Jaabaal
ଜାବାଲ ଉପନିଷଦ (ଶୁକ୍ଲ ଯଜୁର୍ବେଦ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଆକାରରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସ, ତୀର୍ଥ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ଏହା ବେଦୀୟ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ରଖି ଯଜ୍ଞାଦି ବାହ୍ୟ କର୍ମକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ—ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା। କାଶୀ/ଅବିମୁକ୍ତ ଧାରଣା ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ। ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ଏକପଟେ କାଶୀ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର, ଅନ୍ୟପଟେ ସାଧକଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଥିବା ସେଇ ଚେତନାକେନ୍ଦ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମସନ୍ନିଧି କେବେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମୂଲ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ମଧ୍ୟ ଉପନିଷଦ କହେ—ସତ୍ୟ ତୀର୍ଥ ହେଉଛି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର। ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା: ସନ୍ନ୍ୟାସ କେବଳ ସାମାଜିକ ଆଶ୍ରମ ନୁହେଁ; ବିବେକ-ବୈରାଗ୍ୟ ଆଧାରିତ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ। ମୋକ୍ଷର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସାଧନ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ; ବାହ୍ୟ ଆଚାର ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟବୋଧରେ ପରିଣତ ହେଲେ ହିଁ ସାର୍ଥକ।
Start ReadingKey Teachings
Saṃnyāsa as a legitimate Vedic path grounded in discernment (viveka) and dispassion (vairāgya)
Interiorization of sacrifice: true “fire” and “altar” are knowledge and contemplative discipline
Avimukta/Kāśī as both sacred geography and an inner locus of ever-present Brahman
Primacy of jñāna (Self-knowledge) over mere ritual formalism for mokṣa
Non-dual orientation: Ātman-realization as the decisive means to liberation
Renunciation as re-identification with the witnessing Self rather than social status alone
Pilgrimage and holy places as pedagogical symbols pointing to the omnipresent Self
Verses of the Jaabaal
6 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ बृहस्पतिरुवाच—याज्ञवल्क्यं यदनु कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। अविमुक्तं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। तस्माद्यत्र क्वचन गच्छति तदेव मन्ये...
ଓଁ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଯାହା ‘କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେହିଏ ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବଯଜନସ୍ଥାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମସଦନ। ନିଶ୍ଚୟ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ହିଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର—ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବଯଜନ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମନିବାସ। ତେଣୁ ମଣିଷ ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ଯାଉ, ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ହିଁ ଅବିମୁକ୍ତ ଭାବେ ମନେ କରୁ; ସେହିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଅବିମୁକ୍ତ। ଏହିଏ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର—ଦେବଯଜନ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମସଦନ। ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀର ପ୍ରାଣ ଉତ୍କ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ରୁଦ୍ର ‘ତାରକ’ ବ୍ରହ୍ମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଜୀବ ଅମୃତ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ତେଣୁ ଅବିମୁକ୍ତକୁ ହିଁ ସେବନ କର; ଅବିମୁକ୍ତକୁ କଦାପି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ॥୧॥
Mokṣa through tāraka-brahma-upadeśa; Avimukta as Brahman-abode (kṣetra as inner locus)Verse 2
अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति॥ सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष...
