Mudgala

Verse 1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ଓଁ। ଏବେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତର ଅର୍ଥନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ଆମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବୁ। ପୁରୁଷସଂହିତାରେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତାର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ ପ୍ରୋକ୍ତ। ‘ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା’ ଶବ୍ଦରେ ‘ସହସ୍ର’ ଅନନ୍ତବାଚକ। ତାଙ୍କର ପରିମାଣ ‘ଅନନ୍ତ ଯୋଜନ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଦଶାଙ୍ଗୁଳ’ ବଚନକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

ଏହାର ପ୍ରଥମ ଭାଗଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେଶ (ସ୍ଥାନ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟାପ୍ତି ଘୋଷିତ ହୁଏ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗଦ୍ୱାରା ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ୟାପ୍ତି କୁହାଯାଏ।

Verse 3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

ତୃତୀୟ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମୋକ୍ଷପ୍ରଦାନ କଥିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ “ଏତାବାନ୍” ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ଵୈଭବ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି।

Verse 4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ଏହି ଏକେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ବିଭାଷିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ “ତ୍ରିପାଦ୍” ଆରମ୍ଭ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ଵୈଭବ କଥିତ ହୋଇଛି।

Verse 5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

ଏହେତୁ “ଵିରାଟ୍” ଆରମ୍ଭ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପାଦ-ନାରାୟଣ—ହରି—ଠାରୁ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇଛି।

Verse 6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘ଯତ୍ପୁରୁଷେଣ…’ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଋଗ୍ବେଦୀୟ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞ ଘୋଷିତ ହୁଏ; ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ସାତ ପରିଧି (ଆବରଣ-ଦଣ୍ଡ) ଓ ସମିଧ (ଇନ୍ଧନ-କାଠ) ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘ତଂ ଯଜ୍ଞମ୍…’ ଶବ୍ଦଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞ ଘୋଷିତ; ଏହି ଏକେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ—ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘ତସ୍ମାଦ୍…’ ଆରମ୍ଭ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍-ସୃଷ୍ଟି ଘୋଷିତ; ‘ବେଦ…’ ଓ ‘ଅହମ୍…’ ଆରମ୍ଭ ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ ବୈଭବ—ଦିବ୍ୟ ମହିମା—କଥିତ।

Verse 9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“ୟଜ୍ଞେନେ…” ଏହି ପଦଦ୍ୱାରା ଉପସଂହାର କଥିତ—ସୃଷ୍ଟି ଓ ମୋକ୍ଷ ବିଷୟରେ। ଯେ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଜାଣେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

Verse 1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

ଏବେ ମୁଦ୍ଗଲ ଉପନିଷଦରେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତର ବୈଭବ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି। ବାସୁଦେବ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଗବଦ୍ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ କରି, ପୁନର୍ବାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶ୍ରବଣ ଆକାଂକ୍ଷୀ ପ୍ରଣତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁରୁଷସୂକ୍ତର ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ପରମ ରହସ୍ୟ ଶିଖାଇଲେ। ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ। ଏହି ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ନାମ-ରୂପ ଜ୍ଞାନର ଅଗୋଚର, ସଂସାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତିଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ଲେଶରେ ସଂକ୍ଲିଷ୍ଟ ଦେବାଦିଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ଇଚ୍ଛାରେ, ସହସ୍ରାଙ୍ଗ କଲ୍ୟାଣମୟ ଏମିତି ଏକ ବେଷ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ। ସେହି ବେଷରେ ଭୂମିଆଦି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟାପି ଅନନ୍ତ ଯୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପୁରୁଷ ନାରାୟଣ ଭୂତ-ଭବ୍ୟ-ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ; ଏବଂ ସେ ସର୍ବ ମହିମାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତେଣୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହିଁ। ମହାପୁରୁଷ ନିଜକୁ ଚତୁର୍ଧା କରି, ତ୍ରିପାଦରେ ପରମ ବ୍ୟୋମରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ; ଅନ୍ୟ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅନିରୁଦ୍ଧ-ନାରାୟଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ସେହି ପାଦ-ନାରାୟଣ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ସମୃଦ୍ଧ କାୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ମ କଲେ ନାହିଁ; ସେହି ଅନିରୁଦ୍ଧ-ନାରାୟଣ ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: ‘ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଯାଜକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; କୋଶରୂପ ଦୃଢ଼ ଗ୍ରନ୍ଥିମୟ କଲେବରକୁ ହବି ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ମୋତେ ହବିର୍ଭୁଜ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ବସନ୍ତକୁ ଆଜ୍ୟ, ଗ୍ରୀଷ୍ମକୁ ଇଧ୍ମ, ଶରଦ୍‌ଋତୁକୁ ରସ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କର; ଏଭଳି ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କଲେ ଅଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ କଲେବର ବଜ୍ର ସମ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ତାପରେ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟାନୁସାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ପଶୁ ଆଦି ପ୍ରକଟ ହେବେ; ପରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମାତ୍ମକ ଜଗତ ହେବ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବାତ୍ମା-ପରମାତ୍ମା ଯୋଗରେ ମୋକ୍ଷପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ କଥିତ—ଏହିପରି ଅନୁସନ୍ଧେୟ। ଯେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି-ଯଜ୍ଞ ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରକାରକୁ ଜାଣେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।’

