Kundika

Verse 0

ब्रह्मचर्याश्रमे क्षीणे गुरुशुश्रूषणे रतः । वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुणाश्रमी ॥ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः । ब्राह्मीमिष्टिं यजेत्तासामहोरात्रेण निर्वपेत् ॥ १-२ ॥

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟାଶ୍ରମ କ୍ଷୀଣ ହେଲାପରେ, ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷାରେ ନିରତ ରହି, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇଥିବା ଶିଷ୍ୟକୁ ଗୁରୁ ‘ଆଶ୍ରମୀ’—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଶ୍ରମ ପ୍ରବେଶଯୋଗ୍ୟ—ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ସଦୃଶ ଗୁଣବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଇଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରିବ; ସେହି ହବିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକ ଅହୋରାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 0

संविभज्य सुतानर्थे ग्राम्यकामान्विसृज्य च । संचरन् वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ॥ ३ ॥

ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଜୀବିକାର୍ଥେ ଯଥାଯଥ ଭାଗ ବଣ୍ଟନ କରିଦେଇ, ଗ୍ରାମ୍ୟ କାମନା—ଲୌକିକ ଇଚ୍ଛା—ତ୍ୟାଗ କରି, ବନମାର୍ଗେ ସଞ୍ଚରଣ କରି, ଶୁଚି ଦେଶରେ ପରିଭ୍ରମଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 0

वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा विहितैः कन्दमूलकैः । स्वशरीरे समाप्याथ पृथिव्यां नाश्रु पातयेत् ॥४॥

ବାୟୁଭକ୍ଷ ହେଉ କି ଅମ୍ବୁଭକ୍ଷ ହେଉ, କିମ୍ବା ବିହିତ କନ୍ଦମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁ—ଏଭଳି ଭାବେ ନିଜ ଶରୀରକୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇ, ପରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏକ ଅଶ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେବାକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 0

सह तेनैव पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते । सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं संन्यस्त उच्यते ॥५॥

ସେହି ଆସକ୍ତି ସହିତ ଥିବା ପୁରୁଷ କିପରି ‘ସନ୍ନ୍ୟାସୀ’ ବୋଲି କୁହାଯିବ? ଏବଂ ଯେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାମ-ପରିଚୟ ଧାରଣ କରେ, ସେ କିପରି ସତ୍ୟରେ ‘ସନ୍ନ୍ୟାସୀ’ କୁହାଯିବ? ॥୫॥

Verse 0

तस्मात् फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं संहितात्मनाम् । अग्निवर्णं विनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥६॥

ଏହେତୁ, ଫଳର ପରିପାକରେ ଅଙ୍ଗଶୁଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ସେ, ସଂଯତାତ୍ମମାନଙ୍କର ପଥରୂପ ସନ୍ନ୍ୟାସକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ; ‘ଅଗ୍ନିବର୍ଣ୍ଣ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ॥୬॥

Verse 0

लोकवद्भार्ययासक्तो वनं गच्छति संयतः । संत्यक्त्वा संसृतिसुखमनुतिष्ठति किं मुधा ॥ किं वा दुःखमनुस्मृत्य भोगांस्त्यजति चोच्छ्रितान् । गर्भवासभयाद्भीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ॥७-८॥

ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ଭାର୍ଯ୍ୟାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ସଂଯତ ପୁରୁଷ ବନକୁ ଯାଏ; ସଂସାର-ଗତିର ସୁଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ କି ଏହି ଆଚରଣକୁ ମୁଧା ଭାବେ କରୁଛି? ନାହିଁଲେ ଦୁଃଖକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଉଚ୍ଚ ଭୋଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରେ—ପୁନଃ ଗର୍ଭବାସର ଭୟରେ ଭୀତ, ଏବଂ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣର କଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ॥୭-୮॥

Verse 0

गुह्यं प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् इति । संन्यस्याग्निमपुनरावर्तनं यन्मृत्युर्जायमावहम् इति ॥ अथाध्यात्ममन्त्राञ्जपेत् । दीक्षामुपेयात्काषायवासाः । कक्षोपस्थलोमानि वर्जयेत् । ऊर्ध्वबाहुर्विमुक्तमा...