ତାପରେ ଅତ୍ରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—‘ଏହି ଅନନ୍ତ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ମୁଁ କିପରି ଜାଣିବି?’ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—‘ଅବିମୁକ୍ତକୁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅନନ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା ଅବିମୁକ୍ତରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।’ (ଅତ୍ରି:) ‘ଅବିମୁକ୍ତ କେଉଁଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ?’ (ଉତ୍ତର:) ‘ବରଣା ଓ ନାଶୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।’ (ଅତ୍ରି:) ‘ବରଣା କ’ଣ, ନାଶୀ କ’ଣ?’ (ଉତ୍ତର:) ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନିତ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ବାରଣ କରେ, ତେଣୁ ବରଣା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନିତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ, ତେଣୁ ନାଶୀ।’ (ଅତ୍ରି:) ‘ତାହାର ସ୍ଥାନ କେଉଁଟି?’ (ଉତ୍ତର:) ‘ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ ଓ ନାସିକାର ସନ୍ଧି—ଏହିଏ ଦ୍ୟୁଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ସନ୍ଧି।’ ଏହିଏ ‘ସନ୍ଧି’, ‘ସନ୍ଧ୍ୟା’ ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଅବିମୁକ୍ତ ଉପାସ୍ୟ। ଏଭଳି ଅବିମୁକ୍ତ-ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ଯେ ଏହାକୁ ଏପରି ଜାଣେ॥୨॥
Ātman as ananta/avyakta; inner Avimukta as sandhi (liminal point) and upāsanā leading to jñānaVerse 3
अथ हैनं ब्रह्मचारिण ऊचुः—किं जप्येनामृतत्वं ब्रूहीति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—शतरुद्रियेण इति; एतान्येव ह वा अमृतस्य नामानि। एतैर्ह वा अमृतो भवतीति—एवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः॥३॥
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘କେଉଁ ଜପ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତତ୍ୱ ମିଳେ, କହନ୍ତୁ।’ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—‘ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ ଦ୍ୱାରା।’ ଏହିମାନେ ହିଁ ଅମୃତଙ୍କ ନାମ; ଏହି ନାମଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଅମୃତ ହୁଏ—ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ॥୩॥
Amṛtatva through nāma-upāsanā/japa of Rudra as the Immortal (Brahman)Verse 4
अथ हैनं जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच—भगवन्, संन्यासं ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः—ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृही भवेत् । गृही भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादे...
ତତ୍ପରେ ବିଦେହର ଜନକ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ କହିଲେ—“ଭଗବନ୍, ସନ୍ନ୍ୟାସ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—“ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଗୃହସ୍ଥ ହେବ; ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହେବ; ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହୋଇ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା କରି ପରିବ୍ରାଜକ ହେବ। କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରୁ ହିଁ, ଘରରୁ, କିମ୍ବା ବନରୁ ସିଧା ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହୋଇପାରେ। ପୁନଶ୍ଚ—ବ୍ରତହୀନ ହେଉ କି ବ୍ରତବାନ, ସ୍ନାତକ ହେଉ କି ଅସ୍ନାତକ, ଅଗ୍ନି ଲୁପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯେ ଦିନ ବୈରାଗ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି ଦିନେ ହିଁ ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ। କେହି କେବଳ ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ଇଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏପରି ନ କରି—ଆଗ୍ନେୟ ଇଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ହିଁ ପ୍ରାଣ; ଏହିପରି ପ୍ରାଣକୁ ହିଁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ତ୍ରୈଧାତବୀୟ ଇଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ; ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍, ତମସ୍—ଏ ତିନି ଧାତୁ ତାହାରେ ସୂଚିତ। ‘ଅୟଂ ତେ ଯୋନିରୃତ୍ୱିଜୋ…’ ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଘ୍ରାଣ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣ ହିଁ ଅଗ୍ନିର ଯୋନି; ‘ପ୍ରାଣଂ ଗଚ୍ଛ ସ୍ୱାହା’ ବୋଲି ଏହି ଅର୍ଥକୁ ହିଁ କହେ। ଗ୍ରାମରୁ ଅଗ୍ନି ଆଣି ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିକୁ ଘ୍ରାଣ କରାଇବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ନ ମିଳିଲେ ଜଳରେ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ; ଜଳ ସମସ୍ତ ଦେବତା। ‘ସର୍ବାଭ୍ୟୋ ଦେବତାଭ୍ୟୋ ଜୁହୋମି ସ୍ୱାହା’ ବୋଲି ହୋମ କରି ସେହି ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରି ପାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଘୃତାହୁତି ‘ମୋକ୍ଷମନ୍ତ୍ର’, ‘ତ୍ରୟୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏମିତି କହିବା ଉଚିତ। ଏହା ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହାକୁ ହିଁ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। “ଏହିପରି ହିଁ, ଭଗବନ୍”—ବୋଲି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ।
Saṃnyāsa as a direct means to mokṣa; internalization of yajña into prāṇa and guṇa-transcendenceVerse 5
अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—पृच्छामि त्वा याज्ञवल्क्य, अयज्ञोपवीती कथं ब्राह्मण इति । स होवाच याज्ञवल्क्यः—इदमेवास्य तद्यज्ञोपवीतं य आत्मा । अपः प्राश्याचम्य—अयं विधिः परिव्राजकानाम् । वीराध्वान...
