Sukta 2

Mantra 1

इदं वसो सुतमन्धः पिबा सुपूर्णमुदरम् । अनाभयिन्ररिमा ते ॥

हे वसु (इंद्रा), हा पिळून काढलेला सोमरस प्या; तुझ्या आतल्या पात्राला (उदराला) पूर्णपणे भर. हे अरि-भय न मानणाऱ्या निर्भया! आम्ही तुला अर्पण करतो—तुझी समृद्धी आमच्यात सुरक्षित वाढ म्हणून प्रवाहित होवो.

Mantra 2

नृभिर्धूतः सुतो अश्नैरव्यो वारैः परिपूतः । अश्वो न निक्तो नदीषु ॥

मनुष्यांनी पिळून व हलवून काढलेला, लोकर (अव्य) गाळणीतून, दगडांनी गाळलेला—हा सोम सर्व बाजूंनी शुद्ध होतो; जसा नद्यांत धुतलेला घोडा निर्मळ होतो तसा—देवाच्या प्रवेशासाठी हा प्राणदायी आनंद स्पष्ट होतो.

Mantra 3

तं ते यवं यथा गोभिः स्वादुमकर्म श्रीणन्तः । इन्द्र त्वास्मिन्त्सधमादे ॥

तुझ्या त्या यवसदृश अर्पणाला आम्ही मधुर केले आहे—गो (प्रकाशकिरण) बरोबर जसा जौ मधुर मिसळतो तसा; ते मिसळून व परिष्कृत करून. हे इंद्रा, या सामूहिक आनंदात आणि सामायिक उन्मादात (सधमाद) तू आमच्यासोबत राहो.

Mantra 4

इन्द्र इत्सोमपा एक इन्द्रः सुतपा विश्वायुः । अन्तर्देवान्मर्त्याँश्च ॥

इंद्रच खरोखर एकमेव सोमपायी आहे; इंद्र सुत-सोमाचा पान करणारा, ‘विश्वायु’—सर्वजीवांचा आयु:स्वरूप आहे. तो देव आणि मर्त्य यांच्या मध्ये अंतःस्थ राहून मध्यस्थी करतो.

Mantra 5

न यं शुक्रो न दुराशीर्न तृप्रा उरुव्यचसम् । अपस्पृण्वते सुहार्दम् ॥

उरुव्यचस्—विस्तीर्ण तेजोव्याप्ती असलेल्या—त्याला न शुक्र (तेजस्वी बल), न दुराशीः (दुष्ट इच्छा), न तृप्राः (आत्मतुष्ट) दूर ढकलू शकतात; कारण तो सुहार्द—सद्हृदय शक्ति—आहे; त्याला अपस्पृण्वते (बहिष्कृत) करता येत नाही.

Mantra 6

गोभिर्यदीमन्ये अस्मन्मृगं न व्रा मृगयन्ते । अभित्सरन्ति धेनुभिः ॥

जेव्हा इतर लोक त्याला आपल्यापासून जणू शिकारी वनमृगाचा पाठलाग करावा तसे शिकार करतात, तेव्हा ते धेनुभिः—आपल्या ‘धेनु’ (प्रकाशधारिणी शक्ती) घेऊन—त्याच्यावर दाब देत झेपावतात.

Mantra 7

त्रय इन्द्रस्य सोमाः सुतासः सन्तु देवस्य । स्वे क्षये सुतपाव्नः ॥

इंद्रासाठी—देवासाठी—हे तीनही सुतलेले सोमरस असोत. आपल्या स्वक्षयात (स्वधामात) सुतपावन्—पिळलेल्या साराचे पान करणारा—त्या आनंद-उन्मादाने आमच्या शक्ती शुद्ध करो.

Mantra 8

त्रयः कोशासः श्चोतन्ति तिस्रश्चम्वः सुपूर्णाः । समाने अधि भार्मन् ॥

तीन पात्रे झिरपत आहेत; तीन चमू (प्याले) पूर्ण भरलेल्या आहेत. एकाच आधारावर—समाने अधि भार्मन्—तो एकच आनंद आरोहणासाठी क्रमबद्ध मापांत वितरित होतो.

