Akshi

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवान् आदित्यलोकं जगाम। तम् आदित्यं नत्वा चाक्षुष्मतीविद्यया तम् अस्तुवत्। ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यायाक्षितेजसे नमः। ॐ खेचराय नमः। ॐ महासेनाय नमः। ॐ तमसे नमः। ॐ रजसे नमः। ॐ सत्त्वाय नमः। ॐ ...

ତେବେ ସାଙ୍କୃତି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଭଗବନ୍, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା କହନ୍ତୁ।” ଆଦିତ୍ୟ କହିଲେ—“ସାଙ୍କୃତି, ଶୁଣ; ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ କହୁଛି। ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଜାଣିଲେ ତୁମେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହେବ।”

Verse 2

अथ ह सांकृतिरादित्यं पप्रच्छ भगवन्- ब्रह्मविद्यां मे ब्रूहीति । तमादित्यो होवाच । सांकृते शृणु वक्ष्यामि तत्त्वज्ञानं सुदुर्लभम् । येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि॥१॥

ତାହିଁ ବା ସଂକୃତି ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ହେ ଭଗବନ୍, ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଶିଖାଅ।' ଆଦିତ୍ୟ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ସଂକୃତି, ଶୁଣ, ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ କହିବି ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯାହା କେବଳ ଜାଣିବା ମାତ୍ରରେ ତୁମେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହେବ। ||୧||

Verse 3

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥

ସବୁ ଏକ—ଅଜ, ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ, ଧ୍ରୁବ, ଅବ୍ୟୟ। ଭୂତମାନଙ୍କ ସତ୍ୟକୁ ଚେତନା-ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଯଥାସୁଖ ଅବସ୍ଥାନ କର। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗକୁ ‘ଅବେଦନ’ ଏବଂ ଚିତ୍ତର ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ଷୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଯୋଗସ୍ଥ ହୋଇ କର୍ମ କର—ରସହୀନ ଭାବେ—ନହେଲେ କରନି।

Verse 4

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥

ସବୁ ଏକ—ଅଜ, ଶାନ୍ତ, ଅନନ୍ତ, ଧ୍ରୁବ, ଅବ୍ୟୟ। ଭୂତମାନଙ୍କ ସତ୍ୟକୁ ଚେତନା-ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଯଥାସୁଖ ଅବସ୍ଥାନ କର। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୋଗକୁ ‘ଅବେଦନ’ ଏବଂ ଚିତ୍ତର ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ଷୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଯୋଗସ୍ଥ ହୋଇ କର୍ମ କର—ରସହୀନ ଭାବେ—ନହେଲେ କରନି।

Verse 5

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम्। क्रियासूदररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम्॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते। नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते। पापाद्बिभेति...

ସେ ଅନ୍ତର୍ବାସନାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦିନକୁ ଦିନ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଏ। ସୁନ୍ଦର ରୂପର ଶୁଭ କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପ୍ରତିଦିନ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଜଡ ଚେଷ୍ଟାମାନେ ବିଷୟରେ ସେ ସଦା ବିବେକରେ ବିଚାର କରେ। ମର୍ମକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା କଥା କହେନି; ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ସେବନ କରେ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ନ ଦେଇଥିବା ମୃଦୁ କର୍ମ କରେ। ସେ ସଦା ପାପକୁ ଭୟ କରେ ଏବଂ ଭୋଗ ଆଶା କରେନି। ସ୍ନେହ-ପ୍ରଣୟଯୁକ୍ତ, ମଧୁର ଓ ଯଥୋଚିତ, ଦେଶ-କାଳାନୁକୂଳ ବଚନ କହେ।

Verse 6

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

ସେ ଅନ୍ତର୍ବାସନାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦିନକୁ ଦିନ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁସଂଗଠିତ କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପ୍ରତିଦିନ ଆନନ୍ଦ କରେ। ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଜଡ କର୍ମରେ ସେ ସଦା ବିବେକୀ; ମର୍ମକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା କଥା କହେନି; ପୁଣ୍ୟକର୍ମ କରେ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ନ ଦେଇଥିବା ମୃଦୁ କର୍ମ କରେ; ସେ ସଦା ଅଧର୍ମକୁ ଭୟ କରେ ଏବଂ ଭୋଗ ଚାହେନି। ସ୍ନେହ ଓ ସଦ୍ଭାବଯୁକ୍ତ, ମଧୁର, ଯଥୋଚିତ, ଦେଶ-କାଳାନୁକୂଳ ବଚନ କହେ।

Verse 7

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

ସେ ଅନ୍ତର୍ବାସନା ପ୍ରତି ଦିନକୁ ଦିନ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରେ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁସଂଗଠିତ କର୍ମରେ ଚାଲି ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ରହେ। ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଜଡ ଚେଷ୍ଟାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ବିବେକୀ; ମର୍ମକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା କଥା କହେ ନାହିଁ; ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ସେବନ କରେ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ନ ଦେଇ ମୃଦୁ କର୍ମ କରେ; ପାପକୁ ସଦା ଭୟ କରେ ଓ ଭୋଗ ଆଶା କରେ ନାହିଁ। ସ୍ନେହ-ପ୍ରଣୟଯୁକ୍ତ, ମଧୁର, ଯଥୋଚିତ ଓ ଦେଶ-କାଳାନୁକୂଳ ବଚନ କହେ।

