Sukta 1

Mantra 1

मा चिदन्यद्वि शंसत सखायो मा रिषण्यत । इन्द्रमित्स्तोता वृषणं सचा सुते मुहुरुक्था च शंसत ॥

हे सख्यांनो! दुसऱ्याचे काहीही स्तवन करू नका; अनिष्टात पडू नका. पिळलेल्या सोमासह, वृषभसम इंद्राचेच स्तवन करा; पुन्हा पुन्हा उक्थे व स्तोत्रे उच्चारा.

Mantra 2

अवक्रक्षिणं वृषभं यथाजुरं गां न चर्षणीसहम् । विद्वेषणं संवननोभयंकरं मंहिष्ठमुभयाविनम् ॥

इंद्र हा तो वृषभ आहे, जो शत्रूचा दाब खाली पाडतो; यज्ञाच्या धावीत अथक, जनांमध्ये बलवान पशूसारखा पराभव करणारा. तो वैर विरघळवितो, संयोग घडवितो; दोन्ही बाजूंना भयही उत्पन्न करू शकतो; तरीही तोच परम दाता—शरण आलेल्यांत उभय-शक्ती धारण करून, दोन्हींची सिद्धी पूर्ण करणारा।

Mantra 3

यच्चिद्धि त्वा जना इमे नाना हवन्त ऊतये । अस्माकं ब्रह्मेदमिन्द्र भूतु तेऽहा विश्वा च वर्धनम् ॥

हे इंद्र, जरी हे लोक मदतीसाठी तुला नानाप्रकारे हाक मारतात, तरी आमचे हे ब्रह्म-वचन तुझेच होवो—आजही आणि सदैव—समग्र अस्तित्वाच्या वृद्धीसाठी।

Mantra 4

वि तर्तूर्यन्ते मघवन्विपश्चितोऽर्यो विपो जनानाम् । उप क्रमस्व पुरुरूपमा भर वाजं नेदिष्ठमूतये ॥

हे मघवन्, ते विपश्चित् ऋषी—जनांमध्ये आर्य, प्रेरित वाणीचे—आपल्या प्रयत्नात पुढे झेपावतात. तू बहुरूपाने जवळ ये; आमच्या उन्नती व रक्षणासाठी, सर्वात निकटचा ‘वाज’—बल-समृद्धी—आमच्याकडे आण.

Mantra 5

महे चन त्वामद्रिवः परा शुल्काय देयाम् । न सहस्राय नायुताय वज्रिवो न शताय शतामघ ॥

हे अद्रिवन् (शिला-धारी) इंद्रा! मोठ्या मोलानेही मी तुला देऊ शकत नाही—ना सहस्रासाठी, ना अयुत (दहा सहस्र) साठी, हे वज्रिवन्; ना शतासाठीही, हे शतामघ (शत-धनांचा स्वामी)।

Mantra 6

वस्याँ इन्द्रासि मे पितुरुत भ्रातुरभुञ्जतः । माता च मे छदयथः समा वसो वसुत्वनाय राधसे ॥

हे इंद्रा! पित्यापेक्षाही तू मला अधिक प्रिय आहेस, आणि भोगात सहभागी होणाऱ्या भावापेक्षाही; तू माझ्यासाठी मातेसारखाही आहेस—जी आच्छादते व आश्रय देते. हे वसू! वसुत्व—खरे धन—मिळविण्यासाठी, समृद्धी व राधस् (अनुग्रह-दान) यासाठी माझ्याबरोबर राहा।

Mantra 7

क्वेयथ क्वेदसि पुरुत्रा चिद्धि ते मनः । अलर्षि युध्म खजकृत्पुरंदर प्र गायत्रा अगासिषुः ॥

तू कुठे आपली गती स्थिर करतोस, आणि कुठे खरोखर वास करतोस? कारण तुझे मन (चेतना) अनेक दिशांनी संचारते. हे युध्म (युद्धप्रवण), खजकृत्, पुरंदर (दुर्गभेदक)! गायत्री-शक्ती गीतरूपाने तुझ्याकडे उसळून आल्या—आमच्यात तुझी शक्ती जागी व्हावी म्हणून.