Verse 1

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...

ଏକୋ ଦେବଃ ଅନେକ ଭାବେ ସର୍ବତ୍ର ନିବିଷ୍ଟ; ଅଜାୟମାନ ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଅନେକ ରୂପେ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଯାଜକମାନେ ‘ଅଗ୍ନି’ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ‘ଯଜୁଃ’ ଭାବେ—କାରଣ ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ଯୋଗାଏ, ସଂଯୋଜିତ କରେ। ଛାନ୍ଦୋଗ୍ୟ ଗାୟକମାନେ ‘ସାମନ୍’ ଭାବେ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ତାଙ୍କରେ ହିଁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସର୍ପମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ବିଷ’ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ସର୍ପବିଦ୍ୟାଜ୍ଞମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ସର୍ପ’ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଊର୍ଜ’ (ପ୍ରାଣବଳ) ଭାବେ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ‘ରୟି’ (ଧନ) ଭାବେ। ଅସୁରମାନେ ‘ମାୟା’ ଭାବେ; ପିତୃମାନେ ‘ସ୍ୱଧା’ ଭାବେ। ଦେବଗଣବିଦ୍ୟାଜ୍ଞମାନେ ‘ଦେବଜନ’ ଭାବେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ‘ରୂପ’ ଭାବେ; ଅପ୍ସରାମାନେ ‘ଗନ୍ଧର୍ବ’ ଭାବେ। ଯେପରି ଯେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସେ, ସେ ସେହିପରି ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନନ କରୁ: ‘ପୁରୁଷରୂପ ପରବ୍ରହ୍ମ ମୁଁ ହିଁ।’ ଯେ ଏଭଳି ଜାଣେ, ସେ ସେହି ରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ତାପତ୍ରୟାତୀତ, ଷଟ୍କୋଶବିନିର୍ମୁକ୍ତ, ସଂସାରର ଷଡୂର୍ମିବର୍ଜିତ, ପଞ୍ଚକୋଶାତୀତ ଏବଂ ଷଡ୍ଭାବ-ବିକାରଶୂନ୍ୟ—ଏପରି ସେ ସମସ୍ତଠାରୁ ବିଲକ୍ଷଣ। ତାପତ୍ରୟ ହେଉଛି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଭୌତିକ, ଆଧିଦୈବିକ; ଏବଂ କର୍ତ୍ତା–କର୍ମ–କାର୍ଯ୍ୟ, ଜ୍ଞାତା–ଜ୍ଞାନ–ଜ୍ଞେୟ, ଭୋକ୍ତା–ଭୋଗ–ଭୋଗ୍ୟ ଏହି ତ୍ରୟ ରୂପେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତ୍ୱକ୍, ମାଂସ, ଶୋଣିତ, ଅସ୍ଥି, ସ୍ନାୟୁ, ମଜ୍ଜା—ଏହି