‘ଗୁହ୍ୟ (ଅନ୍ତର) ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ନିରାମୟ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ’—ଏଭଳି ମନେ ଧାରି। ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ କରି ‘ଅପୁନରାବର୍ତ୍ତନ’କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି। ପରେ ଅଧ୍ୟାତ୍ମମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। କାଷାୟ (ଗେରୁଆ) ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। କକ୍ଷ ଓ ଉପସ୍ଥ ଅଞ୍ଚଳର ରୋମ ହଟାଇବାକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଊର୍ଧ୍ୱବାହୁ ରହିଲେ ସେ ବିମୁକ୍ତମାର୍ଗୀ ହୁଏ। ଅନିକେତ ହୋଇ ଭିକ୍ଷାଶୀ ଭାବେ ଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ନିଦିଧ୍ୟାସନ (ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ) କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସଂରକ୍ଷଣାର୍ଥେ ପବିତ୍ର (ପବିତ୍ରସୂତ୍ର/କୋର୍ଡ) ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଥିପାଇଁ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଛି: କୁଣ୍ଡିକା (ଜଳପାତ୍ର), ଚମକ (ଦଣ୍ଡ), ଶିକ୍ୟ (ଥଳି/ଝୋଳା), ଉପାନହୌ (ପାଦୁକା), ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ (ତ୍ରିବସ୍ତ୍ର), ଶୀତନିବାରକ ବସ୍ତ୍ର, ଏବଂ କୌପୀନ ଆବରଣ; ପବିତ୍ର, ସ୍ନାନଶାଟୀ ଓ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗ (ଉପରିବସ୍ତ୍ର)—ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଯାହା କିଛି, ସବୁକୁ ଯତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 0

नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु बाह्यतः। नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत्॥११॥

ସେ ନଦୀର ପୁଲିନ (ବାଲୁକାତଟ) ଉପରେ ଶୟନ କରୁ, କିମ୍ବା ଦେବାଳୟମାନଙ୍କ ବାହାରେ ରହୁ। ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲେଶ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 0

स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचिरेत्। स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान्॥१२॥

ସ୍ନାନ, ପାନ (ଜଳପାନ) ଏବଂ ଶୌଚ—ଏସବୁକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳଦ୍ୱାରା ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ତୁତି ହେଲେ ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନିନ୍ଦା ହେଲେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 0

भिक्षादिवैदलं पात्रं स्नानद्रव्यमवारितम् । एवं वृत्तिमुपासीनो यतेन्द्रियो जपेत्सदा ॥१३॥

ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ପତ୍ର/ଛାଲରେ ତିଆରି ପାତ୍ର, ଏବଂ ସ୍ନାନଦ୍ରବ୍ୟ ଅବରୋଧ ବିନା ସହଜରେ ମିଳୁ—ଏପରି ବୃତ୍ତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ କରି, ଯତି ସଦା ଜପ କରୁ।

Verse 0

विश्वाय मनुसंयोगं मनसा भावयेत्सुधीः । आकाशाद्वायुर्वायोर्ज्योतिर्ज्योतिष आपोऽद्भ्यः पृथिवी । एषां भूतानां ब्रह्म प्रपद्ये । अजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्ये । मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्...

ସୁଧୀ ମନରେ ମନ ଓ ବିଶ୍ୱର ସଂଯୋଗକୁ ଭାବନା କରୁ। ଆକାଶରୁ ବାୟୁ; ବାୟୁରୁ ତେଜ/ଅଗ୍ନି; ତେଜରୁ ଆପଃ; ଆପଃରୁ ପୃଥିବୀ। ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ଅଜର, ଅମର, ଅକ୍ଷର, ଅବ୍ୟୟ, ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି। ମୋ ଭିତରେ—ଅଖଣ୍ଡ ସୁଖର ସାଗରରେ—ମାୟା-ମାରୁତର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ବିଶ୍ୱ-ତରଙ୍ଗ ନାନା ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 0

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ॥१५॥

ମୋର ଦେହ ସହ କୌଣସି ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ—ଯେପରି ଆକାଶର ମେଘ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିରେ ସେ ଦେହର ଧର୍ମମାନେ ମୋର କିପରି ହେବ?

Verse 0

आकाशवत्कल्पविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्बोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥१६॥

ମୁଁ ଆକାଶ ପରି—ସମସ୍ତ କଳ୍ପନାରୁ ଅତୀତ, ଦୂରସ୍ଥ; ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି—ଯାହା ଆଲୋକିତ ହୁଏ ତାହାଠାରୁ ବିଲକ୍ଷଣ। ମୁଁ ଅପହରଣୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପରି—ନିତ୍ୟ ଅଚଳ; ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ପରି—ପାରହୀନ, ଅନ୍ୟ ତଟ ଶୂନ୍ୟ।

Verse 0

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥१७॥

ମୁଁ ନାରାୟଣ; ମୁଁ ନରକାନ୍ତକ; ମୁଁ ପୁରାନ୍ତକ; ମୁଁ ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର। ମୁଁ ଅଖଣ୍ଡ ବୋଧସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାକ୍ଷୀ। ମୁଁ ନିରୀଶ୍ୱର—ମୋ ଉପରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସକ ନାହିଁ; ମୁଁ ନିରହଂ ଓ ନିର୍ମମ।