Verse 8

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

ସେ ଅନ୍ତର୍ବାସନା ପ୍ରତି ଦିନକୁ ଦିନ ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରେ; ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁସଂଗଠିତ କର୍ମରେ ଚାଲି ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ରହେ। ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଜଡ ଚେଷ୍ଟାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ବିବେକୀ; ମର୍ମକୁ ଆଘାତ କରୁଥିବା କଥା କହେ ନାହିଁ; ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ସେବନ କରେ। ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ବେଗ ନ ଦେଇ ମୃଦୁ କର୍ମ କରେ; ପାପକୁ ସଦା ଭୟ କରେ ଓ ଭୋଗ ଆଶା କରେ ନାହିଁ। ସ୍ନେହ-ପ୍ରଣୟଯୁକ୍ତ, ମଧୁର, ଯଥୋଚିତ ଓ ଦେଶ-କାଳାନୁକୂଳ ବଚନ କହେ।

Verse 9

मनसा कर्मणा वाचा सज्जनानुपसेवते । यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते ॥

ସେ ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଉପସେବା କରେ; ଯେଉଁଠାରୁ ଯେପରି ମିଳେ, ତାହା ଆଣି ନିତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅବଲୋକନ-ଅଧ୍ୟୟନ କରେ।

Verse 10

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान्यः स्यात्संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावानित्युक्तः शेषस्त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीमितरामागतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्...

ତେବେ ସେ ପ୍ରଥମ ଏକମାତ୍ର ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ବିଚାରସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସଂସାରୋତ୍ତରଣ ପ୍ରତି ଯେ ଅଗ୍ରସର, ସେ ‘ଭୂମିକାବାନ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ‘ଆର୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ବିଚାର’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଯୋଗଭୂମିକାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି, ସଦାଚାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ କର୍ମ ବିଷୟରେ ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ-ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି।

Verse 11

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...

ତେବେ ସେ ପ୍ରଥମ ଏକମାତ୍ର ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ବିଚାରବାନ୍ ହୋଇ ସଂସାରୋତ୍ତରଣ ପ୍ରତି ଯେ ଅଗ୍ରସର, ସେ ‘ଭୂମିକାବାନ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ‘ଆର୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ବିଚାର’ ନାମକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଯୋଗଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି, ସଦାଚାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ନିୟତକର୍ମର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛି।

Verse 12

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...

ତେବେ ସେ ପ୍ରଥମ ଏକମାତ୍ର ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ସଂସାରୋତ୍ତରଣ ପାଇଁ ବିଚାରସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ‘ଭୂମିକାବାନ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ‘ଆର୍ୟ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ‘ବିଚାର’ ନାମକ ଅନ୍ୟ ଯୋଗଭୂମିକାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି, ସଦାଚାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ନିୟତ କର୍ମର ମୁଖ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 13

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

ପଦାର୍ଥ-ପ୍ରବିଭାଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବୁଝେ, ଯେପରି ଗୃହପତି ନିଜ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ଆୟତ୍ତ କରେ। ସେ ମଦ, ଅଭିମାନ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ, ଲୋଭ ଓ ଅତିମୋହ—ବାହାରେ ଅଳ୍ପ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ—ସର୍ପ ଯେପରି ଚର୍ମ ଛାଡ଼େ ସେପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏପରି ମତି ଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୁରୁ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସେବାରେ ରହସ୍ୟସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ଯଥାବତ୍ ଅଧିଗମ କରେ।

Verse 14

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

ପଦାର୍ଥ-ପ୍ରବିଭାଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବୁଝେ, ଯେପରି ଗୃହପତି ନିଜ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ଆୟତ୍ତ କରେ। ସେ ମଦ, ଅଭିମାନ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ, ଲୋଭ ଓ ଅତିମୋହ—ବାହାରେ ଅଳ୍ପ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ—ସର୍ପ ଯେପରି ଚର୍ମ ଛାଡ଼େ ସେପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏପରି ମତି ଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୁରୁ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସେବାରେ ରହସ୍ୟସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ଯଥାବତ୍ ଅଧିଗମ କରେ।

Verse 15

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

ପଦାର୍ଥ-ପ୍ରବିଭାଗ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ-ଅକାର୍ଯ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବୁଝେ, ଯେପରି ଗୃହପତି ନିଜ ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆୟତ୍ତ କରେ। ସେ ମଦ, ଅଭିମାନ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ, ଲୋଭ ଓ ଅତିମୋହକୁ ସର୍ପ ଯେପରି ଚର୍ମ ଛାଡ଼େ ସେପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଏପରି ମତି ଥିଲେ ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୁରୁ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସେବାରେ ରହସ୍ୟସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯଥାବତ୍ ଅଧିଗମ କରେ।

Verse 16

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘ଅସଂସର୍ଗ’ ନାମକ ଯୋଗର ତୃତୀୟ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେ ପ୍ରିୟ ସାଧକ ମାନୋ ନିର୍ମଳ ପୁଷ୍ପଶୟ୍ୟାରେ ଅବତରେ। ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥରେ ଅଚଳ ମତିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ତପସ୍ବୀ ଆଶ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଥନକ୍ରମରେ, ଶିଳାଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁକୁ ସାଧନାରେ କ୍ଷୟ କରେ। ବନ ଓ ଭୂମିରେ ବିହାର, ଚିତ୍ତୋପଶମର ଶୋଭା, ଏବଂ ଅସଙ୍ଗଜନିତ ସୁଖ-ସୌଖ୍ୟରେ ନୀତିମାନ୍ କାଳ ନୟନ କରେ। ସତ୍‌ଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମାଚରଣରେ ଜୀବର ଯଥାବତ୍ ବସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଜାଗ୍ରତ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 17

