Niralamba

Verse 1

ॐ नमः शिवाय गुरवे सच्चिदानन्दमूर्तये । निष्प्रपञ्चाय शान्ताय निरालम्बाय तेजसे ॥ निरालम्बं समाश्रित्य सालम्बं विजहाति यः । स संन्यासी च योगी च कैवल्यं पदमश्नुते ॥१॥

ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ—ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦମୂର୍ତ୍ତି ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ନିଷ୍ପ୍ରପଞ୍ଚ, ଶାନ୍ତ, ନିରାଲମ୍ବ ଓ ତେଜୋମୟ ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ବନ୍ଦନ। ଯେ ନିରାଲମ୍ବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସମସ୍ତ ଆଧାରିତ ଆଶ୍ରୟ/ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ଯୋଗୀ ଉଭୟ; ସେ କୈବଲ୍ୟପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 2

एषामज्ञानजन्तूनां समस्तारिष्टशान्तये । यद्यद्बोद्धव्यमखिलं तदाशङ्क्य ब्रवीम्यहम् ॥२॥

ଅଜ୍ଞାନରେ ପତିତ ଏହି ଜୀବମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅରିଷ୍ଟ (ବିପଦ) ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ ସେ ସବୁକୁ ବିଚାର କରି ମୁଁ, ଆଶଙ୍କ୍ୟ, କହୁଛି।

Verse 3

किं ब्रह्म । क ईश्वरः । को जीवः । का प्रकृतिः । कः परमात्मा । को ब्रह्मा । को विष्णुः । को रुद्रः । क इन्द्रः । कः शमनः । कः सूर्यः । कश्चन्द्रः । के सुराः । के असुराः । के पिशाचाः । के मनुष्याः । काः...

‘ବ୍ରହ୍ମ କ’ଣ? ଈଶ୍ୱର କିଏ? ଜୀବ କିଏ? ପ୍ରକୃତି କ’ଣ? ପରମାତ୍ମା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମା କିଏ? ବିଷ୍ଣୁ କିଏ? ରୁଦ୍ର କିଏ? ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ? ଯମ କିଏ? ସୂର୍ଯ୍ୟ କିଏ? ଚନ୍ଦ୍ର କିଏ? ଦେବମାନେ କିଏ? ଅସୁରମାନେ କିଏ? ପିଶାଚମାନେ କିଏ? ମନୁଷ୍ୟମାନେ କିଏ? ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କିଏ? ପଶୁ ଆଦି କିଏ? ସ୍ଥାବର କ’ଣ? ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି କିଏ? ଜାତି କ’ଣ? କର୍ମ କ’ଣ? ଅକର୍ମ କ’ଣ? ଜ୍ଞାନ କ’ଣ? ଅଜ୍ଞାନ କ’ଣ? ସୁଖ କ’ଣ? ଦୁଃଖ କ’ଣ? ସ୍ୱର୍ଗ କ’ଣ? ନରକ କ’ଣ? ବନ୍ଧନ କ’ଣ? ମୋକ୍ଷ କ’ଣ? ଉପାସ୍ୟ କିଏ? ଶିଷ୍ୟ କିଏ? ବିଦ୍ୱାନ କିଏ? ମୂଢ଼ କିଏ? ଆସୁର କ’ଣ? ତପ କ’ଣ? ପରମ ପଦ କ’ଣ? ଗ୍ରାହ୍ୟ କ’ଣ? ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କ’ଣ? ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କିଏ?’—ଏପରି ଶଙ୍କ୍ୟ ପଚାରିଲେ। ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ‘ବ୍ରହ୍ମ।’

Verse 4

स होवाच— महदहङ्कारपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशत्वेन बृहद्रूपेणाण्डकोशेन कर्मज्ञानार्थरूपतया भासमानम् अद्वितीयम् अखिलोपाधिविनिर्मुक्तं तत् सकलशक्त्युपबृंहितम् अनाद्यनन्तं शुद्धं शिवं शान्तं निर्गुणम् इत्यादि...

