Amritnada

Verse 1

शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः । परं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥१॥

ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମେଧାବୀ ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜାଣି ସେ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିଶଲାକା ପରି ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 2

ओङ्कारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् । ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥२॥

ଓଙ୍କାର ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସାରଥି କରି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପଦର ଅନ୍ୱେଷୀ ରୁଦ୍ରାରାଧନାରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 3

तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः । स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥३॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଥପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଥଦ୍ୱାରା ଯିବା ଉଚିତ। ରଥପଥର ଅନ୍ତସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି ରଥକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆଗକୁ ଯାଏ।

Verse 4

मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् । अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥४॥

ମାତ୍ରା ଓ ଲିଙ୍ଗଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ‘ପଦ’କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶବ୍ଦ ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ-ଉଚ୍ଚାରଣବର୍ଜିତ, ସ୍ୱରହୀନ ‘ମକାର’ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଦକୁ ଗମନ କରେ।

Verse 5

शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् । चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥५॥

ଶବ୍ଦ ଆଦି ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ ଏବଂ ମନ ଅତିଚଞ୍ଚଳ; ଆତ୍ମାର ରଶ୍ମିମାନଙ୍କୁ (ବାହ୍ୟଗାମୀ ପ୍ରବାହକୁ) ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ‘ପ୍ରତ୍ୟାହାର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 6

प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥६॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ପରେ ଧ୍ୟାନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ତାପରେ ଧାରଣା; ଏବଂ ତର୍କ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଛଅ ଅଙ୍ଗକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ।

Verse 7

यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥७॥

ଯେପରି ପର୍ବତଧାତୁମାନଙ୍କର ମଳ ଧମନ (ଭଟ୍ଟିରେ ଫୁଙ୍କା) ଦ୍ୱାରା ଦହିଯାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୃତ ଦୋଷ ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହରେ ଦହିଯାଏ।

Verse 8

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥८॥

ପ୍ରାଣାୟାମଦ୍ୱାରା ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଦହିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଧାରଣାଦ୍ୱାରା କିଲ୍ବିଷ (ପାପ/ମଳ) କ୍ଷୟ କରିବା। ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ବିଷୟ-ସଂସର୍ଗରୁ ମୁକ୍ତି, ଧ୍ୟାନରେ ଅନୀଶ୍ୱର ଗୁଣ ଅତିକ୍ରମ।

Verse 9

किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥९॥

କିଲ୍ବିଷ (ପାପ/ମଳ) କୁ ନିଶ୍ଚୟ କ୍ଷୟକୁ ନେଇ, ତାପରେ ‘ରୁଚିର’—ସେଇ ଦୀପ୍ତ/ମନୋହର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा । प्राणायामस्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥१०॥

‘ରୁଚିର’, ଏବଂ ରେଚକ (ଶ୍ୱାସ ତ୍ୟାଗ), ତଥା ବାୟୁର ଆକର୍ଷଣ (ଆକର୍ଷଣ/ପୂରଣ)—ପ୍ରାଣାୟାମ ତିନି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି: ରେଚକ, ପୂରକ, କୁମ୍ଭକ।

Verse 11

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥११॥

ବ୍ୟାହୃତି ଓ ପ୍ରଣବ ସହ, ‘ଶିରସ୍’ (ପରିଶିଷ୍ଟ) ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ତିନିଥର ପଠ କର; ପ୍ରାଣକୁ ଦୀର୍ଘ ଓ ନିୟମିତ ରଖି—ଏହାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

Verse 12

उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् । शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥१२॥

ବାୟୁକୁ ବାହାରକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶକୁ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅହଂଭାବ-ରହିତ କର; ଶୂନ୍ୟଭାବରେ ମନକୁ ଯୁକ୍ତ କର—ଏହା ରେଚକର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 13

वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः । एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥१३॥

ଯେପରି ମଣିଷ କମଳନାଳ ଦ୍ୱାରା ମୁଖେ ଜଳ ଆକର୍ଷଣ କରେ, ସେପରି ବାୟୁକୁ ଭିତରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ପୂରକର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 14

नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् । एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥१४॥

ନ ଶ୍ୱାସ ଭିତରକୁ ନିଅ, ନ ବାହାରକୁ ଛାଡ଼; ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ କିଛିମାତ୍ରେ ନ ହଲାଅ; ଏମିତି ଭାବରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କର—ଏହା କୁମ୍ଭକର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 15

अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु । काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥१५॥

ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ଧ ପରି ଦେଖ; ଶବ୍ଦକୁ ବଧିର ପରି ଶୁଣ; ନିଜ ଦେହକୁ କାଠ ପରି ଭାବ—ଏହା ପ୍ରଶାନ୍ତଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ।

Verse 16

मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् । धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥१६॥

ମନକୁ ସଙ୍କଳ୍ପସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଧ୍ୟାନ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ତାହାକୁ ଆତ୍ମାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ (ଲୟ) କରେ। ପରେ ସେହିପରି ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ‘ଧାରଣା’ କୁହାଯାଏ।

Verse 17

आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते । समं मन्येत यं लब्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥१७॥

ଆଗମ (ଶାସ୍ତ୍ର) ସହ ବିରୋଧ ନ କରୁଥିବା ଯେ ଊହନ/ବିଚାର, ସେହିଟି ‘ତର୍କ’ କୁହାଯାଏ। ଯାହାକୁ ପାଇ ସବୁକୁ ସମ (ଏକରସ) ଭାବେ ମାନେ—ସେହି ଅବସ୍ଥା ‘ସମାଧି’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 18

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

ସମ, ରମ୍ୟ ଓ ସର୍ବଦୋଷବିବର୍ଜିତ ଭୂମିଭାଗରେ ମନୋମୟୀ ରକ୍ଷା ସ୍ଥାପନ କରି ଏବଂ ମଣ୍ଡଳରେ ଜପ କରି, ପଦ୍ମକ, ସ୍ୱସ୍ତିକ କିମ୍ବା ଭଦ୍ରାସନ—ଯେ କୌଣସି ଯୋଗାସନ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ ସ୍ଥିତ ହେବା। ଗୋଟିଏ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଗୋଟିଏ ନାସିକାପୁଟ ବନ୍ଦ କରି ପ୍ରାଣ (ମାରୁତ)କୁ ଭିତରକୁ ଆକର୍ଷି, ଅନ୍ତରାଗ୍ନି ଧାରଣ କରି, କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 19

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

ସମ, ରମ୍ୟ ଓ ଦୋଷରହିତ ଭୂମିରେ ମନୋମୟୀ ରକ୍ଷା ସ୍ଥାପନ କରି ଏବଂ ମଣ୍ଡଳରେ ଜପ କରି, ପଦ୍ମକ/ସ୍ୱସ୍ତିକ/ଭଦ୍ରାସନ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ କୌଣସି ଆସନ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବାନ୍ଧି ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ ସ୍ଥିତ ହେବା। ଗୋଟିଏ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଗୋଟିଏ ନାସିକାପୁଟ ବନ୍ଦ କରି ପ୍ରାଣକୁ ଭିତରକୁ ଆକର୍ଷି, ଅନ୍ତରାଗ୍ନି ଧାରଣ କରି, କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 20

भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते । कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा । बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुत...

ନିର୍ଦୋଷ, ସମ ଓ ରମ୍ୟ ଭୂମିରେ ମନୋମୟୀ ରକ୍ଷା ସ୍ଥାପନ କରି ଏବଂ ମଣ୍ଡଳରେ ଜପ କରି, ପଦ୍ମକ/ସ୍ୱସ୍ତିକ/ଭଦ୍ରାସନରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବସି ଉତ୍ତରାଭିମୁଖ ହୋଇ ରହିବା। ଗୋଟିଏ ଆଙ୍ଗୁଳିରେ ଗୋଟିଏ ନାସିକାପୁଟ ବନ୍ଦ କରି ପ୍ରାଣକୁ ଭିତରକୁ ଆକର୍ଷି, ଅନ୍ତରାଗ୍ନି ଧାରଣ କରି, କେବଳ ଶବ୍ଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।

