମିଲା। ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ସବୁ ଜନ୍ମିଲା। ଅଣ୍ଡଜ, ସ୍ୱେଦଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ, ଜରାୟୁଜ—ଯେକୌଣସି ପ୍ରାଣୀ, ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ, ମନୁଷ୍ୟ ସହିତ—ସମସ୍ତେ ଜନ୍ମିଲେ।
Śakti as the material and efficient cause of the universe; emanation of deities and beingsVerse 3
सैषा परा शक्तिः । सैषा शांभवीविद्या कादिविद्येति वा हादिविद्येति वा सादिविद्येति वा । रहस्यम् । ओमों वाचि प्रतिष्ठा ॥३॥
ସେଇ ପରାଶକ୍ତି। ସେଇ ଶାମ୍ଭବୀବିଦ୍ୟା—କାଦିବିଦ୍ୟା, କିମ୍ବା ହାଦିବିଦ୍ୟା, କିମ୍ବା ସାଦିବିଦ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ରହସ୍ୟ: ‘ଓଁ, ଓଁ’—ବାଣୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଆଧାର।
Mantra-śakti; Śāmbhavī-vidyā; Om as the basis of vāk (speech)Verse 4
सैव पुरत्रयं शरीरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरम् अवभासयन्ती देशकालवस्त्वन्तरसङ्गात् महात्रिपुरसुन्दरी वै प्रत्यक्चितिः ॥४॥
ସେଇ ତ୍ରିପୁର (ତିନି ନଗର) ଓ ଶରୀରତ୍ରୟକୁ ବ୍ୟାପି, ବାହ୍ୟ ଓ ଆନ୍ତରକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା; ଦେଶ-କାଳ-ବସ୍ତୁ-ଭେଦର ସଂଯୋଗରୁ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ ଚିତିସ୍ୱରୂପା ମହାତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ ହିଁ।
Pratyak-caitanya (inner consciousness) as Devī; pervasion of the three bodies/worlds; nondual illuminationVerse 5
सैवात्मा ततोऽन्यम् असत्यम् अनात्मा । अत एषा ब्रह्मासंवित्तिर्भावाभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्याऽद्वितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी बहिरन्तरम् अनुप्रविश्य स्वयम् एकैव विभाति । यदस्...
ସେଇ ଆତ୍ମା; ତାହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅସତ୍ୟ, ଅନାତ୍ମା। ତେଣୁ ଏହା ବ୍ରହ୍ମସଂବିତ୍—ଭାବ-ଅଭାବର କଳାରୁ ମୁକ୍ତ—ଚିଦ୍ବିଦ୍ୟା, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମସଂବିତ୍। ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ-ଲହରୀ ମହାତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତରକୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରି, ସ୍ୱୟଂ ଏକା ହିଁ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଯାହା ଅଛି ତାହା ସନ୍ମାତ୍ର; ଯାହା ଦୀପ୍ତ ହୁଏ ତାହା ଚିନ୍ମାତ୍ର; ଯାହା ପ୍ରିୟ—ଆନନ୍ଦ—ସେଇ ମହାତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀର ପୂର୍ବାକାର। ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଓ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ—ସବୁ ମହାତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ। ‘ଲଲିତା’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ—ସେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅଖଣ୍ଡାର୍ଥ ପରବ୍ରହ୍ମ।
Advaita (nondual Brahman) expressed as Śakti/Tripurasundarī; Sat-Cit-Ānanda; negation of anātmanVerse 6
पञ्चरूपपरित्यागाद् दर्परूपप्रहाणतः । अधिष्ठानं परं तत्त्वम् एकं सच्छिष्यते महत् ॥ इति ॥ ६ ॥
ପଞ୍ଚରୂପକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଏବଂ ଦର୍ପ (ଅହଂକାର) ରୂପକୁ ପ୍ରହାଣ କଲେ, ଅଧିଷ୍ଠାନରୂପ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏକମାତ୍ର ମହାନ ସତ୍—ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।
Brahman as adhiṣṭhāna (substratum); renunciation of nāma-rūpa and ahaṅkāraVerse 7
प्रज्ञानं ब्रह्मेति वा अहं ब्रह्मास्मीति वा भाष्यते । तत्त्वमसीत्येव संभाष्यते । अयमात्मा ब्रह्मेति वा ब्रह्मैवाहमस्मीति वा ॥ ७ ॥
‘ପ୍ରଜ୍ଞାନ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ ହୁଏ; ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ହୁଏ; ‘ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ’ କିମ୍ବା ‘ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Mahāvākya teaching; identity of Ātman and Brahman; prajñāna (pure consciousness)Verse 8
योऽहमस्मीति वा सोऽहमस्मीति वा योऽसौ सोऽहमस्मीति वा या भाव्यते सैषा षोडशी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी बालाम्बिकेति बगलेति वा मातङ्गीति स्वयंवरकल्याणीति भुवनेश्वरीति चामुण्डेति चण्डेति...
‘ମୁଁ ସେ’ କିମ୍ବା ‘ସେ ମୁଁ’ କିମ୍ବା ‘ଯେ ସେ—ସେଇ ମୁଁ’ ଭାବେ ଯାହାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ଷୋଡଶୀ ଶ୍ରୀବିଦ୍ୟା, ପଞ୍ଚଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୀ ମହାତ୍ରିପୁରସୁନ୍ଦରୀ—ବାଲାମ୍ବିକା, ବଗଲା, ମାତଙ୍ଗୀ, ସ୍ୱୟଂବରକଲ୍ୟାଣୀ, ଭୁବନେଶ୍ୱରୀ, ଚାମୁଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡୀ, ୱାରାହୀ, ତିରସ୍କରିଣୀ, ରାଜମାତଙ୍ଗୀ, ଶୁକଶ୍ୟାମଳା, ଲଘୁଶ୍ୟାମଳା, ଅଶ୍ୱାରୂଢା, ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗିରା, ଧୂମାବତୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦକଲିକା ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Upāsanā of nondual identity (so’ham/yo’ham) integrated with Śrīvidyā/Devī as Brahman; nāma-rūpa as divine modalitiesVerse 9
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते । इत्युपनिषत् ॥ ९ ॥
ଋଚାମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଷରରୂପ ପରମ ବ୍ୟୋମରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି। ଯେ ତାହାକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ଋଚାଦ୍ୱାରା କ’ଣ କରିବ? ଯେମାନେ ତାହାକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ହିଁ ସେଠାରେ ଏକତ୍ର ସମାସୀନ ହୁଅନ୍ତି—ଇତ୍ୟୁପନିଷତ୍।
Akṣara Brahman; primacy of realization over mere recitation; ‘parama vyoman’ as the locus of BrahmanAsk anything about the Bahvricha Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.