Mantra 8

प्रास्मै गायत्रमर्चत वावातुर्यः पुरंदरः । याभिः काण्वस्योप बर्हिरासदं यासद्वज्री भिनत्पुरः ॥

त्याच्यासाठी गायत्री-स्तुती गा—तो वेगाने धावणारा, पुरे/आवरणे फोडणारा पुरंदर आहे. ज्या शक्तींनी तो काण्वाच्या बर्हि (पवित्र कुशासन) जवळ येऊन बसतो—तो वज्रधारी येतो आणि बंद दुर्गे फोडून टाकतो.

Mantra 9

ये ते सन्ति दशग्विनः शतिनो ये सहस्रिणः । अश्वासो ये ते वृषणो रघुद्रुवस्तेभिर्नस्तूयमा गहि ॥

तुझे जे बल दहापटी आहेत, जे शंभरपटी आहेत, जे हजारपटी आहेत; आणि तुझे जे वृषभासारखे बलवान, वेगवान, दृढपणे चालविलेले अश्व आहेत—त्यांच्यासह आमच्याकडे त्वरेने ये, आमच्या उन्नतीसाठी.

Mantra 10

आ त्वद्य सबर्दुघां हुवे गायत्रवेपसम् । इन्द्रं धेनुं सुदुघामन्यामिषमुरुधारामरंकृतम् ॥

आज मी तुला आवाहन करतो—समृद्ध-दुग्धा, गायत्री-प्रेरित शक्ती. इंद्राला मी पूर्णतेची धेनू, सु-दुग्धा पोषणरूप; आणि आमच्यासाठी सिद्ध केलेली, आणखी एक—अधिक विस्तीर्ण—धारासमृद्ध शक्ती म्हणूनही हाक देतो.

Mantra 11

यत्तुदत्सूर एतशं वङ्कू वातस्य पर्णिना । वहत्कुत्समार्जुनेयं शतक्रतुः त्सरद्गन्धर्वमस्तृतम् ॥

जेव्हा सूर्याचा अंकुश एतश (अश्व)ाला प्रेरित करतो आणि वायूचे पंख त्याला पुढे वाहून नेतात—तेव्हा शतक्रतु (इंद्र), कुत्स आर्जुनेयाला सोबत घेऊन, न पसरलेल्या गंधर्वाच्या सीमेलाही ओलांडतो; आणि प्रवासाला बांधून ठेवणारी सूक्ष्म मर्यादाही लंघून जातो.

Mantra 12

य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जत्रुभ्य आतृदः । संधाता संधिं मघवा पुरूवसुरिष्कर्ता विह्रुतं पुनः ॥

जो, नेहमीच्या आधारांशिवायही, प्राचीन काळी खांद्यांवर चढलेल्या दमन-भारांना आघात करून पाडीत असे—तो मगवान, बहुधनसंपन्न, संधाता आहे: तो तुटलेली संधी पुन्हा जोडतो; आमच्यात जे विस्कळीत झाले आहे ते तो पुन्हा यथास्थानी करतो.

Mantra 13

मा भूम निष्ट्या इवेन्द्र त्वदरणा इव । वनानि न प्रजहितान्यद्रिवो दुरोषासो अमन्महि ॥

हे इंद्रा, आम्ही निष्कासितांसारखे होऊ नये—तुझ्यापासून दूर झालेले, भरकटलेले हरवलेले लोक जसे, तसेही नको; आणि टाकून दिलेल्या वनांसारखेही नको. हे अद्रिवो (वज्रधारी), आम्ही स्वतःला तुझ्या शरणाची याचना करणारे मानले आहे—मार्ग न सोडणारे.