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘ଅସଂସର୍ଗ’ ନାମକ ଯୋଗର ତୃତୀୟ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସାଧକ ମନେ ହୁଏ ନିର୍ମଳ ପୁଷ୍ପଶୟ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥରେ ଅଚଳ ମତି ସ୍ଥାପନ କରି, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମକଥନକ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିଳାଶୟ୍ୟା-ଆସନରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁକୁ ଶାନ୍ତଭାବେ କ୍ଷୟ କରେ। ବନ ଓ ଧରାରେ ବିହାର, ଚିତ୍ତୋପଶମର ଶୋଭା, ଏବଂ ଅସଙ୍ଗଜନ୍ୟ ସୁଖସୌଖ୍ୟରେ ନୀତିମାନ କାଳ ନୟନ କରେ। ସଦ୍‌ଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଜୀବର ବସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟି ଯଥାବତ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପାଇ ଜାଗ୍ରତ ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 18

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘ଅସଂସର୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଯୋଗର ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ମନେ ହୁଏ ନିର୍ମଳ ପୁଷ୍ପଶୟ୍ୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବିଶ୍ରାମ କରେ। ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥରେ ମନକୁ ଅଚଳ କରି, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅଧ୍ୟାତ୍ମୋପଦେଶରେ ପୋଷିତ ହୋଇ, ଶିଳାଶୟ୍ୟାରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଦିଏ। ବନଭ୍ରମଣ ଓ ଭୂମିବିହାର, ଚିତ୍ତଶାନ୍ତିର ଶୋଭା, ଏବଂ ଅସଙ୍ଗଜନ୍ୟ ସୁଖସୌଖ୍ୟରେ ନୀତିମାନ ସମୟ ନୟନ କରେ। ସଦ୍‌ଶାସ୍ତ୍ରର ପୁନଃପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଦେହୀର ବସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟି ଯଥାବତ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥା ପାଇ ଜାଗ୍ରତ ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 19

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘ଅସଂସର୍ଗ’ ନାମକ ଯୋଗଭୂମିର ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ମନେ ହୁଏ ନିର୍ମଳ ପୁଷ୍ପଶୟ୍ୟାରେ ବସି ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥରେ ଅଚଳ ବୁଦ୍ଧି ରଖି, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମବ୍ୟାଖ୍ୟାନର କ୍ରମଧାରାରେ କ୍ଲାନ୍ତି ହଟାଇ, ଶିଳାଶୟ୍ୟାରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ କାଟେ। ବନ-ଭୂମିବିହାର, ଚିତ୍ତୋପଶମର ଶୋଭା, ଏବଂ ଅସଙ୍ଗୋତ୍ଥ ସୁଖସୌଖ୍ୟରେ ନୀତିମାନ କାଳ ନୟନ କରେ। ସଦ୍‌ଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଜୀବର ବସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟି ଯଥାବତ୍ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଭୂମି ପାଇ ଜାଗ୍ରତ ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 20

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘ଅସଂସର୍ଗ’ ନାମକ ଯୋଗର ତୃତୀୟ ଭୂମିକାରେ ସେ ମନେ ହୁଏ ନିର୍ମଳ ପୁଷ୍ପଶୟ୍ୟାରେ ଅବତରି ବିଶ୍ରାମ ପାଏ। ଶାସ୍ତ୍ରବାକ୍ୟର ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥରେ ଅଚଳ ମନ-ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥାପନ କରି, ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମଚର୍ଚ୍ଚାର କ୍ରମରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଶିଳାଶୟ୍ୟା-ଆସନରେ ବସି ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ କାଟେ। ବନ-ଭୂମିବିହାର, ଚିତ୍ତୋପଶମର ଶୋଭା, ଏବଂ ଅସଙ୍ଗଜନ୍ୟ ସୁଖସୌଖ୍ୟରେ ନୀତିମାନ କାଳ ନୟନ କରେ। ସଦ୍‌ଶାସ୍ତ୍ରାଭ୍ୟାସ ଓ ପୁଣ୍ୟକର୍ମରେ ଜୀବର ଏହି ବସ୍ତୁଦୃଷ୍ଟି ଯଥାବତ୍ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପାଇ ଜାଗ୍ରତ ପୁରୁଷ ତାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରେ।

Verse 21

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

ସଂସର୍ଗର ଏହି ଭେଦ ଶୁଣ—ଅସଂସର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସାମାନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ; ନ ବାଧ୍ୟ, ନ ବାଧକ’—ଏପରି ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେ ଅସଞ୍ଜନ (ଅଟକି ନ ରହିବା) ଅଛି, ତାହାକୁ ‘ସାମାନ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଏ। ସବୁ କି ପୂର୍ବକର୍ମରେ ନିର୍ମିତ, କିମ୍ବା ଈଶ୍ୱରାଧୀନ—ସୁଖ ହେଉ କି ଦୁଃଖ—ଏଠି ତୁମ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କେଉଁଠି? ଭୋଗ-ଅଭୋଗ ମହାରୋଗ; ସମ୍ପଦ ପରମ ଆପଦ; ସଂଯୋଗ କେବଳ ବିଯୋଗ ପାଇଁ; ଆଧି-ବ୍ୟାଧି ମନର ହିଁ। କାଳ ଗଣନାରେ ଉଦ୍ୟୁକ୍ତ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ଚଳାଏ। ଭାବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ‘ଅନାସ୍ଥା’—ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବମାନଙ୍କୁ କଳ୍ପନାରେ ନ ଗଢ଼ିବା—ବାକ୍ୟାର୍ଥ ଲାଭ କରିଥିବା ମନ ପାଇଁ ଏହାହିଁ ସାମାନ୍ୟ ଅସଂସର୍ଗ।