Verse 21

ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म ॐ इत्येकेन रेचयेत् । दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुर्यादात्ममलच्युतिम् ॥२१॥

‘ଓଁ’ ଏକାକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ। ସେହି ଏକ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ରେଚନ (ଶ୍ୱାସତ୍ୟାଗ) କର; ଦିବ୍ୟମନ୍ତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଆତ୍ମମଳ ଝରାଇଦେ।

Verse 22

पश्चाद्ध्यायीत् पूर्वोक्तक्रमशो मन्त्रविद्बुधः । स्थूलातिस्थूलमात्रायं नाभेरूर्ध्वरुपक्रमः ॥२२॥

ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୂର୍ବୋକ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ କ୍ରମେ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ସ୍ଥୂଳରୁ ଅତିସ୍ଥୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମାତ୍ରାରେ, ନାଭିରୁ ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ ରୂପକୁ ଆରମ୍ଭ କରୁ।

Verse 23

तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय च महामतिः । स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत् ॥२३॥

ତିର୍ୟକ୍, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ଏହି ଦିଗର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମହାମତି ସାଧକ ସ୍ଥିର, ଅବିଚଳ ଓ ନିର୍କମ୍ପ ହୋଇ ସଦା ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 24

तालमात्राविनिष्कम्पो धारणायोजनं तथा । द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः ॥२४॥

ତାଳମାତ୍ରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍କମ୍ପ ସ୍ଥିରତାକୁ ଧାରଣାର ଯୋଜନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଯୋଗ ତୁ ଦ୍ୱାଦଶମାତ୍ର—କାଳ ଅନୁସାରେ ଏହି ନିୟମ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 25

अघोषमव्यञ्जनमस्वरं च अकण्ठताल्वोष्ठमनासिकं च । अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदक्षरं न क्षरते कदाचित् ॥२५॥

ଯେ ଅକ୍ଷର ଅଘୋଷ, ଅବ୍ୟଞ୍ଜନ ଓ ଅସ୍ୱର; କଣ୍ଠ, ତାଳୁ, ଓଷ୍ଠ ଓ ନାସିକା-ଉଚ୍ଚାରଣରହିତ; ‘ର’ (ରେଫ) ଜାତ ନୁହେଁ, ଉଭୟ ଊଷ୍ମ (ଶ, ଷ, ସ, ହ) ବର୍ଜିତ—ସେ ଅକ୍ଷର କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 26

येनासौ पश्यते मार्गं प्राणस्तेन हि गच्छति । अतस्तमभ्यसेन्नित्यं सन्मार्गगमनाय वै ॥२६॥

ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ସେ ମାର୍ଗକୁ ଦେଖେ, ସେହି ଉପାୟରେ ପ୍ରାଣ ଗତି କରେ। ତେଣୁ ସନ୍ମାର୍ଗଗମନ ପାଇଁ ତାହାକୁ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 27

हृद्द्वारं वायुद्वारं च मूर्धद्वारमतः परम् । मोक्षद्वारं बिलं चैव सुषिरं मण्डलं विदुः ॥२७॥

ସେମାନେ ହୃଦ୍ଦ୍ୱାର, ବାୟୁଦ୍ୱାର ଏବଂ ତାହାର ପରେ ମୂର୍ଧଦ୍ୱାର ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାରକୁ ‘ବିଲ’, ‘ସୁଷିର’ ଓ ‘ମଣ୍ଡଳ’ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।

Verse 28

भयं क्रोधमथालस्यमतिस्वप्नातिजागरम् । अत्याहरमनाहरं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥२८॥

ଭୟ, କ୍ରୋଧ ଓ ଆଳସ୍ୟ; ଅତିନିଦ୍ରା ଓ ଅତିଜାଗରଣ; ଅତ୍ୟାହାର ଓ ଅନାହାର—ଏସବୁକୁ ଯୋଗୀ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

अनेन विधिना सम्यङ्नित्यमभ्यसतः क्रमात् । स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ॥२९॥

ଏହି ବିଧିରେ ଯେ ସାଧକ କ୍ରମାନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତାହାରେ ତିନି ମାସରେ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 30