Mantra 14

अमन्महीदनाशवोऽनुग्रासश्च वृत्रहन् । सकृत्सु ते महता शूर राधसा अनु स्तोमं मुदीमहि ॥

हे वृत्रहन्! आम्ही शर्यतीत न थकणारे, पाठपुरावा करणारे व वेगवान असे स्थिर राहिलो. हे शूरा! तुझ्या महान् राधस् (दान) मुळे—एकदाच जरी—स्तोमासह आम्ही आनंदित होतो.

Mantra 15

यदि स्तोमं मम श्रवदस्माकमिन्द्रमिन्दवः । तिरः पवित्रं ससृवांस आशवो मन्दन्तु तुग्र्यावृधः ॥

माझा स्तोम जर आमचा इंद्र ऐकेल, तर पवित्र (गाळणी) मधून वाहणाऱ्या वेगवान सोमधारा त्याला प्रमुदित करो. तुग्र्य-वर्धक मद (उत्साह) वाढो आणि अंतःस्थ योद्ध्याला उन्नत करो.

Mantra 16

आ त्वद्य सधस्तुतिं वावातुः सख्युरा गहि । उपस्तुतिर्मघोनां प्र त्वावत्वधा ते वश्मि सुष्टुतिम् ॥

आज आमच्या स्थिर स्तुतीकडे ये, हे वेगवान! मित्रभावाने ये. दात्यांची उपस्तुती तुला पुढे नेवो; मग मी तुझ्यासाठी सुष्टुति—सु-घडवलेली स्तुती—अर्पण करीन, जेणेकरून योग्य उच्चाराने तुझे बळ आमच्यात स्थापित होईल.

Mantra 17

सोता हि सोममद्रिभिरेमेनमप्सु धावत । गव्या वस्त्रेव वासयन्त इन्नरो निर्धुक्षन्वक्षणाभ्यः ॥

सोम पिळणारा (सोता) खरोखरच, अद्रि—दाबणाऱ्या दगडांनी, हा सोम जलांत धुऊन काढतो. आणि नरजन त्याला गो-जन्म वस्त्रासारखे आच्छादून, कुंड/पात्रांतून पिळून बाहेर प्रवाहित करतात.

Mantra 18

अध ज्मो अध वा दिवो बृहतो रोचनादधि । अया वर्धस्व तन्वा गिरा ममा जाता सुक्रतो पृण ॥

मग—इथल्या पृथ्वीवरून असो वा दिव्याच्या विशाल प्रकाश-लोकातून—याने वाढ: माझ्या गिरा (वाणी)ने आणि तुझ्या तन्वा (स्वदेह/स्वरूप)ने. हे सुक्रतु (सत्संकल्प-शक्ती), आमच्यात जन्मलेले, तुझ्या परिपूर्णतेने आम्हाला भरून काढ.

Mantra 19

इन्द्राय सु मदिन्तमं सोमं सोता वरेण्यम् । शक्र एणं पीपयद्विश्वया धिया हिन्वानं न वाजयुम् ॥

इंद्रासाठी सोता सर्वाधिक मदिन्तम, वरेण्य सोम पिळो. शक्र तो सोम विश्वया धिया (सर्वव्यापी धि/ध्यान)ने, वाजयु—बल-समृद्धीचा साधक—याप्रमाणे प्रेरित करत, आमच्यात फुलवो/वाढवो.

Mantra 20

मा त्वा सोमस्य गल्दया सदा याचन्नहं गिरा । भूर्णिं मृगं न सवनेषु चुक्रुधं क ईशानं न याचिषत् ॥

हे प्रभो! सोमाच्या अल्प मापासह, माझ्या वाणी-स्तुतीने, मी तुला सदैव याचना करीत राहू नये; नाहीतर सवनांत मी चंचल मृगासारखा तुला क्रुद्ध करीन—कारण ऐश्वर्याच्या स्वामीकडे कोण याचना करीत नाही?