Verse 22

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

ସଂସର୍ଗର ଏହି ଭେଦ ଶୁଣ—ଅସଂସର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସାମାନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ; ନ ବାଧ୍ୟ, ନ ବାଧକ’—ବିଷୟପ୍ରତି ଏହି ଅସଞ୍ଜନକୁ ସାମାନ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ। ସବୁ ପୂର୍ବକର୍ମରେ ନିର୍ମିତ ହେଉ କି ଈଶ୍ୱରାଧୀନ—ସୁଖ କି ଦୁଃଖ—ଏଠି ତୋର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କ’ଣ? ଭୋଗ-ଅଭୋଗ ମହାରୋଗ; ସମ୍ପଦ ପରମ ଆପଦ; ସଂଯୋଗ ବିୟୋଗ ପାଇଁ; ଆଧି-ବ୍ୟାଧି ମନର ଧର୍ମ। କାଳ ନିରନ୍ତର ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଭାବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ‘ଅନାସ୍ଥା’—ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବନା-ରହିତ ଅନ୍ତର—ଉପଦେଶାର୍ଥ ଲାଭ କରିଥିବା ମନ ପାଇଁ ସାମାନ୍ୟ ଅସଂସର୍ଗ।

Verse 23

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

ସଂସର୍ଗର ଭେଦ ଶୁଣ—ଅସଂସର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସାମାନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ; ନ ବାଧ୍ୟ, ନ ବାଧକ’—ବିଷୟପ୍ରତି ଏହି ଅନାସକ୍ତି ସାମାନ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ। ସବୁ ପୂର୍ବକର୍ମରେ ହେଉ କି ଈଶ୍ୱରାଧୀନ—ସୁଖ କି ଦୁଃଖ—ଏଠି ତୋର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କ’ଣ? ଭୋଗ-ଅଭୋଗ ମହାରୋଗ; ସମ୍ପଦ ପରମ ଆପଦ; ସଂଯୋଗ ବିୟୋଗ ପାଇଁ; ଆଧି-ବ୍ୟାଧି ମନର। କାଳ ମାପିବାରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ ନିରନ୍ତର ଭାବକୁ ବଦଳାଏ। ଭାବ ପ୍ରତି ‘ଅନାସ୍ଥା’—ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବନା-ରହିତ ଅନ୍ତର—ଉପଦେଶାର୍ଥ ପାଇଥିବା ମନ ପାଇଁ ସାମାନ୍ୟ ଅସଂସର୍ଗ।

Verse 24

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

ସଂସର୍ଗର ଏହି ଭେଦ ଶୁଣ—ଅସଂସର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସାମାନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ; ନ ବାଧ୍ୟ, ନ ବାଧକ’—ବିଷୟପ୍ରତି ଏହି ଅସଞ୍ଜନ ସାମାନ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ। ସବୁ ପୂର୍ବକର୍ମଜନ୍ୟ ହେଉ କି ଈଶ୍ୱରାଧୀନ—ସୁଖ କି ଦୁଃଖ—ଏଠି ତୋର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କ’ଣ? ଭୋଗ-ଅଭୋଗ ମହାରୋଗ; ସମ୍ପଦ ପରମ ଆପଦ; ସଂଯୋଗ କେବଳ ବିୟୋଗ ପାଇଁ; ଆଧି-ବ୍ୟାଧି ମନର। କାଳ ନିରନ୍ତର ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ରୂପାନ୍ତର କରେ। ଭାବ ପ୍ରତି ‘ଅନାସ୍ଥା’—ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବନା-ଶୂନ୍ୟ ଅନ୍ତର—ଉପଦେଶାର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ମନ ପାଇଁ ସାମାନ୍ୟ ଅସଂସର୍ଗ।

Verse 25

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

ସଂସର୍ଗର ଏହି ଭେଦ ଶୁଣ—ଅସଂସର୍ଗ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ସାମାନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଭୋକ୍ତା ନୁହେଁ; ନ ବାଧ୍ୟ, ନ ବାଧକ’—ବିଷୟପ୍ରତି ଏହି ଅନାସକ୍ତି ସାମାନ୍ୟ ଅସଙ୍ଗ। ସବୁ ପୂର୍ବକର୍ମଜନ୍ୟ ହେଉ କି ଈଶ୍ୱରାଧୀନ—ସୁଖ କି ଦୁଃଖ—ଏଠି ତୋର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କେଉଁଠି? ଭୋଗ-ଅଭୋଗ ମହାରୋଗ; ସମ୍ପଦ ପରମ ଆପଦ; ସଂଯୋଗ ବିୟୋଗ ପାଇଁ; ଆଧି-ବ୍ୟାଧି ମନର। କାଳ ମାପିବାରେ ଲାଗି ନିରନ୍ତର ସମସ୍ତ ଭାବକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଭାବ ପ୍ରତି ‘ଅନାସ୍ଥା’—ଅର୍ଥାତ୍ ଭାବନା-ଶୂନ୍ୟ ଅନ୍ତର—ଉପଦେଶାର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ମନ ପାଇଁ ସାମାନ୍ୟ ଅସଂସର୍ଗ।

Verse 26

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥

ଏହି କ୍ରମଯୋଗରେ, ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଏହି ସାଧନ-ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା (ଏଭଳି) ଭାବନ କର—‘ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ଈଶ୍ୱର କର୍ତ୍ତା; ବର୍ତ୍ତମାନ କି ପ୍ରାକ୍ତନ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ।’ ‘ନିଶ୍ଚୟ (ଏହା) ମୋଠାରୁ ଅତି ଦୂର’—ଏମିତି ଶବ୍ଦାର୍ଥ-ଭାବନା କରି ଯେ ମୌନ, ଶାନ୍ତ ଆସନ/ସ୍ଥିତି ହୁଏ, ସେହିଁକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