ସେ କହିଲେ— ଯେ ଚେତନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ (ଈଶ୍ୱର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ) ମହତ୍, ଅହଂକାର, ପୃଥିବୀ, ଆପ, ତେଜ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ରୂପେ, ଏବଂ ବିଶାଳ ଅଣ୍ଡକୋଶ ରୂପେ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟ ରୂପେ ଭାସିତ ହୁଏ; ତଥାପି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସମସ୍ତ ଉପାଧିରୁ ବିନିର୍ମୁକ୍ତ, ସକଳ ଶକ୍ତିରେ ଉପବୃଂହିତ, ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ଶିବ, ଶାନ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ— ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମାର୍ଥରେ ଅନିର୍ବଚନୀୟ।

Verse 5

ब्रह्मैव स्वशक्तिं प्रकृत्यभिधेयामाश्रित्य लोकान् सृष्ट्वा प्रविश्यान्तर्यामित्वेन ब्रह्मादीनां बुद्धीन्द्रियनियन्तृत्वाद् ईश्वरः॥ जीव इति च ब्रह्मविष्ण्वीशानेन्द्रादीनां नामरूपद्वारा स्थूलोऽहमिति मिथ...

ବ୍ରହ୍ମ ଏକାକୀ ନିଜ ସ୍ୱଶକ୍ତି ‘ପ୍ରକୃତି’କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଦିଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବାରୁ ‘ଈଶ୍ୱର’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶାନ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ନାମ-ରୂପ ଦ୍ୱାରା ‘ମୁଁ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ’ ବୋଲି ମିଥ୍ୟାଧ୍ୟାସ ହେତୁ ‘ଜୀବ’ କୁହାଯାଏ। ‘ମୁଁ’ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହର ଆରମ୍ଭକ ଭେଦରୁ ବହୁ ଜୀବ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 6

प्रकृतिरिति च ब्रह्मणः सकाशान् नानाविचित्रजगन्निर्माणसामर्थ्यबुद्धिरूपा ब्रह्मशक्तिरेव प्रकृतिः॥६॥

‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ— ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ନାନାବିଧ ବିଚିତ୍ର ଜଗତ ନିର୍ମାଣ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ-ବୁଦ୍ଧି ସ୍ୱରୂପ ଯେ ଶକ୍ତି; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତି ହିଁ ପ୍ରକୃତି।

Verse 7

परमात्मेति च देहादेः परतरत्वाद् ब्रह्मैव ॥७॥

ଦେହ ଆଦିଠାରୁ ଅତିପର ଯେ ପରମାତ୍ମା-ତତ୍ତ୍ୱ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ॥୭॥

Verse 8

परमात्मा स ब्रह्मा स विष्णुः स इन्द्रः स शमनः स सूर्यः स चन्द्रः । ते सुरास्ते असुरास्ते पिशाचास्ते मनुष्यास्ताः स्त्रियस्ते पश्वादयः । तत्स्थावरं ते ब्राह्मणादयः । सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति क...

ପରମାତ୍ମା ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ଯମ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ର; ଦେବମାନେ ସେଇ, ଅସୁରମାନେ ସେଇ, ପିଶାଚମାନେ ସେଇ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେଇ, ପଶୁ ଆଦି ସେଇ; ସ୍ଥାବର ଜଗତ୍‌ ମଧ୍ୟ ସେଇ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ମଧ୍ୟ ସେଇ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ଏଠାରେ କିଛି ନାନାତ୍ୱ ନାହିଁ॥୮-୯॥

Verse 9

परमात्मा स ब्रह्मा स विष्णुः स इन्द्रः स शमनः स सूर्यः स चन्द्रः । ते सुरास्ते असुरास्ते पिशाचास्ते मनुष्यास्ताः स्त्रियस्ते पश्वादयः । तत्स्थावरं ते ब्राह्मणादयः । सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति क...

