Arunika
ଆରୁଣିକ ଉପନିଷଦ କୃଷ୍ଣ-ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଉପନିଷଦ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସନ୍ନ୍ୟାସର ଦାର୍ଶନିକ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଏଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଶ୍ରମ-ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ଜୀବନ-ରୂପ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। କର୍ମକାଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ ବେଦନିନ୍ଦା ନୁହେଁ; ବେଦର ପରମ ତାତ୍ପର୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏହି ଭାବ ମୁଖ୍ୟ। ଗ୍ରନ୍ଥଟି ଅନ୍ତଃସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ: ଅପରିଗ୍ରହ, ବୈରାଗ୍ୟ, ସମଦର୍ଶନ, ଏବଂ ମାନ-ଅପମାନ ଓ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମତା। ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପରିଚୟ ‘କର୍ତ୍ତା-ଭୋକ୍ତା’ ଭାବରୁ ‘ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା’ରେ ସ୍ଥିତ ହେବା। ତେଣୁ ମୋକ୍ଷକୁ ପରଲୋକୀୟ ଫଳ ନୁହେଁ, ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ଇହଲୋକରେ ମିଳୁଥିବା ସ୍ୱାଧୀନତା ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
Start ReadingKey Teachings
- Saṃnyāsa as a direct support for Brahma-jñāna: renunciation protects the inquiry into ātman/brahman.
- Primacy of knowledge (jñāna) over ritual action (karma) for mokṣa
while acknowledging preparatory disciplines.
- Non-possessiveness (aparigraha) and minimal requisites as outward expressions of inner freedom.
- Sama-darśana (equal vision) and equanimity amid honor/dishonor
pleasure/pain.
- Abidance in the Self as the sole refuge: identity shifts from agent (kartā) to witness (sākṣin).
- Inner renunciation is essential; external marks are secondary to dispassion (vairāgya) and discernment (viveka).
- Fearlessness and serenity arise from recognizing the Self as unborn
unchanging
and non-dual.
Verses of the Arunika
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम। तं गत्वोवाच— केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजामीति। तं होवाच प्रजापतिः— तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं स्वाध्यायं भूर्लोकं भुवर्लोकं स्वर...
ଓଁ। ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଆରୁଣି ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ। ଯାଇ କହିଲେ— “ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କେମିତି ତ୍ୟାଗ କରିବି?” ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ— “ପୁତ୍ର, ଭ୍ରାତା, ବନ୍ଧୁବର୍ଗ; ଶିଖା, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, ଯାଗ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ; ଭୂଃ-ଭୁବଃ-ସ୍ୱଃ ସହ ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟଲୋକ; ଏବଂ ଅତଳରୁ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ସବୁ ତ୍ୟାଗ କର। ଦଣ୍ଡ, ଆଚ୍ଛାଦନ ବସ୍ତ୍ର ଓ କୌପୀନ ଗ୍ରହଣ କର। ଶେଷ ସବୁ ଛାଡ଼।”
Sannyāsa (renunciation) as a means to mokṣa; disidentification from loka and karmaVerse 2
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत्। लौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत्। गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत्। कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत्। पात्रं विसृजेत्। पवित्रं विसृ...
ଗୃହସ୍ଥ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କିମ୍ବା ବାନପ୍ରସ୍ଥ—ଯଜ୍ଞୋପବୀତକୁ ଭୂମିରେ କିମ୍ବା ଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କରୁ। ଲୌକିକ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ଉଦରାଗ୍ନିରେ ସମାରୋପ କରୁ। ଗାୟତ୍ରୀକୁ ନିଜ ବାକ୍-ଅଗ୍ନିରେ ସମାରୋପ କରୁ। କୁଟୀଚର ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କୁଟୁମ୍ବକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ପାତ୍ର, ପବିତ୍ର, ଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଲୋକାକାଂକ୍ଷାକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ୁ। ତା’ପରେ ମନ୍ତ୍ରବିହୀନ ଆଚରଣ କରୁ। ‘ଊର୍ଧ୍ୱଗମନ’—ଉଚ୍ଚଲୋକ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ତ୍ୟାଗ କରୁ। ଆହାରକୁ ଔଷଧ ପରି ଗ୍ରହଣ କରୁ। ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସାୟଂ—ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରୁ। ସନ୍ଧିକୁ ଆତ୍ମାରେ ସମାଧି ରୂପେ ସାଧନ କରୁ। ସମସ୍ତ ବେଦରେ ଆରଣ୍ୟକ ଓ ଉପନିଷଦକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପାଠ କରୁ।
Internalization of yajña; amantraka life; nididhyāsana through Upaniṣadic recitation and samādhiVerse 3
खल्वहं ब्रह्मसूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव। विद्वान् त्रिवृत्सूत्रं त्यजेत्। विद्वान् य एवं वेद— संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मयेति— त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो (दद्यात्)। मत्तः सर्वं प्...