Verse 27

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥

ଏହି କ୍ରମଯୋଗ—ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ଏହି ସଂଯୋଗ-ଶାସନରେ—ଏମିତି ଭାବନା କର: “ମୁଁ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ; ଈଶ୍ୱର ହିଁ କର୍ତ୍ତା; ବର୍ତ୍ତମାନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ।” “ନିଶ୍ଚୟ ମୋଠାରୁ ବହୁ ଦୂରେ” ଏହି ଶବ୍ଦାର୍ଥ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯେ ମୌନ ଓ ଶାନ୍ତ ଆସନ, ସେହିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ।

Verse 28

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦର ମାଧୁର୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭୂମିକା ଉଦିତ ହୁଏ; ଭୂମିରୁ ଏମାତ୍ର ଉଦ୍ଗତ ଅମୃତ-ଅଙ୍କୁର ପରି ତାହା ଅନ୍ତରେ ଜାଗେ। ଏହିଏ ସେହି ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଯାହାର ଅନ୍ତ (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ସ୍ପର୍ଶିତ; ଉଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତିର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏହିଏ ଏକମାତ୍ର ଭୂମି। ତାପରେ ସାଧକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାହାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ-କଳ୍ପନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରେ। ତିନି ଭୂମିକାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ସର୍ବତ୍ର ସମତା ଦେଖନ୍ତି। ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଆସିଲେ ଓ ଦ୍ୱୈତ ଶମିତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ଲୋକକୁ ସ୍ୱପ୍ନବତ୍ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 29

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦର ମାଧୁର୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭୂମିକା ଉଦିତ ହୁଏ; ଭୂମିରୁ ଏମାତ୍ର ଉଦ୍ଗତ ଅମୃତ-ଅଙ୍କୁର ପରି ତାହା ଅନ୍ତରେ ଜାଗେ। ଏହିଏ ସେହି ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଯାହାର ଅନ୍ତ (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ସ୍ପର୍ଶିତ; ଉଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତିର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏହିଏ ଏକମାତ୍ର ଭୂମି। ତାପରେ ସାଧକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାହାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ-କଳ୍ପନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରେ। ତିନି ଭୂମିକାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ସର୍ବତ୍ର ସମତା ଦେଖନ୍ତି। ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଆସିଲେ ଓ ଦ୍ୱୈତ ଶମିତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ଲୋକକୁ ସ୍ୱପ୍ନବତ୍ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 30

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦର ମାଧୁର୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭୂମିକା ଉଦିତ ହୁଏ; ଭୂମିରୁ ଏମାତ୍ର ଉଦ୍ଗତ ଅମୃତ-ଅଙ୍କୁର ପରି ତାହା ଅନ୍ତରେ ଜାଗେ। ଏହିଏ ସେହି ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଯାହାର ଅନ୍ତ (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ସ୍ପର୍ଶିତ; ଉଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତିର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏହିଏ ଏକମାତ୍ର ଭୂମି। ତାପରେ ସାଧକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାହାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ-କଳ୍ପନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରେ। ତିନି ଭୂମିକାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ସର୍ବତ୍ର ସମତା ଦେଖନ୍ତି। ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଆସିଲେ ଓ ଦ୍ୱୈତ ଶମିତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ଲୋକକୁ ସ୍ୱପ୍ନବତ୍ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 31

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆନନ୍ଦର ମାଧୁର୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭୂମିକା ଉଦିତ ହୁଏ; ଭୂମିରୁ ଏମାତ୍ର ଉଦ୍ଗତ ଅମୃତ-ଅଙ୍କୁର ପରି ତାହା ଅନ୍ତରେ ଜାଗେ। ଏହିଏ ସେହି ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଯାହାର ଅନ୍ତ (ଲକ୍ଷ୍ୟ) ସ୍ପର୍ଶିତ; ଉଚ୍ଚ ଅନୁଭୂତିର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏହିଏ ଏକମାତ୍ର ଭୂମି। ତାପରେ ସାଧକ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରୁ। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାହାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ-କଳ୍ପନାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରେ। ତିନି ଭୂମିକାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ସର୍ବତ୍ର ସମତା ଦେଖନ୍ତି। ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଆସିଲେ ଓ ଦ୍ୱୈତ ଶମିତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତମାନେ ଲୋକକୁ ସ୍ୱପ୍ନବତ୍ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 32

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

ସନ୍ତୋଷର ଆନନ୍ଦମଧୁର ପ୍ରଥମ ଭୂମିକା ଉଦିତ ହୁଏ; ତାହା ଉଦିତ ହେବାମାତ୍ରେ ଅନ୍ତରେ ଅମୃତର ଅଙ୍କୁର ପରି କିଛି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି ପରିମୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜନ୍ମର ଏକମାତ୍ର ଭୂମି; ତାହାଠାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଭୂମିକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତାହାରେ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ-କଳନାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ। ତିନି ଭୂମିକାର ଅଭ୍ୟାସରେ ଅଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକାଗତ ଲୋକେ ସର୍ବତ୍ର ସମତା ଦେଖନ୍ତି। ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥୈର୍ୟ ଆସି ଦ୍ୱୈତ ଶମିତ ହେଲେ, ଚତୁର୍ଥ ଭୂମିକାଗତ ଲୋକେ ଜଗତକୁ ସ୍ୱପ୍ନବତ୍ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 33