ଷଟ୍କୋଶ। କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ମଦ, ମାତ୍ସର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ଅରିଷଡ୍ବର୍ଗ। ଅନ୍ନମୟ, ପ୍ରାଣମୟ, ମନୋମୟ, ବିଜ୍ଞାନମୟ, ଆନନ୍ଦମୟ—ଏହି ପଞ୍ଚକୋଶ। ପ୍ରିୟତା, ଜନନ, ବର୍ଧନ, ପରିଣାମ, କ୍ଷୟ, ନାଶ—ଏହି ଷଡ୍ଭାବ। ଅଶନାୟା, ପିପାସା, ଶୋକ, ମୋହ, ଜରା, ମରଣ—ଏହି ଷଡୂର୍ମି। କୁଳ, ଗୋତ୍ର, ଜାତି, ବର୍ଣ୍ଣ, ଆଶ୍ରମ, ରୂପ—ଏହି ଷଡ୍ଭ୍ରମ। ଏହି ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଜୀବ ନିଜେ ପରମପୁରୁଷ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ। ଯେ ଏହି ଉପନିଷଦକୁ ନିତ୍ୟ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ସେ ଅଗ୍ନିପୂତ, ବାୟୁପୂତ, ଆଦିତ୍ୟପୂତ ହୁଏ; ଅରୋଗୀ, ଶ୍ରୀମାନ, ପୁତ୍ର–ପୌତ୍ରାଦିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ ହୁଏ। ସେ ମହାପାତକରୁ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ସୁରାପାନ, ଅଗମ୍ୟାଗମନ, ମାତୃଗମନ, ଦୁହିତୃ/ସ୍ନୁଷାଭିଗମନ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣସ୍ତେୟ, ବେଦିସମ୍ବନ୍ଧୀ ମହାହିଂସା, ଗୁରୁସେବାରେ ଅଶୁଶ୍ରୂଷା, ଅୟାଜ୍ୟୟାଜନ, ଅଭକ୍ଷ୍ୟଭକ୍ଷଣ, ଉଗ୍ରପ୍ରତିଗ୍ରହ, ପରଦାରଗମନ ଇତ୍ୟାଦିରୁ। କାମ-କ୍ରୋଧ-ଲୋଭ-ମୋହ-ଇର୍ଷ୍ୟାଦିରେ ଅବାଧିତ ରହି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏହି ଜନ୍ମରେ ‘ପୁରୁଷ’ ହୁଏ। ତେଣୁ ପୁରୁଷସୂକ୍ତାର୍ଥ ଅତିରହସ୍ୟ—ରାଜଗୁହ୍ୟ, ଦେବଗୁହ୍ୟ, ଗୁହ୍ୟାତିଗୁହ୍ୟତର; ଦୀକ୍ଷାହୀନ, ଅନୂଚାନ, ଅୟଜ୍ଞଶୀଳ, ଅବୈଷ୍ଣବ, ଅୟୋଗୀ, ବହୁଭାଷୀ, ଅପ୍ରିୟବାଦୀ, ଅସଂବତ୍ସରବେଦୀ, ଅତୁଷ୍ଟ, ଅନଧୀତବେଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ। ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଚିଦେଶରେ, ପୁଣ୍ୟନକ୍ଷତ୍ରେ, ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ କରି ପୁରୁଷଧ୍ୟାନ କରି, ଉପସନ୍ନ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ କାନରେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତାର୍ଥ ଉପଦେଶ କରନ୍ତୁ; ବହୁବାର କହିବେ ନାହିଁ—ତାହା ଯାତୟାମ (ନିରସ) ହୁଏ; କାନରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉପଦେଶ ନ କରନ୍ତୁ। ଏପରି କରୁଥିବା ଅଧ୍ୟେତା ଓ ଅଧ୍ୟାପକ ଉଭୟ ଏହି ଜନ୍ମରେ ପୁରୁଷ ହୁଅନ୍ତି—ଇତି ଉପନିଷତ୍॥