Mandukya
ମାଣ୍ଡୂକ୍ୟ ଉପନିଷଦ ଅଥର୍ବବେଦ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମୁଖ୍ୟ ଉପନିଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ (ମାତ୍ର ୧୨ ମନ୍ତ୍ର) ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦାର୍ଶନିକ ଭାବେ ଗଭୀର। ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ‘ଓଁ’ (ପ୍ରଣବ), ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ-ଆତ୍ମାର ସମଗ୍ର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥାର ବିଶ୍ଳେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମାର ଚାରି ‘ପାଦ’ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ: ବୈଶ୍ୱାନର, ତୈଜସ, ପ୍ରାଜ୍ଞ, ଏବଂ ତୁରୀୟ। ତୁରୀୟ କେବଳ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ନୁହେଁ; ଏହା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ-ଚେତନା, ଶାନ୍ତ-ଶିବ-ଅଦ୍ୱୈତ ପରମ ସତ୍ୟ। ‘ଅ-ଉ-ମ୍’ ଓ ‘ଅମାତ୍ର’ ରୂପେ ଓଁ ଧ୍ୟାନ ଆତ୍ମ-ବ୍ରହ୍ମ ଐକ୍ୟଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷକୁ ଦର୍ଶାଏ।
Start ReadingKey Teachings
- Oṁ (praṇava) as the comprehensive symbol and “name” of Brahman/Ātman
- Four pādas of the Self: waking (vaiśvānara)
dream (taijasa)
deep sleep (prājña)
and turīya
- Turīya as non-dual reality: śānta (peaceful)
śiva (auspicious)
advaita (non-dual)
- Apophatic method: ultimate reality is not an object of cognition; it is the ground of cognition
- Correlation of A-U-M and the “soundless” remainder with the fourfold analysis of consciousness
- Distinction between empirical experience and the ever-present witness (sākṣin)
- Mokṣa as recognition/knowledge of Ātman-Brahman identity
not a produced attainment
Verses of the Mandukya
12 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥१॥
‘ଓଁ’—ଏହି ଅକ୍ଷରଟି ହିଁ ସମସ୍ତ। ଏହାର ଉପବ୍ୟାଖ୍ୟା: ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ, ଭବିଷ୍ୟତ—ଏ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଓଁକାର ହିଁ। ଏବଂ ଯାହା କିଛି ତ୍ରିକାଳାତୀତ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ଓଁକାର ହିଁ॥୧॥
Oṃ as the totality (sarva) and as the indicator (pratīka) of Brahman/Ātman; time and the timeless (trikāla and trikālātīta)Verse 2
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥२॥
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ଚତୁଷ୍ପାତ୍—ଚାରି ପାଦ (ଚାରି ଅଂଶ) ଥାଏ॥୨॥
Ātman–Brahman identity; four pādas (quarters) culminating in turīyaVerse 3
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥
ପ୍ରଥମ ପାଦ ହେଉଛି ବୈଶ୍ୱାନର: ଯାହାର ସ୍ଥାନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା; ଯେ ବହିଷ୍ପ୍ରଜ୍ଞ—ବାହ୍ୟ ବିଷୟର ଜ୍ଞାନୀ; ସାତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଉଣେଇଶ ମୁଖ ଥାଏ; ଏବଂ ସ୍ଥୂଳ ବିଷୟକୁ ଭୋଗ କରେ॥୩॥
Analysis of the waking self (vaiśvānara) as a pāda of Ātman; microcosm–macrocosm mapping (adhyātma/adhidaiva)Verse 4
स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥
ସ୍ୱପ୍ନସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅନ୍ତଃପ୍ରଜ୍ଞ (ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଚେତନ) ଯେ, ସପ୍ତାଙ୍ଗ ଓ ଏକୋନବିଂଶତି ମୁଖ ଧାରଣ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପ୍ରଭିନ୍ନ ବିଷୟର ଭୋଗ କରେ—ସେଇ ତୈଜସ ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଦ।
Ātman as the dream-state experiencer (Taijasa); three states analysis; subtle body (sūkṣma-śarīra) and inner cognitionVerse 5
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥
ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କୌଣସି କାମନାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେନାହିଁ ଓ କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେନାହିଁ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ସୁଷୁପ୍ତି। ସୁଷୁପ୍ତିସ୍ଥାନରେ ଏକୀଭୂତ, ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ, ଆନନ୍ଦମୟ, ଆନନ୍ଦଭୋକ୍ତା, ଏବଂ ଚେତସ (ମନ) ଯାହାର ମୁଖ—ସେଇ ପ୍ରାଜ୍ଞ ତୃତୀୟ ପାଦ।
Suṣupti; causal condition (kāraṇa); prajñāna-ghana; ānanda and avidyā; unity without explicit objectificationVerse 6
एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥
ଏହି (ପ୍ରାଜ୍ଞ) ସର୍ବେଶ୍ୱର; ଏହି ସର୍ବଜ୍ଞ; ଏହି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ—ଅନ୍ତରର ନିୟନ୍ତା; ଏହି ସର୍ବସ୍ୟ ଯୋନି, ମୂଳକାରଣ; କାରଣ ଭୂତମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ ନିଶ୍ଚୟ ଏହିଠାରୁ ହୁଏ।
Īśvara/Hiraṇyagarbha-kāraṇa aspect; causal source (yoni) and inner controller (antaryāmin); cosmological attribution to the causal stateVerse 7
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणम् अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स ...