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

ତିନି ଭୂମିକାକୁ ‘ଜାଗ୍ରତ୍’ ଓ ଚତୁର୍ଥକୁ ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ତ ଶରଦ୍ ମେଘଖଣ୍ଡ ଗଳିଯିବା ପରି ଲୟ ହୁଏ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାଗତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ-ଅବଶେଷରେ ରହେ। ଏଠାରେ ଚିତ୍ତଲୟ ହେତୁ ଜଗତ୍-ବିକଳ୍ପ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ‘ସୁଷୁପ୍ତ-ପଦ’ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଶେଷାଂଶ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅଦ୍ୱୈତମାତ୍ର ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଦ୍ୱୈତର ଭାସ ଗଳିଗଲାପରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅନ୍ତଃପ୍ରବୋଧବାନ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ତାହାର ମନ ସୁଷୁପ୍ତି ସଦୃଶ ରହେ। ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ରହି ବାହ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ସେ ସଦା ନିଦ୍ରାଳୁ ପରି ଦିଶେ। ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରି ବାସନାରହିତ ହୋଇ, କ୍ରମେ ‘ତୁର୍ୟ’ ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରେ ନ ଅସତ୍-ରୂପ, ନ ସତ୍-ରୂପ; ନ ‘ମୁଁ’, ନ ‘ଅହଂକାର-କ୍ରିୟା’; କେବଳ କ୍ଷୀଣ ମନନ ଅବଶିଷ୍ଟ—ସେ ଅଦ୍ୱୈତରେ ଅତିନିର୍ଭୟ ରହେ। ଗ୍ରନ୍ଥିହୀନ, ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନେ ପ୍ରକାଶମାନ—ବାହ୍ୟେ ଅନିର୍ବାଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ନିର୍ବାଣ, ସେ ଚିତ୍ରଦୀପ ପରି ଅବସ୍ଥିତ। ଷଷ୍ଠ ଭୂମିରେ ଥାଇ ସପ୍ତମ ଭୂମି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

ତିନି ଭୂମିକା ‘ଜାଗ୍ରତ୍’ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ କୁହାଯାଏ। ତଥାପି ଚିତ୍ତ ଶରଦ୍ ମେଘଖଣ୍ଡ ଗଳିଯିବା ପରି ଲୟ ହୁଏ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାଗତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ-ଅବଶେଷରେ ରହେ। ଏଠାରେ ଚିତ୍ତଲୟ ହେତୁ ଜଗତ୍-ବିକଳ୍ପ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ‘ସୁଷୁପ୍ତ-ପଦ’ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଶେଷାଂଶ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅଦ୍ୱୈତମାତ୍ର ରୂପେ ରହେ। ଦ୍ୱୈତଭାସ ଗଳିଗଲାପରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅନ୍ତଃପ୍ରବୋଧବାନ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ତାହାର ମନ ସୁଷୁପ୍ତି ସଦୃଶ ରହେ। ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ରହି ବାହ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ସେ ସଦା ନିଦ୍ରାଳୁ ପରି ଦିଶେ। ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରି ବାସନାରହିତ ହୋଇ, କ୍ରମେ ‘ତୁର୍ୟ’ ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରେ ନ ଅସତ୍, ନ ସତ୍; ନ ‘ମୁଁ’, ନ ‘ଅହଂକାର-କ୍ରିୟା’; କେବଳ କ୍ଷୀଣ ମନନ ଅବଶିଷ୍ଟ—ସେ ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିର୍ଭୟ ରହେ। ଗ୍ରନ୍ଥିହୀନ, ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନେ ପ୍ରକାଶମାନ—ବାହ୍ୟେ ଅନିର୍ବାଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ନିର୍ବାଣ, ସେ ଚିତ୍ରଦୀପ ପରି ଅବସ୍ଥିତ। ଷଷ୍ଠ ଭୂମିରେ ଥାଇ ସପ୍ତମ ଭୂମି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 35

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

ତିନି ଭୂମିକା ‘ଜାଗ୍ରତ୍’ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ କୁହାଯାଏ। ମନ ଶରଦ୍ ମେଘଖଣ୍ଡ ଗଳିଯିବା ପରି ଲୟ ହୁଏ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାଗତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ-ଅବଶେଷରେ ରହେ। ଚିତ୍ତଲୟ ହେତୁ ଜଗତର କଳ୍ପନା ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ‘ସୁଷୁପ୍ତ-ପଦ’ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଶେଷାଂଶ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅଦ୍ୱୈତମାତ୍ର ରୂପେ ରହେ। ଦ୍ୱୈତଭାସ ଗଳିଗଲାପରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅନ୍ତଃପ୍ରବୋଧବାନ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ତାହାର ମନ ସୁଷୁପ୍ତି ସଦୃଶ ରହେ। ବାହ୍ୟକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ରହି, କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ସେ ସଦା ନିଦ୍ରାଳୁ ପରି ଦିଶେ। ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରି ବାସନାରହିତ ହୋଇ, କ୍ରମେ ‘ତୁର୍ୟ’ ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେଠାରେ ନ ସତ୍, ନ ଅସତ୍; ନ ‘ମୁଁ’, ନ ‘ଅହଂକାର-କ୍ରିୟା’; କେବଳ କ୍ଷୀଣ ମନନ ଅବଶିଷ୍ଟ—ସେ ଅଦ୍ୱୈତରେ ନିର୍ଭୟ ରହେ। ଗ୍ରନ୍ଥିହୀନ, ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ—ସେ ଚିତ୍ରଦୀପ ପରି ସ୍ଥିର; ଷଷ୍ଠରେ ଥାଇ ସପ୍ତମ ଭୂମି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 36

