Prakarana 8
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है: राजसुख के शिखर पर खड़े होकर भी राम-धर्म के लिए स्वेच्छा से वनगमन स्वीकारते हैं। साधक के भीतर यही रूपांतरण घटता है—‘मेरा अधिकार’ से ‘ईश्वर-आज्ञा’ की ओर, तथा गृह-आश्रय से नाम-आश्रय की ओर। अयोध्या यहाँ ‘अहं-गृह’ का प्रतीक भी है; राम का निष्क्रमण वैराग्य नहीं, धर्म-निष्ठा और लोक-कल्याण-हित करुणा है।
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ರಸ-ವಿನ್ಯಾಸವು ಕರುಣ ಮತ್ತು ಶಾಂತದ ಸಂಯೋಗ; ಅದರಲ್ಲಿ ದಾಸ್ಯ-ಭಕ್ತಿಯ ಧಾರೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಖಂಡದಲ್ಲಿ (ದೋಹಾ 70–79) ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರೇಮ-ವ್ಯಾಕುಲ ಆವೇಗ, ರಾಮನ ನೀತಿ-ನಿಷ್ಠೆ, ಸುಮಿತ್ರೆಯ ವೈರಾಗ್ಯ-ದೀಪಕ ಉಪದೇಶ, ಮತ್ತು ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಠೋರ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ‘ಧರ್ಮ-ಸಂಕಟ’ವನ್ನು ‘ಧರ್ಮ-ಸ್ಥಿರತೆ’ಯಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಿಸುತ್ತವೆ. ತುಲಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ರಾಮ-ಆಶ್ರಿತವಾಗಿಸಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ—‘ಅವಧ ತಹಾಂ ಜಹँ ರಾಮ ನಿವಾಸೂ’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕೀಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚೌಪಾಯಿಯ ಪ್ರವಾಹಮಯ ಕಥೆಯ ನಂತರ ದೋಹಾ/ಸೋರಠೆಯ ‘ಸ್ಥೈರ್ಯ-ಬಿಂದು’ ಬರುತ್ತದೆ—ಸಾಧಕನ ಚಂಚಲ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ನೀತಿ-ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುವಂತೆ. ಈ ಕಾಂಡ-ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾನಸದ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರವು ತೋರಿಸುವುದು: ಸಗುಣ ರಾಮ (ರಾಜಕುಮಾರ)ನೇ ನಿರ್ಗುಣ-ಧರ್ಮದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ; ಮರ್ಯಾದೆಯೊಳಗೇ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 70.1-4
समाचार जब लछिमन पाए।ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।
कंप पुलक तन नयन सनीरा।गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।
कहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े।मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।
सोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा।सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।
मो कहुँ काह कहब रघुनाथा।रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।
राम बिलोकि बंधु कर जोरें।देह गेह सब सन तृनु तोरें।।
बोले बचनु राम नय नागर।सील सनेह सरल सुख सागर।।
तात प्रेम बस जनि कदराहू।समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।
samācāra jaba lachimana pāe |byākula bilakha badana uṭhi dhāe ||
kaṁpa pulaka tana nayana sanīrā |gahe carana ati prema adhīrā ||
kahi na sakata kachu citavata ṭhāṛhe |mīnu dīna janu jala teṁ kāṛhe ||
socu hṛdayã bidhi kā honihārā |sabu sukhu sukṛta sirāna hamārā ||
mo kahũ kāha kahaba raghunāthā |rakhihahiṁ bhavana ki lehahiṁ sāthā ||
rāma biloki baṁdhu kara joreṁ |deha geha saba sana tṛnu toreṁ ||
bole bacanu rāma naya nāgara |sīla saneha sarala sukha sāgara ||
tāta prema basa jani kadarāhū |samujhi hṛdayã parināma uchāhū ||
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸುದ್ದಿ ಪಡೆದಾಗ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಎದ್ದು ಓಡಿದನು, ಮುಖ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ದೇಹ ನಡುಗಿತು, ರೋಮಾಂಕಿತವಾಯಿತು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಳುಗಿ, ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಒಂದು ಮಾತೂ ಆಡಲಾಗದೆ, ನೋಡುತ್ತಲೇ ನಿಂತನು, ನೀರಿನಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಡ ಮೀನಿನಂತೆ. ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಂತೆ ಇತ್ತು: ವಿಧಾತನೇ, ಏನಾಗಲಿದೆ? ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಸುಖವೂ ಪುಣ್ಯವೂ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು. ರಘುನಾಥನು ನನಗೆ ಏನು ಹೇಳುವನು? ನನ್ನನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇಡುವನೋ, ಅಥವಾ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವನೋ? ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದನು, ದೇಹ, ಮನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಮುರಿದಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದನು. ಆಗ ರಾಮನು, ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು, ಸೌಮ್ಯತೆ, ಪ್ರೀತಿ, ಸರಳತೆ, ಸಂತೋಷದ ಸಾಗರನು, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದನು. ತಮ್ಮಾ, ಪ್ರೀತಿಯ ವಶದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಡ; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಫಲಾಫಲವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ, ಆನಂದಿಸು.