ପରମାତ୍ମା ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଇ ଯମ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ର; ଦେବମାନେ ସେଇ, ଅସୁରମାନେ ସେଇ, ପିଶାଚମାନେ ସେଇ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେଇ, ପଶୁ ଆଦି ସେଇ; ସ୍ଥାବର ଜଗତ୍‌ ମଧ୍ୟ ସେଇ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ମଧ୍ୟ ସେଇ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ଏଠାରେ କିଛି ନାନାତ୍ୱ ନାହିଁ॥୮-୯॥

Verse 10

जातिरिति च। न चर्मणो न रक्तस्य न मांसस्य न चास्थिनः। न जातिरात्मनो जातिर्व्यवहारप्रकल्पिता॥१०॥

‘ଜାତି’ ବିଷୟରେ—ଏହା ନ ଚର୍ମର, ନ ରକ୍ତର, ନ ମାଂସର, ନ ଅସ୍ଥିର। ଆତ୍ମାର କୌଣସି ଜାତି ନାହିଁ; ଜାତି ଲୋକବ୍ୟବହାର ପାଇଁ କଳ୍ପିତ ଗଢ଼ନା ମାତ୍ର॥୧୦॥

Verse 11

कर्मेति च—क्रियमाणेन्द्रियैः कर्मण्यहं करोमीत्यध्यात्मनिष्ठतया कृतं कर्मैव कर्म। अकर्मेति च—कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यहङ्कारतया बन्धरूपं जन्मादिकारणं नित्यनैमित्तिकयागव्रततपोदानादिषु फलाभिसन्धानं यत्तदकर्म...

‘କର୍ମ’ ବିଷୟରେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ କରୁଛି’ ଭାବର ଅଧ୍ୟାତ୍ମନିଷ୍ଠା ସହିତ ଯେ କରାଯାଏ, ସେଇ କର୍ମ ହିଁ ସତ୍ୟ କର୍ମ। ‘ଅକର୍ମ’ ବିଷୟରେ—କର୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱାଦି ଅହଂକାରରୁ ଯାହା ବନ୍ଧନରୂପ ହୋଇ ଜନ୍ମାଦିର କାରଣ ହୁଏ; ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ଯାଗ, ବ୍ରତ, ତପ, ଦାନ ଆଦିରେ ଫଳାଭିସନ୍ଧାନ ରଖିବା—ତାହାକୁ ଅକର୍ମ କୁହାଯାଏ॥୧୧-୧୨॥

Verse 12

कर्मेति च—क्रियमाणेन्द्रियैः कर्मण्यहं करोमीत्यध्यात्मनिष्ठतया कृतं कर्मैव कर्म। अकर्मेति च—कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यहङ्कारतया बन्धरूपं जन्मादिकारणं नित्यनैमित्तिकयागव्रततपोदानादिषु फलाभिसन्धानं यत्तदकर्म...

‘କର୍ମ’ ବିଷୟରେ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ‘ମୁଁ କରୁଛି’ ଭାବର ଅଧ୍ୟାତ୍ମନିଷ୍ଠା ସହିତ ଯେ କରାଯାଏ, ସେଇ କର୍ମ ହିଁ ସତ୍ୟ କର୍ମ। ‘ଅକର୍ମ’ ବିଷୟରେ—କର୍ତୃତ୍ୱ-ଭୋକ୍ତୃତ୍ୱାଦି ଅହଂକାରରୁ ଯାହା ବନ୍ଧନରୂପ ହୋଇ ଜନ୍ମାଦିର କାରଣ ହୁଏ; ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ ଯାଗ, ବ୍ରତ, ତପ, ଦାନ ଆଦିରେ ଫଳାଭିସନ୍ଧାନ ରଖିବା—ତାହାକୁ ଅକର୍ମ କୁହାଯାଏ॥୧୧-୧୨॥

Verse 13

ज्ञानमिति च देहेन्द्रियनिग्रहसद्गुरूपासनश्रवणमनननिदिध्यासनैर्यद्यदृग्दृश्यस्वरूपं सर्वान्तरस्थं सर्वसमं घटपटादिपदार्थमिवाविकारं विकारेषु चैतन्यं विना किञ्चिन्नास्तीति साक्षात्कारानुभवो ज्ञानम् ॥१३॥

‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଙ୍କ ନିଗ୍ରହ, ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କ ଉପାସନା, ଏବଂ ଶ୍ରବଣ-ମନନ-ନିଦିଧ୍ୟାସନ ଦ୍ୱାରା ଯେ ସାକ୍ଷାତ୍କାରାନୁଭବ ହୁଏ: ଦ୍ରଷ୍ଟା-ଦୃଶ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଯାହା କିଛି, ସେ ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ, ସର୍ବତ୍ର ସମ, ଘଟ-ପଟାଦି ପଦାର୍ଥ ପରି ଅବିକାରୀ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିକାରରେ ଚେତନ୍ୟ ବିନା କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ॥୧୩॥