Mantra 21

मदेनेषितं मदमुग्रमुग्रेण शवसा । विश्वेषां तरुतारं मदच्युतं मदे हि ष्मा ददाति नः ॥

मदाने प्रेरित उग्र मद, उग्र बलशक्तीने—तो सर्वांचा तरणारा-विजेता आहे; ज्याचा आनंद कधीही च्युत होत नाही; त्या मदोन्मादातच तो निश्चयाने आम्हांस देतो.

Mantra 22

शेवारे वार्या पुरु देवो मर्ताय दाशुषे । स सुन्वते च स्तुवते च रासते विश्वगूर्तो अरिष्टुतः ॥

अनेक वरणीय वर—कल्याणकारी व रक्षक—देव दाशुष् मर्त्याला देतो. तो सुन्वत (सोम पिळणारा) आणि स्तुवत (स्तुती करणारा) यांनाही देतो—जो सर्वत्र गौरविला जातो, जो अखंड व अनाहत आहे.

Mantra 23

एन्द्र याहि मत्स्व चित्रेण देव राधसा । सरो न प्रास्युदरं सपीतिभिरा सोमेभिरुरु स्फिरम् ॥

हे इंद्रा, ये; तुझ्या चित्र (दीप्त) देव-राधसा (दिव्य दान) ने येथे मत्स्व—आनंद कर. जसा सरोवर आपले उदर भरतो, तसा सपीति (सहचर्य) सह पिलेल्या या सोमांनी तुझे विस्तार—उरु—आणि स्थैर्य—स्फिरम्—भरून घे.

Mantra 24

आ त्वा सहस्रमा शतं युक्ता रथे हिरण्यये । ब्रह्मयुजो हरय इन्द्र केशिनो वहन्तु सोमपीतये ॥

हिरण्य रथावर युक्त—सहस्र आणि शत—ते तुला येथे आणोत. ब्रह्म-युज (ब्रह्माशी जुळविलेले) केशिन (बलवान केशयुक्त) हरि अश्व, हे इंद्रा, तुला सोमपानासाठी वहात राहोत.

Mantra 25

आ त्वा रथे हिरण्यये हरी मयूरशेप्या । शितिपृष्ठा वहतां मध्वो अन्धसो विवक्षणस्य पीतये ॥

हिरण्य रथावर ते दोन हरि तुला आणोत—मयूर-शेप्य (मोरासारखी शोभा) युक्त. शिति-पृष्ठ (चित्तेरी पाठीचे) ते मधुरस, अन्धस्—सोमसार—या विवक्ष्ण (विस्तृत-उच्चारित) आनंदाच्या पानासाठी तुला वहात राहोत.

Mantra 26

पिबा त्वस्य गिर्वणः सुतस्य पूर्वपा इव । परिष्कृतस्य रसिन इयमासुतिश्चारुर्मदाय पत्यते ॥

हे गिर्वण (स्तुतिंचा स्वामी) इंद्रा! या पिळलेल्या सोमाचे पान कर—पूर्वी पान केलेल्याप्रमाणे. सुशुद्ध, रससमृद्ध साराचा—ही रम्य सुति (अर्पित सोमधारा) मद (आनंद-उन्माद) यासाठी सिद्ध होऊन पुढे धावते.

Mantra 27

य एको अस्ति दंसना महाँ उग्रो अभि व्रतैः । गमत्स शिप्री न स योषदा गमद्धवं न परि वर्जति ॥

जो एकमेव आहे—दंसना (कार्यसिद्धी-शक्ती) मध्ये महान आणि व्रतैः (नियम-बलाने) उग्र—तो यावा. शिप्री (दीप्त-ओठांचा) प्रमाणे तो संमती देतो; हाकेला तो येतो आणि ध्रुव आधारासारखा, आमच्या आह्वानापासून कधीही दूर वळत नाही.