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ତିନି ଭୂମିକା ‘ଜାଗ୍ରତ୍’ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ କୁହାଯାଏ। ଚିତ୍ତ ଶରଦ୍ ମେଘଖଣ୍ଡ ଗଳିଯିବା ପରି ଲୟ ହୁଏ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାଗତ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ-ଅବଶେଷରେ ରହେ। ଏଠାରେ ଚିତ୍ତଲୟ ହେତୁ ଜଗତ୍-ବିକଳ୍ପ ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ‘ସୁଷୁପ୍ତ-ପଦ’ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ ବିଶେଷାଂଶ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅଦ୍ୱୈତମାତ୍ର ରୂପେ ରହେ। ଦ୍ୱୈତଭାସ ଗଳିଗଲାପରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଅନ୍ତଃପ୍ରବୋଧବାନ; ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ତାହାର ମନ ସୁଷୁପ୍ତି ସଦୃଶ ରହେ। ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ରହି ବାହ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କ୍ଲାନ୍ତିରୁ ସେ ସଦା ନିଦ୍ରାଳୁ ପରି ଦିଶେ। ଏହି ଭୂମିକାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରି ବାସନାରହିତ ହୋଇ, କ୍ରମେ ‘ତୁର୍ୟ’ ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଭୂମିକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରେ ନ ଅସତ୍-ରୂପ, ନ ସତ୍-ରୂପ; ନ ‘ମୁଁ’, ନ ‘ଅହଂକାର-କ୍ରିୟା’; କେବଳ କ୍ଷୀଣ ମନନ ଅବଶିଷ୍ଟ—ସେ ଅଦ୍ୱୈତରେ ଅତିନିର୍ଭୟ ରହେ। ଗ୍ରନ୍ଥିହୀନ, ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନେ ପ୍ରକାଶମାନ—ବାହ୍ୟେ ଅନିର୍ବାଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ନିର୍ବାଣ, ସେ ଚିତ୍ରଦୀପ ପରି ସ୍ଥିର। ଷଷ୍ଠ ଭୂମିରେ ଥାଇ ସପ୍ତମ ଭୂମି ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ପ୍ରଥମ ତିନୋଟି ଭୂମିକା ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଏବଂ ଚତୁର୍ଥଟି ସ୍ୱପ୍ନ କୁହାଯାଏ । ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ଚିତ୍ତ ଶରତ ମେଘ ପରି ବିଲୀନ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ବାକି ରହେ ।

Verse 38

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ଚିତ୍ତ ବିଲୀନ ହେବା ଫଳରେ ଜଗତର ବିକଳ୍ପ ଆଉ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ । ସୁଷୁପ୍ତି ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ବିଶେଷ ଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ କେବଳ ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି ।

Verse 39

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ଦ୍ୱୈତର ଆଭାସ ମିଟିଯିବା ଫଳରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ । ପଞ୍ଚମ ଭୂମିକାରେ ତାଙ୍କ ମନ ସୁଷୁପ୍ତି ପରି ରହେ । ସେ ବାହାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇ ରହନ୍ତି ।

Verse 40

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ସେ ନିରନ୍ତର କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ନିଦ୍ରାଳୁ ପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଭୂମିକାରେ ବାସନା ରହିତ ହୋଇ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ କରୁ, ସେ କ୍ରମଶଃ 'ତୁର୍ୟ' ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଭୂମିକାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ।

Verse 41

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिका...

ଯେଉଁଠାରେ ଅସତ ନାହିଁ କି ସତ ନାହିଁ, 'ମୁଁ' ନାହିଁ କି ଅହଂକାର ନାହିଁ । କେବଳ କ୍ଷୀଣ ମନନ ବାକି ରହେ ଏବଂ ସେ ନିର୍ଭୟରେ ଅଦ୍ୱୈତରେ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି । ଗ୍ରନ୍ଥିମୁକ୍ତ, ସନ୍ଦେହ ରହିତ ସେହି ଜୀବନମୁକ୍ତ ଚିତ୍ର-ଦୀପ ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି ।

Verse 42

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

ସପ୍ତମ ଯୋଗଭୂମି ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ, ଦେହାନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ ଅପନୟନ କର। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓଂକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ବାଚ୍ୟ‑ବାଚକର ଭେଦ‑ଅଭେଦ ଯଥାର୍ଥ ଧରାନପଡ଼ିବାରୁ ସେଇ ଏକ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ‑ବୁଦ୍ଧ‑ମୁକ୍ତ‑ସତ୍‑ଅଦ୍ୱୟ, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ—“ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଂ” ଭାବ। ଆଦି‑ମଧ୍ୟ‑ଅବସାନରେ ଏହା ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେଉ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ‑ବାଣୀର ଅଗୋଚର—“ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଭାବନା କର।

Verse 43

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

ସପ୍ତମ ଯୋଗଭୂମି ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ, ଦେହାନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ ଅପନୟନ କର। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓଂକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ବାଚ୍ୟ‑ବାଚକର ଭେଦ‑ଅଭେଦ ଯଥାର୍ଥ ଧରାନପଡ଼ିବାରୁ ସେଇ ଏକ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ‑ବୁଦ୍ଧ‑ମୁକ୍ତ‑ସତ୍‑ଅଦ୍ୱୟ, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ—“ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଂ” ଭାବ। ଆଦି‑ମଧ୍ୟ‑ଅବସାନରେ ଏହା ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେଉ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ‑ବାଣୀର ଅଗୋଚର—“ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଭାବନା କର।