Verse 14

अज्ञानमिति च रज्जौ सर्पभ्रान्तिरिवाद्वितीये सर्वानुस्यूते सर्वमये ब्रह्मणि देवतिर्यङ्नरस्थावरस्त्रीपुरुषवर्णाश्रमबन्धमोक्षोपाधिनानात्मभेदकल्पितं ज्ञानमज्ञानम् ॥१४॥

‘ଅଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ରଜ୍ଜୁରେ ସର୍ପଭ୍ରାନ୍ତି ପରି, ସର୍ବାନୁସ୍ୟୁତ ଓ ସର୍ବମୟ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେବ-ତିର୍ୟକ-ନର-ସ୍ଥାବର, ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ, ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ, ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଆଦି ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ଅନାତ୍ମାର ନାନାତ୍ୱଭେଦ କଳ୍ପନା କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନ—ଏହି ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ ॥୧୪॥

Verse 15

सुखमिति च सच्चिदानन्दस्वरूपं ज्ञात्वा आनन्दरूपा या स्थितिः सैव सुखम् ॥१५॥

‘ସୁଖ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି (ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରି) ଯେ ଆନନ୍ଦମୟ ଅବସ୍ଥା ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେଇ ସୁଖ ॥୧୫॥

Verse 16

दुःखमिति अनात्मरूपः विषयसङ्कल्प एव दुःखम् ॥१६॥

“ଦୁଃଖ” ଇତି: ଅନାତ୍ମ-ରୂପ ବିଷୟମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମନର ସଙ୍କଳ୍ପ ଏହି ଦୁଃଖ ଅଟେ।

Verse 17

स्वर्ग इति च सत्संसर्गः स्वर्गः । नरक इति च असत्संसारविषयजनसंसर्ग एव नरकः ॥१७॥

ଏବଂ “ସ୍ୱର୍ଗ” ଇତି ସତ୍ସଙ୍ଗ; ସତ୍‌ଜନଙ୍କ ସହ ସଂସର୍ଗ ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ। “ନରକ” ଇତି ଅସତ୍ସଙ୍ଗ—ସଂସାର ଓ ବିଷୟରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ସଂସର୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ନରକ।

Verse 18

बन्ध इति च अनाद्यविद्यावासनया जातोऽहमित्यादिसङ्कल्पो बन्धः ॥१८॥

ଏବଂ “ବନ୍ଧ” ଇତି: ଅନାଦି ଅବିଦ୍ୟାର ବାସନାରୁ ଜନିତ ‘ମୁଁ’ ଇତ୍ୟାଦି ସଙ୍କଳ୍ପ—ଅହଂ-ଆଦି ଭାବନା-ରଚନା ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 19

पितृमातृसहोदरदारापत्यगृहारामक्षेत्रममता संसारावरणसङ्कल्पो बन्धः ॥१९॥

ପିତା, ମାତା, ସହୋଦର, ଦାରା, ଅପତ୍ୟ, ଗୃହ, ଆରାମ, କ୍ଷେତ୍ର ଆଦି ପ୍ରତି ‘ମମତା’—ସଂସାରର ଆବରଣରୂପ ସଙ୍କଳ୍ପ—ଏହାହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 20

कर्तृत्वाद्यहङ्कारसङ्कल्पो बन्धः ॥२०॥

କର୍ତୃତ୍ୱ ଆଦିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଅହଂକାରର ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 21

अणिमाद्यष्टैश्वर्याशासिद्धसङ्कल्पो बन्धः ॥२१॥

ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଆଶା/ଇଚ୍ଛାରୂପେ ‘ସିଦ୍ଧ’ ହୋଇଥିବା ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 22

देवमनुष्याद्युपासना-कामसङ्कल्पो बन्धः ॥२२॥

ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦିଙ୍କ ଉପାସନା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା-ରୂପ ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 23

यमाद्यष्टाङ्गयोगसङ्कल्पो बन्धः ॥२३॥

ୟମ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗର ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ।

Verse 24

वर्णाश्रमधर्मकर्मसङ्कल्पो बन्धः ॥२४॥

ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କର୍ମ କରିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ।