चतुर्भिः पश्यते देवान्पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः । इच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः ॥३०॥

ଚାରି ମାସରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ; ପାଞ୍ଚ ମାସରେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ବିକ୍ରମଶାଳୀ ହୁଏ। ଛଅ ମାସରେ ଇଚ୍ଛାମାତ୍ରେ କୈବଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 31

पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतुर्मात्राणि वारुणः । आग्नेयस्तु त्रिमात्रोऽसौ वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥३१॥

ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଞ୍ଚ ମାତ୍ରାର; ବାରୁଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଚାରି ମାତ୍ରାର। ଆଗ୍ନେୟ ତତ୍ତ୍ୱ ତିନି ମାତ୍ରାର; ବାୟବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁଇ ମାତ୍ରାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 32

एकमात्रस्तथाकाशो ह्यर्धमात्रं तु चिन्तयेत् । सिद्धिं कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥३२॥

ଏହିପରି ଆକାଶ ଏକ ମାତ୍ରାର; ଅର୍ଧମାତ୍ରାକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ମନରେ ସିଦ୍ଧି ସାଧି, ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମନି ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତନ କର।

Verse 33

त्रिंशत्पर्वाङ्गुलः प्राणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः । एष प्राण इति ख्यातो बाह्यप्राणस्य गोचरः ॥३३॥

ପ୍ରାଣର ପରିମାଣ ‘ତିରିଶ ପର୍ବ-ଅଙ୍ଗୁଳ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହା ‘ପ୍ରାଣ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ—ବାହ୍ୟ ଶ୍ୱାସର ଗୋଚର।

Verse 34

अशीतिश्च शतं चैव सहस्राणि त्रयोदश । लक्षश्चैकोननिःश्वास अहोरात्रप्रमाणतः ॥३४॥

ଅହୋରାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ—ଅଶୀ ଓ ଶତ, ଏବଂ ତେରହଜାର; ତଥା ଏକ ଲକ୍ଷରୁ ଗୋଟିଏ କମ୍ ନିଶ୍ୱାସ (ଶ୍ୱାସସଂଖ୍ୟା) ହୁଏ।

Verse 35

प्राण आद्यो हृदिस्थाने अपानस्तु पुनर्गुदे । समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥३५॥

ପ୍ରାଣ—ଆଦ୍ୟ—ହୃଦୟସ୍ଥାନରେ; ଅପାନ ପୁନଃ ଗୁଦରେ। ସମାନ ନାଭିଦେଶରେ; ଉଦାନ କଣ୍ଠରେ ଆଶ୍ରିତ।

Verse 36

व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावृत्य तिष्ठति । अथ वर्णास्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥३६॥

ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସଦା ବ୍ୟାପି ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ରହେ। ଏବେ ପ୍ରାଣାଦି ପଞ୍ଚର ବର୍ଣ୍ଣ କ୍ରମେ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 37

रक्तवर्णो मणिप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥३७॥

ପ୍ରାଣବାୟୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ମଣି ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଅପାନ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ସମ ପ୍ରଭାବାନ।

Verse 38

समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः । आपाण्डर उदानश्च व्यानो ह्यर्चिस्समप्रभः ॥३८॥

ସମାନ ସେଇ ଦୁଇଟିର ମଧ୍ୟରେ ଗୋଦୁଧ ପରି ଧବଳ ପ୍ରଭାବାନ। ଉଦାନ ପାଣ୍ଡୁର; ଏବଂ ବ୍ୟାନ ଜ୍ୱାଳା ସମ ପ୍ରଭାବାନ।

Verse 39

यस्येदं मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि । यत्र तत्र म्रियेद्वापि न स भूयोऽभिजायते । न स भूयोऽभिजायत इत्युपनिषत् ॥३९॥

ଯାହାର ପାଇଁ ଏହି ମାରୁତ (ପ୍ରାଣବାୟୁ) ଏହି ମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦି ମୁଣ୍ଡର ଶିଖରକୁ ଯାଏ—ସେ ଯେଉଁଠି ମରୁଥିବେ ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ। ‘ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ’—ଇତି ଉପନିଷଦ୍।