Mantra 9

शुचिरसि पुरुनिष्ठाः क्षीरैर्मध्यत आशीर्तः । दध्ना मन्दिष्ठः शूरस्य ॥

तू शुचि आहेस; अनेक निष्ठांमध्ये (स्थानांत) प्रतिष्ठित आहेस. मध्यभागी तू क्षीराने (दुधाने) मिश्रित आहेस; आणि दध्ना (दह्याने) शूरासाठी सर्वाधिक मन्दिष्ठ—अत्यंत हर्षदायक—होतोस; अशा रीतीने इंद्राच्या विजयकर्मास योग्य असा सोम-आनंद सिद्ध होतो.

Mantra 10

इमे त इन्द्र सोमास्तीव्रा अस्मे सुतासः । शुक्रा आशिरं याचन्ते ॥

हे इंद्रा! हे सोम तुझ्यासाठी आहेत—तीव्र, आणि आमच्यासाठी पिळून काढलेले; तेजस्वी सामर्थ्याने ते ‘आशिर’ (मिश्रण/परिशोधन) मागतात, जेणेकरून आनंद-शक्ती पूर्णतः सिद्ध होऊन कार्यकारी ठरो।

Mantra 11

ताँ आशिरं पुरोळाशमिन्द्रेमं सोमं श्रीणीहि । रेवन्तं हि त्वा शृणोमि ॥

त्या ‘आशिर’ आणि पुरोळाश (यज्ञ-केक) यांसह, इंद्रासाठी हा सोम मिसळ; कारण मी तुला ‘रेवन्त’—समृद्धिदाता—म्हणून ओळखतो/ऐकतो; योग्य रीतीने शुद्ध अर्पणास तू परिपूर्णतेने प्रत्युत्तर देतोस।

Mantra 12

हृत्सु पीतासो युध्यन्ते दुर्मदासो न सुरायाम् । ऊधर्न नग्ना जरन्ते ॥

हृदयांत पिलेल्या शक्ती परस्पर झुंजतात—जणू दारूत कुमत्त झालेले लोक; त्या जळत जळत क्षीण होतात, जणू उघडे थन कोरडे पडावे. म्हणून हा उन्माद-आनंद अव्यवस्थित उत्तेजनेने नव्हे; इंद्राच्या तेजोमय अधिपत्याने संयमित व्हावा।

Mantra 13

रेवाँ इद्रेवतः स्तोता स्यात्त्वावतो मघोनः । प्रेदु हरिवः श्रुतस्य ॥

हे हरिवः (हरी-अश्वांचा स्वामी) मघवन् इंद्रा! तुझ्या आधाराने असलेला स्तोता खरोखर ‘रेवत्’—समृद्ध व तेजस्वी—होवो. आणि ‘श्रुत’ (प्रेरित श्रवण) याची कीर्ती पुढे पुढे पसरू दे.

Mantra 14

उक्थं चन शस्यमानमगोररिरा चिकेत । न गायत्रं गीयमानम् ॥

उच्चारले जात असलेले उक्थही शत्रुशक्ती ओळखू शकत नाही; आणि गायिले जात असलेले गायत्रही ती पकडू शकत नाही. अशा रीतीने सत्य-स्तोत्र प्रकाशाच्या शत्रूपलीकडे निघून जाते.

Mantra 15

मा न इन्द्र पीयत्नवे मा शर्धते परा दाः । शिक्षा शचीवः शचीभिः ॥

हे इंद्रा! आम्हाला ‘पीयत्न’ (रस/बल शोषून क्षीण करणारा) याच्या स्वाधीन करू नकोस; ‘शर्ध’ (हिंसक टोळी) कडेही आम्हाला सोपवू नकोस. हे शचीवः! तुझ्या ‘शची’ (प्रभावी शक्ती) यांनी आम्हाला शिकव.

Mantra 16

वयमु त्वा तदिदर्था इन्द्र त्वायन्तः सखायः । कण्वा उक्थेभिर्जरन्ते ॥

आम्ही निश्चयाने त्याच उद्देशाने, हे इंद्रा, तुझ्याकडे येतो; सख्यभावाने तुला शोधीत—कण्व ऋषी आपल्या उक्थांनी (स्तोत्रवचनांनी) तुला जपत-स्तुतित राहतात.