Verse 25

आज्ञाभयसंशयात्मगुणसङ्कल्पो बन्धः ॥२५॥

ଆଜ୍ଞା, ଭୟ, ସନ୍ଦେହ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ଗୁଣାରୋପଣ—ଏହାଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 26

यागव्रततपोदानविधिविधानज्ञानसम्भवो बन्धः ॥२६॥

ଯାଗ, ବ୍ରତ, ତପ ଓ ଦାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବିଧି-ବିଧାନର ‘ଜ୍ଞାନ’ରୁ ଯାହା ଉଦ୍ଭବେ—ସେହି ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 27

केवलमोक्षापेक्षासङ्कल्पो बन्धः ॥२७॥

କେବଳ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରତି ଆଶା/ଆକାଙ୍କ୍ଷାରୂପ ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ ବନ୍ଧନ।

Verse 28

सङ्कल्पमात्रसम्भवो बन्धः ॥२८॥

ବନ୍ଧନ କେବଳ ସଙ୍କଳ୍ପମାତ୍ରରୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 29

मोक्ष इति च नित्यानित्यवस्तुविचारादनित्यसंसारसुखदुःखविषयसमस्तक्षेत्रममताबन्धक्षयो मोक्षः ॥२९॥

ଏବଂ ‘ମୋକ୍ଷ’ ହେଉଛି: ନିତ୍ୟ-ଅନିତ୍ୟ ବସ୍ତୁବିଚାରରୁ, ଅନିତ୍ୟ ସଂସାରର ସୁଖ-ଦୁଃଖବିଷୟ ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରତି ‘ମମତା’ରୂପ ବନ୍ଧନର କ୍ଷୟ; ଏହାହିଁ ମୋକ୍ଷ।

Verse 30

उपास्य इति च सर्वशरीरस्थचैतन्यब्रह्मप्रापको गुरुरुपास्यः ॥३०॥

ଏବଂ ‘ଉପାସ୍ୟ’ ହେଉଛନ୍ତି: ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚୈତନ୍ୟ-ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇଦେଇଥିବା ଗୁରୁ; ସେହି ଗୁରୁ ଉପାସ୍ୟ।

Verse 31

शिष्य इति च विद्याध्वस्तप्रपञ्चावगाहितज्ञानावशिष्टं ब्रह्मैव शिष्यः ॥३१॥

‘ଶିଷ୍ୟ’ ବୋଲି—ଯାହାରେ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପ୍ରପଞ୍ଚ ଧ୍ୱଂସିତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଭେଦି ପ୍ରବେଶ କରିଛି; ଶେଷରେ ଅବଶେଷ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର—ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଶିଷ୍ୟ ॥୩୧॥

Verse 32

विद्वानिति च सर्वान्तरस्थस्वसंविद्रूपविद्विद्वान् ॥३२॥

‘ବିଦ୍ୱାନ’ ବୋଲି—ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ସ୍ୱସଂବିଦ୍-ରୂପ ଆତ୍ମଚେତନାକୁ ଜାଣେ ଏବଂ ସେଇ ରୂପ ହୋଇ ରହେ; ସେଇ ବିଦ୍ୱାନ ॥୩୨॥

Verse 33

मूढ इति च कर्तृत्वाद्यहङ्कारभावारूढो मूढः ॥३३॥

‘ମୂଢ’ ବୋଲି—ଯିଏ କର୍ତୃତ୍ୱ ଆଦି ଅହଂକାର-ଭାବରେ ଆରୂଢ ହୋଇ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆସୀନ; ସେଇ ମୂଢ ॥୩୩॥

Verse 34

आसुरमिति च ब्रह्मविष्ण्वीशानेन्द्रादीनामैश्वर्यकामनया निरशनजपाग्निहोत्रादिष्वन्तरात्मानं सन्तापयति चात्युग्ररागद्वेषविहिंसादम्भाद्यपेक्षितं तप आसुरम् ॥३४॥

‘ଆସୁର’ ତପ ହେଉଛି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶାନ, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କ ପରି ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ପ୍ରଭୁତ୍ୱର କାମନାରେ ଉପବାସ, ଜପ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ କଷ୍ଟ ଦେବା; ଏବଂ ଯାହା ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ହିଂସା, ଦମ୍ଭ ଆଦି ଦୋଷରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 35

