Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
छंद-अधिकाऱ्यात भगवान अग्नी गायीत्रीला वैदिक छंदांची मूल-मातृका म्हणून सांगतात. ती एकाक्षर बीज-रूपाने, पंधरा-अक्षरी मंत्र-रूपाने आणि आठ-अक्षरी प्राजापत्य-संबद्ध रूपानेही ग्रहणीय आहे. वैदिक उपयोगानुसार तिची अक्षरमात्रा बदलते—यजुस् सूत्रांत ६, सामगानांत १२, आणि ऋग्वेदातील ऋचांत १८; सामचे छंद दोन-दोन अक्षरांनी वाढतात. पुढे नियम—ऋक्-मात्रेत ‘चतुर्थ’ वाढही मान्य, प्राजापत्याचा चार-चारने विस्तार, इतर छंदांची एक-एकने वाढ, आणि आतुर्या छंदात क्रमाने लोपाची विशेष पद्धत. उष्णिक्, अनुष्टुभ्, वृहती, पंक्ति, त्रिष्टुभ्, जगती हा क्रम गायीत्रीच्या क्रमिक उलगडीचा व ब्राह्मणस्वभावाचा मानून छंदविद्या पावन ठरवली आहे. शेवटी ‘तीन-तीन’ अशी मानक गटबांधणी, एककांना ‘आर्या’ संज्ञा, ऋग-यजुस् संबंधी तांत्रिक नामे आणि ६४-पदांच्या जाळ्यात लेखनविधी दिला आहे।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.