Mantra 17

न घेमन्यदा पपन वज्रिन्नपसो नविष्टौ । तवेदु स्तोमं चिकेत ॥

हे वज्रधारी, खरेच अन्य कोणतीही शक्ती नवतम कर्मांपर्यंत (अपस्) पोहोचलेली नाही; तुझाच स्तोम (स्तोत्रगीत) जागृतपणे ओळखला जाऊन प्रभावी ठरतो.

Mantra 18

इच्छन्ति देवाः सुन्वन्तं न स्वप्नाय स्पृहयन्ति । यन्ति प्रमादमतन्द्राः ॥

देव सोमपेषण करणाऱ्याला (सुन्वंत) इच्छितात; ते निद्रेसाठी आसुसत नाहीत. अतंद्र होऊन ते प्रमादाकडे नव्हे—जागृत प्रभुत्वाच्या अवस्थेकडेच अग्रसर होतात.

Mantra 19

ओ षु प्र याहि वाजेभिर्मा हृणीथा अभ्यस्मान् । महाँ इव युवजानिः ॥

हे (देवा), ओ षु—वाज/बल-समृद्धींसह आमच्याकडे पुढे ये; आमचा तिरस्कार करून दूर जाऊ नकोस. महानासारखा, युवाजन्य वेग व नवचैतन्य देणाऱ्या ऊर्जेसह ये.

Mantra 20

मो ष्वद्य दुर्हणावान्त्सायं करदारे अस्मत् । अश्रीर इव जामाता ॥

आज ही दुर्धर्ष, दुर्सह शक्ती संध्याकाळपर्यंत आम्हाला दूर करू नये—जसा अश्रीर (आनंदहीन) जावई दूर ठेवला जातो तसा. आमची संगती/साम्य निकट व सौभाग्यपूर्णच ठेव.

Mantra 21

विद्मा ह्यस्य वीरस्य भूरिदावरीं सुमतिम् । त्रिषु जातस्य मनांसि ॥

कारण या वीराची सुमती आम्हाला माहीत आहे—तो बहुदाता आहे, जो विपुलता उघडून देतो; आणि त्रिषु (त्रिविध) मध्ये जन्मलेल्या त्याची मनंही आम्हाला माहीत आहेत—जी शक्ती सर्व लोक/स्तरांना आलिंगन देते.

Mantra 22

आ तू षिञ्च कण्वमन्तं न घा विद्म शवसानात् । यशस्तरं शतमूतेः ॥

आता तू कण्व-प्रेरित परिपूर्णता ओत; कारण त्या महाबलवान (इंद्रा)हून श्रेष्ठ असा कोण आम्हांस ठाऊक नाही. तो अधिकच यशस्वी आहे—शत-सहाय्य करणारा (शतमूति).

Mantra 23

ज्येष्ठेन सोतरिन्द्राय सोमं वीराय शक्राय । भरा पिबन्नर्याय ॥

हे सोम-पिळणाऱ्या! श्रेष्ठतम पिळणाने इंद्रासाठी—वीर, शक्र—सोम आण; तो तो आर्य-स्वरूप, उर्ध्वाकडे नेणाऱ्या सामर्थ्याप्रमाणे पिऊ दे.

Mantra 24

यो वेदिष्ठो अव्यथिष्वश्वावन्तं जरितृभ्यः । वाजं स्तोतृभ्यो गोमन्तम् ॥

जो अव्यथ (अडिग) अवस्थांत सर्वाधिक वेदित (वेदिष्ठ) आहे—तो जरितृ (गायक) जनांस अश्व-समृद्ध बलवैभव देतो, आणि स्तोतृ (स्तुती करणाऱ्यांस) गो-समृद्ध प्रचुरता देतो—वाज (विजय-बल) व प्रकाशमय ज्ञानाच्या किरणांसह.