ନ ଅନ୍ତଃପ୍ରଜ୍ଞ, ନ ବହିଃପ୍ରଜ୍ଞ, ନ ଉଭୟତଃପ୍ରଜ୍ଞ; ନ ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ, ନ ପ୍ରଜ୍ଞ, ନ ଅପ୍ରଜ୍ଞ। ସେ ଅଦୃଷ୍ଟ, ଅବ୍ୟବହାର୍ୟ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଅଲକ୍ଷଣ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅବ୍ୟପଦେଶ୍ୟ; ଏକାତ୍ମ-ପ୍ରତ୍ୟୟସାର; ପ୍ରପଞ୍ଚୋପଶମ, ଶାନ୍ତ, ଶିବ, ଅଦ୍ୱୈତ। ଏହାକୁ ଚତୁର୍ଥ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି; ସେଇ ଆତ୍ମା; ସେଇ ଜ୍ଞେୟ ॥୭॥
Turīya (Ātman/Brahman as non-dual reality; prapañcopaśama)Verse 8
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥
ଏହି ଆତ୍ମା ଅକ୍ଷରରୂପେ ଓଂକାର; ଏହା ମାତ୍ରାଯୁକ୍ତ। ଏହାର ପାଦମାନେ ମାତ୍ରା, ଏବଂ ମାତ୍ରାମାନେ ପାଦ—ଅକାର, ଉକାର, ମକାର ॥୮॥
Oṃ as symbol (pratīka) and pointer to Ātman/Brahman; mapping of four pādas to phonemes/mātrāsVerse 9
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा आप्तेरादिमत्त्वाद्वा आप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥
ଜାଗ୍ରତସ୍ଥାନ ଥିବା ବୈଶ୍ୱାନର ହେଉଛି ଅକାର—ପ୍ରଥମ ମାତ୍ରା; ଆପ୍ତି (ବ୍ୟାପ୍ତି/ପ୍ରାପ୍ତି) ହେତୁ କିମ୍ବା ଆଦିମତ୍ୱ (ଆରମ୍ଭତ୍ୱ) ହେତୁ। ଏଭଳି ଜାଣୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଆଦି ହୁଏ ॥୯॥
Correlation of waking (Vaiśvānara) with ‘A’ (akāra) in Oṃ; upāsanā leading to sādhana and eventual inquiry into TurīyaVerse 10
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा उत्कर्षात् उभयत्वाद्वा उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्य अब्रह्मवित् कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥
ସ୍ୱପ୍ନସ୍ଥାନର ତୈଜସ ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର—ଓଂକାରର ଦ୍ୱିତୀୟ ମାତ୍ରା। ଉତ୍କର୍ଷ (ଶ୍ରେଷ୍ଠତା) କିମ୍ବା ଉଭୟତ୍ୱ (ମଧ୍ୟସ୍ଥତା) ହେତୁ ସେ ଜ୍ଞାନସନ୍ତତିକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ସମାନ ହୁଏ। ଯେ ଏପରି ଜାଣେ, ତାହାର କୁଳରେ ଅବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ କେହି ହୁଏ ନାହିଁ।
AUM as mapping of states of consciousness; Taijasa (dream-self) and jñāna-santati (continuity of knowledge)Verse 11
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वम् अपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥११॥
ସୁଷୁପ୍ତିସ୍ଥାନର ପ୍ରାଜ୍ଞ ‘ମ୍’ ଅକ୍ଷର—ଓଂକାରର ତୃତୀୟ ମାତ୍ରା। ମିତି (ମାପ) କିମ୍ବା ଅପୀତି (ଲୟ) ହେତୁ ସେ ଏହି ସବୁକୁ ମାପେ/ଅବଗାହନ କରେ; ଏବଂ ଲୟ (ପ୍ରଲୟ) ରୂପ ହୁଏ—ଯେ ଏପରି ଜାଣେ।
Prājña (deep-sleep self), laya/absorption, ‘measure’ (miti) and dissolution (apīti) as aspects of Oṃ’s M-mātrāVerse 12
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवम् ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥१२॥
ଚତୁର୍ଥ ଅମାତ୍ର—ମାତ୍ରାବିହୀନ; ଅବ୍ୟବହାର୍ୟ, ପ୍ରପଞ୍ଚୋପଶମ, ଶିବ (ମଙ୍ଗଳମୟ), ଅଦ୍ୱୈତ। ଏହିପରି ଓଂକାର ନିଶ୍ଚୟ ଆତ୍ମା। ଯେ ଏପରି ଜାଣେ, ସେ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Turīya (the Fourth), amātra (soundless), prapañcopaśama (cessation of phenomenalization), Advaita (non-duality)