तप इति च ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्यपरोक्षज्ञानाग्निना ब्रह्माद्यैश्वर्याशासिद्धसङ्कल्पबीजसन्तापं तपः ॥३५॥

‘ତପ’ ହେଉଛି—‘ବ୍ରହ୍ମ ସତ୍ୟ, ଜଗତ୍ ମିଥ୍ୟା’ ଏହି ଅପରୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଦିଙ୍କ ପରି ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଆଶାରେ ପକ୍ୱ ହୋଇଥିବା ସଙ୍କଳ୍ପ-ବୀଜକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେବା।

Verse 36

परमं पदमिति च प्राणेन्द्रियाद्यन्तःकरणगुणादेः परतरं सच्चिदानन्दमयं नित्यमुक्तब्रह्मस्थानं परमं पदम् ॥३६॥

‘ପରମ ପଦ’ ହେଉଛି—ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଅନ୍ତଃକରଣର ଗୁଣ ଆଦି ସବୁଠାରୁ ପରେ ଥିବା, ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦମୟ, ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନ; ସେଇ ହେଉଛି ପରମ ପଦ।

Verse 37

ग्राह्यमिति च देशकालवस्तुपरिच्छेदराहित्यचिन्मात्रस्वरूपं ग्राह्यम् ॥३७॥

‘ଗ୍ରାହ୍ୟ’ ବୋଲି—ଦେଶ, କାଳ ଓ ବସ୍ତୁର ପରିଚ୍ଛେଦରହିତ, କେବଳ ଚିନ୍ମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ଗ୍ରହଣୀୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 38

अग्राह्यमिति च स्वस्वरूपव्यतिरिक्तमायामयबुद्धीन्द्रियगोचरजगत्सत्यत्वचिन्तनमग्राह्यम् ॥३८॥

‘ଅଗ୍ରାହ୍ୟ’ ବୋଲି—ନିଜ ସ୍ୱସ୍ୱରୂପରୁ ଭିନ୍ନ, ମାୟାମୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ଜଗତର ସତ୍ୟତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା—ଏହାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 39

संन्यासीति च सर्वधर्मान्परित्यज्य निर्ममो निरहङ्कारो भूत्वा ब्रह्मेष्टं शरणमुपगम्य ‘तत्त्वमसि’, ‘अहं ब्रह्मास्मि’, ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इत्यादिमहावाक्यार्थानुभवज्ञानाद् ‘ब्रह्...

‘ସନ୍ନ୍ୟାସୀ’ ବୋଲି—ସମସ୍ତ ଧର୍ମ (କର୍ତ୍ତବ୍ୟ) ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିର୍ମମ ଓ ନିରହଙ୍କାର ହୋଇ, ଇଷ୍ଟ ଶରଣ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି; ‘ତତ୍ତ୍ୱମସି’, ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’, ‘ସର୍ବଂ ଖଲ୍ୱିଦଂ ବ୍ରହ୍ମ’, ‘ନେହ ନାନାସ୍ତି କିଞ୍ଚନ’ ଇତ୍ୟାଦି ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବଜ୍ଞାନରେ ଜାଣି ‘ବ୍ରହ୍ମୈବାହମସ୍ମି’ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧିଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନ ଯତି ଭାବେ ବିଚରଣ କରେ—ସେଇ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ; ସେଇ ମୁକ୍ତ; ସେଇ ପୂଜ୍ୟ; ସେଇ ଯୋଗୀ; ସେଇ ପରମହଂସ; ସେଇ ଅବଧୂତ; ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।

Verse 40

इदं निरालम्बोपनिषदं योऽधीते गुर्वनुग्रहतः सोऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति। न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते। पुनर्नाभिजायते पुनर्नाभिजायत इत्युपनिषत्॥४०॥

ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଯେ ଏହି ନିରାଲମ୍ବ ଉପନିଷଦକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ସେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ସେ ପୁନଃ ଫେରେ ନାହିଁ, ପୁନଃ ଫେରେ ନାହିଁ। ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ—ଇତି ଉପନିଷତ୍॥୪୦॥