Mantra 25

पन्यम्पन्यमित्सोतार आ धावत मद्याय । सोमं वीराय शूराय ॥

हे सोमपिळणाऱ्यांनो, चैतन्याच्या आनंदमदासाठी तो सदा-मनोरम सोम घेऊन इथे धावून या। वीरासाठी, शूरासाठी—सोम; जेणेकरून अंतःस्थ योद्धा विजयी शक्तीत प्रज्वलित होवो।

Mantra 26

पाता वृत्रहा सुतमा घा गमन्नारे अस्मत् । नि यमते शतमूतिः ॥

वृत्रहा (इंद्र) पिळलेला सोम पिऊन—होय—आमच्यापासून दूर न जाता इथे येवो। तेव्हा शतपटी सहाय्य आमच्या अंतःकरणात दृढपणे स्थिर होते।

Mantra 27

एह हरी ब्रह्मयुजा शग्मा वक्षतः सखायम् । गीर्भिः श्रुतं गिर्वणसम् ॥

इथे, याच ठिकाणी—ब्रह्म (प्रेरित वाणी) युजलेले दोन हरी (तांबूस अश्व) त्या सख्याला, त्या शग्म (बलवान) ला घेऊन येवोत। जो आमच्या गीतींनी ‘श्रुत’ (प्रसिद्ध) केला आहे—गिर्वणस इंद्र, स्तुती स्वीकारणारा।

Mantra 28

स्वादवः सोमा आ याहि श्रीताः सोमा आ याहि । शिप्रिन्नृषीवः शचीवो नायमच्छा सधमादम् ॥

हे इंद्रा! मधुर सोमपानांकडे ये; शुद्ध, उजळलेल्या सोमपानांकडे ये. हे दृढ-हनुवंत, ऋषिसदृश, शचीवान्—आमच्या या सधमाद (सामूहिक आनंद-भोज) येथे ये.

Mantra 29

स्तुतश्च यास्त्वा वर्धन्ति महे राधसे नृम्णाय । इन्द्र कारिणं वृधन्तः ॥

आणि ज्या स्तुती तुला वाढवितात, हे इंद्रा—महान् राधस् (दान-समृद्धी) व नृम्ण (पौरुष-बल) यांसाठी—त्या तुला पुष्ट करीत, तुला आमच्यात कर्ता व सिद्धकर्ता करतात.

Mantra 30

गिरश्च यास्ते गिर्वाह उक्था च तुभ्यं तानि । सत्रा दधिरे शवांसि ॥

आणि तुझ्या गीरा (गीते) व उक्थ (स्तोत्रे), हे गिर्वाह (वाणी-वाहक)—ती सर्व तुझ्यासाठी एकाच वेळी दृढपणे शक्ती स्थापन करतात: विजय धारण करणाऱ्या त्या तेजस्वी बल-ऊर्जा.

Mantra 31

एवेदेष तुविकूर्मिर्वाजाँ एको वज्रहस्तः । सनादमृक्तो दयते ॥

असाच हा तुविकूर्मि—दूरवर झेपावणाऱ्या वेगाचा—एकमेव वज्रहस्त, बल-समृद्धी (वाज) प्रदान करतो; सनातन काळापासून अघातित राहून तो आपले दान वितरीत करतो.

Mantra 32

हन्ता वृत्रं दक्षिणेनेन्द्रः पुरू पुरुहूतः । महान्महीभिः शचीभिः ॥

बहु-आहूत इंद्र उजव्या हाताच्या शक्तीने वृत्राचा वध करतो; तो महान आहे—आपल्या महती शची-शक्तींनी—आणि त्यांच्याच बळावर आच्छादकावर ऋताचा (सत्य-नियमाचा) विजय स्थापन करतो.

Mantra 33

यस्मिन्विश्वाश्चर्षणय उत च्यौत्ना ज्रयांसि च । अनु घेन्मन्दी मघोनः ॥

ज्यामध्ये सर्व जन, चल शक्ती आणि वेगवान प्रवाहही संमतीने अनुसरतात—तोच मघोन (समृद्धीचा स्वामी) आनंदित दाता होतो, पूर्णतेचा अधिपती.

