Adhyaya 331
Adhyaya 331 — विषमकथनम् (Statement on Irregular Metres)
भगवान अग्नी छंदःशास्त्राच्या क्रमात समवृत्त इत्यादी वर्गांनंतर आता अनियमिततेचे निदान सांगतात. ते वृत्त तीन प्रकारचे—सम, अर्धसम आणि विषम—असे सांगून, सम-असम अर्धांच्या जुळणी/न जुळणीने अर्धसम रचना कशी होते हे स्पष्ट करतात. मात्रा/विस्तारातील विचलन न्यूनता (विषम), अधिकता (अतिवृत्त) आणि अनुरूपता (सामान्य) असे वर्गीकृत करून ‘ग्लौक’ माप व ‘वितानक’ विन्यास अशी तांत्रिक मानके मांडतात. पाद-स्तरावर आरंभीचा वक्र/परिवर्तन आणि चौथ्या अक्षरापासून पथ्या-प्रयोग यांचे नियमही देतात. पुढे कपला, युजस्वन्, विपुला व तिचे उपप्रकार, चक्रजाति, आपीड़-प्रत्यापीड़, मञ्जरी-लवणी, अमृतधारा, सौरभ इत्यादी गणक्रमाधारित नामित रूपांचे वर्णन करतात. शेवटी पुढे येणाऱ्या छंदांचा संकेत देऊन शास्त्रीय विद्या धर्म्य व सुव्यवस्थित ज्ञानरूपाने मांडण्याची पुराणपद्धती टिकवतात।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It emphasizes metrical diagnostics and construction rules: the tripartite vṛtta taxonomy (sama/ardha-sama/viṣama), deficiency vs excess vs conformity of span, and pāda-level operational guidance (initial vakra and pathyā application from the fourth syllable), followed by gaṇa-sequence-based naming of variants.
By preserving the formal integrity of sacred speech—hymn, mantra, and śāstric verse—prosodic knowledge protects meaning and transmission; disciplined composition becomes a dharmic skill that supports devotion, study, and cultural order alongside mokṣa-oriented practice.