Verse 0

तदभ्यासेन प्राणापानौ संयम्य तत्र श्लोका भवन्ति । वृषणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् । संदश्य शनकैर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् ॥१८॥

ତାହାର ଅଭ୍ୟାସରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ସଂଯମ କରି, ସେଠାରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କୁହାଯାଏ: ବୃଷଣ ଓ ଅପାନ (ଗୁଦ) ମଧ୍ୟରେ ହାତ ରଖି ସେଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେବ। ଦାନ୍ତକୁ ମୃଦୁଭାବେ ଦବାଇ, ଯବଦାଣା ପରିମାଣରେ ବାହାରିଥିବା ଜିଭକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 0

माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि । श्रवणे नासिके गन्धा यतः स्वं न च संश्रयेत् ॥१९॥

ମାଷମାତ୍ର ପରିମାଣରେ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଶ୍ରବଣରେ ଏବଂ ଭୂମିରେ ଚିତ୍ତକୁ ନିବେଶ କର; କାନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ନାସିକାରେ ଗନ୍ଧକୁ ଧ୍ୟାନ କର—ଏପରି ଆତ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆସକ୍ତ ନ ହେଉ।

Verse 0

अथ शैवपदं यत्र तद्ब्रह्म ब्रह्म तत्परम् । तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मनाम् ॥२०॥

ଏବେ ଯେ ‘ଶୈବପଦ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଇ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ବ୍ରହ୍ମ। ତାହାର ଅଭ୍ୟାସ-ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସଂସ୍କାରିତ ଆତ୍ମା ଥିବା ସାଧକମାନେ ତାହାକୁ ଲଭନ୍ତି।

Verse 0

संभूतैर्वायुसंश्रावैर्हृदयं तप उच्यते । ऊर्ध्वं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् ॥२१॥

ଉଦ୍ଭୂତ ଏବଂ ନିୟମିତ ବାୟୁପ୍ରବାହର ସଂଚାର ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟକୁ ‘ତପ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ସେ ଦେହରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରି, ଅବ୍ୟୟ ମୂର୍ଧ୍ନାକୁ ଭେଦି ଉପରକୁ ଯାଏ।

Verse 0

स्वदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् । भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः ॥२२॥

ଯେମାନେ ନିଜ ଦେହର ମୂର୍ଧାନ (ଶିରୋଭାଗ) ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପରମ ଗତିକୁ ଲଭନ୍ତି—ପରା ଓ ଅପରାକୁ ଜାଣୁଥିବା ସେ ଜନମାନେ ପୁନର୍ବାର ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 0

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥२३॥

ସାକ୍ଷ୍ୟର ଧର୍ମମାନେ ବିଲକ୍ଷଣ ସାକ୍ଷୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଅବିକାରୀ ଓ ଉଦାସୀନ—ଘରର ଧର୍ମ ଦୀପକକୁ ସ୍ପର୍ଶ ନକରିବା ପରି।

Verse 0

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥२४॥

ଜଳରେ ହେଉ କି ସ୍ଥଳରେ, ଦେହ ଜଡସ୍ୱଭାବରେ ଲୁଠିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାହାର ଧର୍ମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଘଟର ଧର୍ମରେ ନଭ ଲିପ୍ତ ନହେବା ପରି।

Verse 0

निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः ॥२५-२६॥

ମୁଁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ; ମୁଁ ଅବିକାରୀ; ମୁଁ ନିଷ୍କଳ; ମୁଁ ନିରାକୃତି। ମୁଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ; ମୁଁ ନିତ୍ୟ; ମୁଁ ନିରାଲମ୍ବ; ମୁଁ ଅଦ୍ୱୟ। ମୁଁ ସର୍ବାତ୍ମା; ମୁଁ ସର୍ବ; ମୁଁ ସର୍ବାତୀତ; ମୁଁ ଅଦ୍ୱୟ। ମୁଁ କେବଳ ଅଖଣ୍ଡ-ବୋଧସ୍ୱରୂପ; ମୁଁ ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ; ମୁଁ ନିରନ୍ତର, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ।

Verse 0

स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पो भवाम्यहम् ॥२७॥

ସର୍ବତ୍ର କେବଳ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖି, ଆତ୍ମାକୁ ଅଦ୍ୱୟ ବୋଲି ମନେ କରି, ନିଜ ସ୍ୱାନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରି, ମୁଁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୁଏ।

Verse 0

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ इत्युपनिषत् ॥ २८ ॥

ଚାଲୁଥିବାବେଳେ, ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବସିଥିବା, ଶୋଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ଭାବରେ—ବିଦ୍ୱାନ ଆତ୍ମାରାମ ମୁନି ସଦା ଯଥେଚ୍ଛା ବସୁନ୍ତୁ। ଇତି ଉପନିଷତ୍।