Mantra 28

त्वं पुरं चरिष्ण्वं वधैः शुष्णस्य सं पिणक् । त्वं भा अनु चरो अध द्विता यदिन्द्र हव्यो भुवः ॥

तू आपल्या प्रहारांनी शुष्णाच्या चलायमान पुरा (दुर्गा) ला चुरडून टाकलेस. तू ‘भा’ (प्रकाश) याच्या मागोमाग चाललास; आणि मग पुन्हा, हे इंद्रा, तू द्वितीय वेळेसही ‘हव्य’—आह्वानयोग्य—होतोस; हाक उठताच हवि-यज्ञासाठी परत येतोस.

Mantra 29

मम त्वा सूर उदिते मम मध्यंदिने दिवः । मम प्रपित्वे अपिशर्वरे वसवा स्तोमासो अवृत्सत ॥

सूर्य उदित होताच—माझेच स्तोत्र तुला निवडतात; दिव्य आकाशाच्या मध्याह्नीही—माझेच; संध्याकाळ जवळ येताना आणि रात्र आवरताना देखील—माझेच. हे वसू! हे स्तोम तुझ्याचकडे वळले आहेत, तुलाच आपले धाम मानून.

Mantra 30

स्तुहि स्तुहीदेते घा ते मंहिष्ठासो मघोनाम् । निन्दिताश्वः प्रपथी परमज्या मघस्य मेध्यातिथे ॥

स्तुती कर, स्तुती कर—हीच तुझी, दानशूरांमध्ये, अत्यंत उदार शक्ती आहेत. हे मेध्यातिथे! मार्गावर पुढे जा; ‘निंदित’ अश्वही, जेव्हा दान-बल (मघ) आमच्यात यथाविधी प्रज्वलित होते, तेव्हा परम जू (उच्चतम योजने) बनतात.

Mantra 31

आ यदश्वान्वनन्वतः श्रद्धयाहं रथे रुहम् । उत वामस्य वसुनश्चिकेतति यो अस्ति याद्वः पशुः ॥

जेव्हा विजयशाली अश्व जवळ आणले जातात, श्रद्धेने मी रथावर आरूढ होतो. आणि मी वांछित वसु ओळखतो—आपलेच ते जिवंत धन, ती पशु-संपदा; जी अंतःस्थ मालकी म्हणून आपला मार्ग जाणते.

Mantra 32

य ऋज्रा मह्यं मामहे सह त्वचा हिरण्यया । एष विश्वान्यभ्यस्तु सौभगासङ्गस्य स्वनद्रथः ॥

जो ऋजु व तेजस्वी आहे, ज्याची मी माझ्या कल्याणासाठी स्तुती करतो—त्याच्या सुवर्णमय आवरणासह—तो सर्वांवर प्राबल्य मिळवो. सौभाग्य-आसङ्ग धारण करणारा, निनाद करणारा रथ (स्वनद्रथ) विजयी होवो.

Mantra 33

अध प्लायोगिरति दासदन्यानासङ्गो अग्ने दशभिः सहस्रैः । अधोक्षणो दश मह्यं रुशन्तो नळा इव सरसो निरतिष्ठन् ॥

मग प्लायोगि पुढे जाऊन—हे अग्ने—आसङ्गाला दहा सहस्र दान देऊन गेला. नंतर माझ्यासाठी दहा उजळ वृषभ पुढे उभे केले गेले—जसे सरोवरातून नळ (नरकट) वर येतात; खोलातून उघड्या अवकाशात उगवणाऱ्या शक्ती.

Mantra 34

अन्वस्य स्थूरं ददृशे पुरस्तादनस्थ ऊरुरवरम्बमाणः । शश्वती नार्यभिचक्ष्याह सुभद्रमर्य भोजनं बिभर्षि ॥

त्याचे स्थूल, विशाल रूप मी समोर पाहिले—तो दृढ जांघेच्या आधाराने झुकत होता, अचल. त्याला पाहून एक शाश्वत नारी म्हणाली: ‘हे आर्य, हे श्रेष्ठा, तू शुभद्र पोषण धारण करतोस’—जी धारण करणारी पूर्णता प्रवासाला आधार देते.