Verse 44

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

ସପ୍ତମ ଯୋଗଭୂମି ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ, ଦେହାନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ ଅପନୟନ କର। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓଂକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ବାଚ୍ୟ‑ବାଚକର ଭେଦ‑ଅଭେଦ ଯଥାର୍ଥ ଧରାନପଡ଼ିବାରୁ ସେଇ ଏକ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ‑ବୁଦ୍ଧ‑ମୁକ୍ତ‑ସତ୍‑ଅଦ୍ୱୟ, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ—“ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଂ” ଭାବ। ଆଦି‑ମଧ୍ୟ‑ଅବସାନରେ ଏହା ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେଉ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ‑ବାଣୀର ଅଗୋଚର—“ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଭାବନା କର।

Verse 45

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

ସପ୍ତମ ଯୋଗଭୂମି ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ, ଦେହାନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ ଅପନୟନ କର। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓଂକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ବାଚ୍ୟ‑ବାଚକର ଭେଦ‑ଅଭେଦ ଯଥାର୍ଥ ଧରାନପଡ଼ିବାରୁ ସେଇ ଏକ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ‑ବୁଦ୍ଧ‑ମୁକ୍ତ‑ସତ୍‑ଅଦ୍ୱୟ, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ—“ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଂ” ଭାବ। ଆଦି‑ମଧ୍ୟ‑ଅବସାନରେ ଏହା ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେଉ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ‑ବାଣୀର ଅଗୋଚର—“ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଭାବନା କର।

Verse 46

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

ସପ୍ତମ ଯୋଗଭୂମି ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହା ବାଣୀର ଅଗୋଚର, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ, ଦେହାନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁବର୍ତ୍ତନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ ଅପନୟନ କର। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଓଂକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ; ବାଚ୍ୟ‑ବାଚକର ଭେଦ‑ଅଭେଦ ଯଥାର୍ଥ ଧରାନପଡ଼ିବାରୁ ସେଇ ଏକ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ‑ବୁଦ୍ଧ‑ମୁକ୍ତ‑ସତ୍‑ଅଦ୍ୱୟ, ପରମାନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ—“ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଂ” ଭାବ। ଆଦି‑ମଧ୍ୟ‑ଅବସାନରେ ଏହା ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେଉ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ‑ବାଣୀର ଅଗୋଚର—“ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ” ବୋଲି ଭାବନା କର।

Verse 47

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

ଯୋଗର ସପ୍ତମ ଭୂମିକା ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ସେ ଶାନ୍ତ, ବାଣୀର ଅଗମ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକାନୁବର୍ତ୍ତନ, ଦେହାନୁବର୍ତ୍ତନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁବର୍ତ୍ତନ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ (ଆରୋପ) ନିବାରଣ କର। ସମସ୍ତ ଓଁକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ ଚିହ୍ନିତ; କାରଣ ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ଭେଦାଭେଦ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଦର୍ଶନ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି, ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତ, ସତ୍, ଅଦ୍ୱୟ; ପରମାନନ୍ଦର ନିଶ୍ଚୟ—‘ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଁ’। ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତରେ ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ-ବାଣୀର ଅଗୋଚର—‘ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଭାବନା କର।

Verse 48

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

ଯୋଗର ସପ୍ତମ ଭୂମିକା ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’—ଶାନ୍ତ, ବାଣୀର ଅତୀତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ପରମ ସୀମା। ଲୋକ, ଦେହ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ (ଆରୋପ) ନିବାରଣ କର। ସମସ୍ତ ଓଁକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ; ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ଭେଦାଭେଦ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଦେଖ। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତ, ସତ୍, ଅଦ୍ୱୟ; ପରମାନନ୍ଦ ନିଶ୍ଚୟ—‘ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଁ’। ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତରେ ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ-ବାଣୀର ଅଗୋଚର—‘ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 49

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

ଯୋଗର ସପ୍ତମ ଭୂମିକା ‘ବିଦେହମୁକ୍ତି’ ଭାବେ ଘୋଷିତ—ଶାନ୍ତ, ଶବ୍ଦର ଅଗମ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାର ଅନ୍ତିମ ସୀମା। ଲୋକ, ଦେହ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ ତ୍ୟାଗ କରି ଅଧ୍ୟାସ (ଆରୋପ) ନିବାରଣ କର। ସମସ୍ତ ଓଁକାରମାତ୍ର—ବିଶ୍ୱ, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆଦି ଲକ୍ଷଣରେ; ବାଚ୍ୟ-ବାଚକ ଭେଦାଭେଦ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ‘ଅ’ ବିଶ୍ୱ, ‘ଉ’ ତୈଜସ, ‘ମ’ ପ୍ରାଜ୍ଞ—ଏଭଳି କ୍ରମେ ବିବେକ କର। ସମାଧି ପୂର୍ବରୁ ମହାପ୍ରୟାସରେ ବିଚାର କରି ସ୍ଥୂଳରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକୁ ଚିଦାତ୍ମାରେ ଲୟ କର। ଚିଦାତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତ, ସତ୍, ଅଦ୍ୱୟ; ପରମାନନ୍ଦ ନିଶ୍ଚୟ—‘ମୁଁ ବାସୁଦେବ, ଓଁ’। ଆଦି, ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତରେ ସବୁ ଦୁଃଖ; ତେଣୁ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠ ହେ, ହେ ନିଷ୍ପାପ। ଅବିଦ୍ୟାତିମିରାତୀତ, ସର୍ବାଭାସବିବର୍ଜିତ, ନିର୍ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ, ମନ-ବାଣୀର ଅଗୋଚର—‘ମୁଁ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କର।