ତାପରେ ଅତ୍ରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ମୁଁ ପଚାରୁଛି: ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ବିନା କିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—“ଏହି ଆତ୍ମା ହିଁ ତାହାର ଯଜ୍ଞୋପବୀତ। ଜଳ ପାନ କରି ଆଚମନ କରିବା—ଏହା ପରିବ୍ରାଜକମାନଙ୍କର ବିଧି: ବୀରାଧ୍ୱାନରେ, କିମ୍ବା ଅନାଶକରେ, କିମ୍ବା ଜଳପ୍ରବେଶରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶରେ, କିମ୍ବା ମହାପ୍ରସ୍ଥାନରେ। ତାପରେ ପରିବ୍ରାଟ ମଲିନବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡିତ, ଅପରିଗ୍ରହୀ, ଶୁଚି, ଅଦ୍ରୋହୀ, ଭିକ୍ଷାଜୀବୀ—ବ୍ରହ୍ମଭାବ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଯଦି କେହି ଆତୁର ହୁଏ, ମନ ଓ ବାକ୍ଦ୍ୱାରା ସନ୍ନ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରମ୍ପରାରେ ଜଣା ଥିଲା; ଏହି ପଥେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ହୋଇ ଗତି କରେ—ଏମିତି ଭଗବାନ୍ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ।
Ātman as the true yajñopavīta; saṃnyāsa-dharma; inner renunciation beyond external symbolsVerse 6
तत्र परमहंसानामसंवर्तक-कारुणि-श्वेतकेतु-दुर्वास-ऋभु-निदाघ-जड-भरत-दत्तात्रेय-रैवतक-प्रभृतयोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोप...
ସେଠାରେ ପରମହଂସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ଅସଂବର୍ତ୍ତକ, କାରୁଣି, ଶ୍ୱେତକେତୁ, ଦୁର୍ବାସା, ଋଭୁ, ନିଦାଘ, ଜଡ, ଭରତ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ରୈବତକ ଆଦି—ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆଚାରବାନ; ଉନ୍ମତ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଉନ୍ମତ୍ତବତ୍ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ‘ଭୂଃ ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ତ୍ରିଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଲୁ, ଶିକ୍ୟ, ପାତ୍ର, ଜଳପବିତ୍ର, ଶିଖା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ—ଏ ସବୁକୁ ଜଳରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ସୁବର୍ଣ୍ଣଧାରୀ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥିହୀନ, ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହ—ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମମାର୍ଗରେ ସମ୍ୟକ୍ ସମ୍ପନ୍ନ, ଶୁଦ୍ଧମନା—ପ୍ରାଣଧାରଣ ପାଇଁ ଯଥୋକ୍ତ କାଳରେ ମାତ୍ର ବିମୁକ୍ତ, ଭିକ୍ଷାଚରଣ କରି, ଉଦରକୁ ପାତ୍ର ମାନି, ଲାଭ-ଅଲାଭରେ ସମ, ଶୂନ୍ୟାଗାର, ଦେବଗୃହ, ତୃଣକୂଟ, ବଲ୍ମୀକ, ବୃକ୍ଷମୂଳ, କୁଲାଳଶାଳା, ନିହୋତ୍ରଗୃହ, ନଦୀପୁଲିନ, ଗିରିକୁହର, କନ୍ଦର, କୋଟର, ନିର୍ଝର, ସ୍ଥଣ୍ଡିଲ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଅନିକେତବାସୀ ହୋଇ ରହେ; ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ, ନିର୍ମମ, ଶୁକ୍ଳଧ୍ୟାନପରାୟଣ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଶୁଭକର୍ମ ନିର୍ମୂଳନରେ ତତ୍ପର—ସନ୍ନ୍ୟାସଦ୍ୱାରା ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ; ସେ ‘ପରମହଂସ’ ନାମରେ ପରିଚିତ, ପରମହଂସ ନାମରେ ପରିଚିତ।
Paramahaṃsa-saṃnyāsa; nirahaṅkāra/nirmamatva; ātma-anveṣaṇa (seeking the Self) as the sole markAsk anything about the Jaabaal Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.