ବ୍ରହ୍ମର ସୂଚନାରୁ ‘ସୂତ୍ର’ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର; ମୁଁ ନିଜେ ସେହି। ଜ୍ଞାନୀ ତ୍ରିବୃତ୍ (ତିନିଗୁଣ) ସୂତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ। ଯେ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ତିନିଥର— “ମୋ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ନ୍ୟସ୍ତ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ନ୍ୟସ୍ତ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ନ୍ୟସ୍ତ” ବୋଲି କହି, ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦିଅ। ମୋଠାରୁ ସବୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। “ହେ ସଖା, ତୁମେ ବିମୋଚନ; ତୁମେ ମିତ୍ର। ତୁମେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର, ବୃତ୍ରଘ୍ନ। ମୋ ପାଇଁ ଶର୍ମ (ରକ୍ଷା) ହେଉ; ଯେ ପାପ ଅଛି ତାହା ନିବାର” ଇତ୍ୟାଦି। ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ବାଁଶ ଦଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି କୌପୀନ ଗ୍ରହଣ କରୁ। ଆହାରକୁ ଔଷଧ ପରି ଗ୍ରହଣ କରୁ; ଯଥାଲାଭ ଭୋଜନ କରୁ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅହିଂସା, ଅପରିଗ୍ରହ, ସତ୍ୟ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଯତ୍ନରେ ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର।
Brahman as the real ‘sūtra’; jñāna-based renunciation; abhaya (fearlessness) and yama-like vowsVerse 4
अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ, ब्रह्मचर्यं, मृत्पात्रम् अलाम्बुपात्रं दारुपात्रं वा। यतीनां कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पेच्छासूयाममत्वाहङ्कारादीनपि परित्यजेत्। वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासा...
ଏବେ ପରମହଂସ ପରିବ୍ରାଜକମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ଆସନ, ଶୟନ ଆଦି ଭୂମିରେ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ; ପାତ୍ର ମୃତ୍ପାତ୍ର, ଲାଉପାତ୍ର କିମ୍ବା କାଠପାତ୍ର ହୋଇପାରେ। ଯତି କାମ, କ୍ରୋଧ, ହର୍ଷ, ରୋଷ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଦମ୍ଭ, ଦର୍ପ, ଇଚ୍ଛା, ଅସୂୟା, ମମତା, ଅହଂକାର ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ। ବର୍ଷାକାଳରେ ଧ୍ରୁବଶୀଳ ହୋଇ ଆଠ ମାସ ଏକାକୀ ବିଚରଣ କରୁ; କିମ୍ବା ଦୁଇଜଣେ ମାତ୍ର ବିଚରଣ କରନ୍ତୁ—ଏମିତି କୁହାଯାଇଛି।
Paramahaṁsa-sannyāsa; vairāgya and antaḥkaraṇa-śuddhi (purification of mind)Verse 5
स खल्वेवं यो विद्वान् सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत्। पितरं पुत्रम् अग्निम् उपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह यत्। यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रम् उदरपात्रं वा। ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपन...
ଏପରି ଜାଣୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଉପନୟନ ପରେ କିମ୍ବା ତା’ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଏସବୁ ତ୍ୟାଗ କରୁ—ପିତା, ପୁତ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯଜ୍ଞୋପବୀତ, କର୍ମ, ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି। ଯତିମାନେ ଭିକ୍ଷାର୍ଥେ ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—ହାତକୁ ପାତ୍ର କରି କିମ୍ବା ଉଦରକୁ ପାତ୍ର କରି। ସେ ଏହି ଉପନିଷଦକୁ ସ୍ଥାପନ କରୁ— “ଓଁ ହି ଓଁ ହି ଓଁ ହି।” ଏହି ଉପନିଷଦକୁ ଏପରି ଜାଣି, ପଲାଶ/ବିଲ୍ୱ/ଅଶ୍ୱତ୍ଥ/ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ଦଣ୍ଡ, ମୌଞ୍ଜୀ ମେଖଲା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୂର ହୁଏ। “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ଋଷିମାନେ ସଦା ଦେଖନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଆକାଶରେ ପ୍ରସାରିତ ଚକ୍ଷୁ ପରି। ସେହି ପଦକୁ ଜାଗ୍ରତ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ପ୍ରେରିତ ବିପ୍ରମାନେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି— ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମ ପଦ।” ଏହିପରି ନିର୍ବାଣର ଅନୁଶାସନ; ବେଦର ଅନୁଶାସନ, ବେଦର ଅନୁଶାସନ।
Nirvāṇa/mokṣa through radical tyāga and Upaniṣadic knowledge; ‘Viṣṇu’s highest padam’ as the supreme state