Mantra 34

एष एतानि चकारेन्द्रो विश्वा योऽति शृण्वे । वाजदावा मघोनाम् ॥

हा इंद्रच ही सर्व कर्मे करून गेला आहे—जो सामान्य श्रवणापलीकडेही ऐकतो. तो मघवानांचा वाज-दाता, समृद्धीचा वितरक आहे॥

Mantra 35

प्रभर्ता रथं गव्यन्तमपाकाच्चिद्यमवति । इनो वसु स हि वोळ्हा ॥

तो गव्य (किरण-गायी) शोधणारा रथ पुढे आणतो, आणि दूरूनही ज्याच्यावर कृपा करतो त्याचे रक्षण करतो. तो बलवान, उत्तम वसु आहे—खरोखर तोच वहनकर्ता; जो आम्हाला पार नेतो॥

Mantra 36

सनिता विप्रो अर्वद्भिर्हन्ता वृत्रं नृभिः शूरः । सत्योऽविता विधन्तम् ॥

विजेता, प्रेरित विप्र—अश्वांसह, नर-शौर्यासह—तो वृत्र-हंता आहे. सत्यस्वरूप, जो यज्ञ-आहुती यथाविधि स्थापन करतो त्या विधंताचा तो अविता (रक्षक) आहे॥

Mantra 37

यजध्वैनं प्रियमेधा इन्द्रं सत्राचा मनसा । यो भूत्सोमैः सत्यमद्वा ॥

हे प्रियमेधा जनांनो, सदा अग्रसर मन असलेल्या इंद्राचे यजन करा. जो सोम-शक्तींनी सत्य-आनंदात उन्मत्त होतो, सत्य-मदाने मत्त होतो तोच.

Mantra 38

गाथश्रवसं सत्पतिं श्रवस्कामं पुरुत्मानम् । कण्वासो गात वाजिनम् ॥

हे कण्वांनो, ज्याची कीर्ती गाथेत गाजते—सत्पति, ‘श्रवस्’ (उच्च यश/श्रवण) इच्छिणारा, व्यापक स्वरूपाचा—त्याचे गान करा. ‘वाज’ (बल-समृद्धी) आणणाऱ्या वाजिन्‌चे स्तवन करा.

Mantra 39

य ऋते चिद्गास्पदेभ्यो दात्सखा नृभ्यः शचीवान् । ये अस्मिन्काममश्रियन् ॥

जो, नेहमीच्या आधार-पदांशिवायही, शचीवान् इंद्र वीर नर-शक्तींना सखा होऊन किरणे (गायी) दान देतो—ज्यांनी या कामना (दैवी अभिलाषा) मध्ये आश्रय घेतला आहे त्यांना.

Mantra 40

इत्था धीवन्तमद्रिवः काण्वं मेध्यातिथिम् । मेषो भूतोऽभि यन्नयः ॥

हे अद्रिवः (सोमपेषण-पाषाणधारी), अशा रीतीने तू धीसंपन्न काण्व मेध्यातिथी—त्या योग्य अतिथीला—आपल्याकडेच नेतोस; मेष (आघाती अग्रवेग) होऊन, जेव्हा तू त्याला अभिमुख संग्राम-सामन्यात ओढून नेतोस।

Mantra 41

शिक्षा विभिन्दो अस्मै चत्वार्ययुता ददत् । अष्टा परः सहस्रा ॥

हे जाण/शिक: विभिंदूने त्याला चार अयुत (चत्वारि अयुता) दिली; आणि त्यापलीकडे आठ सहस्रही—इंद्रबल उपस्थित असता दानशक्ती अशीच वाढत जाते।

Mantra 42

उत सु त्ये पयोवृधा माकी रणस्य नप्त्या । जनित्वनाय मामहे ॥

आणि तेही—पयोवृद्ध (दुग्ध-पोषण वाढविणारे)—रणस्य नप्त्य (आनंद-युद्धाच्या वंशपरंपरेत) कधीच कमी पडत नाहीत; जनित्वनाय (नवजन्म/होण्याची शक्ती) यासाठी आम्ही स्तुती करतो, आम्ही आवाहन करतो।