ದೋಹಾ 70
मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।लहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।
mātu pitā guru svāmi sikha sira dhari karahi subhāyã |laheu lābhu tinha janama kara nataru janamu jaga jāyã ||70||
ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಗುರು, ಸ್ವಾಮಿ ಇವರುಗಳ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಸಹಜವಾಗಿ ಪಾಲಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ಜನ್ಮದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದರು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಜನ್ಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 71.1-4
अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई।करहु मातु पितु पद सेवकाई।।
भवन भरतु रिपुसूदन नाहीं।राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।
मैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा।होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।
गुरु पितु मातु प्रजा परिवारू।सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।
रहहु करहु सब कर परितोषू।नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।
जासु राज प्रिय प्रजा दुखारी।सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।
रहहु तात असि नीति बिचारी।सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।
सिअरें बचन सूखि गए कैंसें।परसत तुहिन तामरसु जैसें।।
asa jiyã jāni sunahu sikha bhāī |karahu mātu pitu pada sevakāī ||
bhavana bharatu ripusūdana nāhīṁ |rāu bṛddha mama dukhu mana māhīṁ ||
maiṁ bana jāũ tumhahi lei sāthā |hoi sabahi bidhi avadha anāthā ||
guru pitu mātu prajā parivārū |saba kahũ parai dusaha dukha bhārū ||
rahahu karahu saba kara paritoṣū |nataru tāta hoihi baṛa doṣū ||
jāsu rāja priya prajā dukhārī |so nṛpu avasi naraka adhikārī ||
rahahu tāta asi nīti bicārī |sunata lakhanu bhae byākula bhārī ||
siareṁ bacana sūkhi gae kaiṁseṁ |parasata tuhina tāmarasu jaiseṁ ||
ಹೀಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು, ಸಹೋದರನೇ, ನನ್ನ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಕೇಳು: ತಾಯಿ ತಂದೆಯವರ ಪಾದಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸು. ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ರಾಜ ವೃದ್ಧ, ನನ್ನ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಕರಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಗುರು, ತಂದೆ, ತಾಯ್ತಂದೆಯರು, ಪ್ರಜೆಗಳು, ಕುಟುಂಬ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೆ ತಡೆಯಲಾಗದ ದುಃಖದ ಹೊರೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ನೀ ಇಲ್ಲಿದ್ದು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸಹೋದರನೇ, ದೊಡ್ಡ ದೋಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಜೆಗಳು ದುಃಖಿತರಾಗುತ್ತಾರೋ, ಆ ರಾಜ ಖಂಡಿತ ನರಕಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನು. ಈ ನೀತಿಯನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿ, ಸಹೋದರನೇ, ಇಲ್ಲಿದು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮಿಗವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು. ಆ ಶೀತಲ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಅವನು ಕುಂದಿಹೋದನು, ಹಿಮವು ಸೋಕಿ ಕಮಲವು ಕುಂದಿದಂತೆ.
ದೋಹಾ 71
उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।नाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।
utaru na āvata prema basa gahe carana akulāi |nātha dāsu maiṁ svāmi tumha tajahu ta kāha basāi ||71||
ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅವನಿಗೆ ಉತ್ತರ ಬರಲಿಲ್ಲ; ಕ್ಲೇಶದಿಂದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, "ಸ್ವಾಮಿ, ನಾನು ನಿನ್ನ ದಾಸ, ನೀನು ನನ್ನ ಒಡೆಯ. ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನಾನು ಎಲ್ಲಿ ಇರುವುದು?" ಎಂದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 72.1-4
दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं।लागि अगम अपनी कदराईं।।
नरबर धीर धरम धुर धारी।निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।
मैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला।मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।
गुर पितु मातु न जानउँ काहू।कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।
जहँ लगि जगत सनेह सगाई।प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।
मोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी।दीनबंधु उर अंतरजामी।।
धरम नीति उपदेसिअ ताही।कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।
मन क्रम बचन चरन रत होई।कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।
dīnhi mohi sikha nīki gosāīṁ |lāgi agama apanī kadarāīṁ ||
narabara dhīra dharama dhura dhārī |nigama nīti kahũ te adhikārī ||
maiṁ sisu prabhu sanehã pratipālā |maṁdaru meru ki lehiṁ marālā ||
gura pitu mātu na jānaũ kāhū |kahaũ subhāu nātha patiāhū ||
jahã lagi jagata saneha sagāī |prīti pratīti nigama niju gāī ||
moreṁ sabai eka tumha svāmī |dīnabaṁdhu ura aṁtarajāmī ||
dharama nīti upadesia tāhī |kīrati bhūti sugati priya jāhī ||
mana krama bacana carana rata hoī |kṛpāsiṁdhu pariharia ki soī ||
ಸ್ವಾಮಿ, ನನಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿರಿ, ಆದರೆ ನನ್ನ ದೀನಭಾವದಿಂದ ಅದು ನನಗೆ ಮುಟ್ಟಲಾಗದ್ದೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮರು, ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳು, ಧರ್ಮದ ಹೊರೆಯನ್ನು ಹೊರುವವರೇ ವೇದಗಳಿಗೆ, ನೀತಿ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಅರ್ಹರು. ನಾನು ಒಬ್ಬ ಮಗು, ನನ್ನ ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಾಕಲ್ಪಟ್ಟವನು. ಮಂದರ ಪರ್ವತವನ್ನೋ ಮೇರು ಪರ್ವತವನ್ನೋ ಹಂಸಗಳು ಎತ್ತಲಾಗುವುದೇ? ಗುರು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ ಯಾರನ್ನೂ ನಾನು ಅರಿಯೆ. ಸ್ವಾಮಿ, ನನ್ನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನಂಬಿ. ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಪ್ರೀತಿ, ಸಂಬಂಧ, ವೇದಗಳು ತಮ್ಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ ಅನುರಾಗ, ನಂಬಿಕೆ, ನನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ, ಅದೂ ನೀನೇ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ, ದೀನಬಂಧು, ಹೃದಯದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯುವವನೇ. ಕೀರ್ತಿ, ಸಂಪತ್ತು, ಒಳ್ಳೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುವವನಿಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನು, ನೀತಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸು. ಆದರೆ ಮನಸ್ಸು, ಕರ್ಮ, ವಾಕ್ಕಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನನ್ನು, ಕೃಪಾಸಿಂಧುವೇ, ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೇ?
ದೋಹಾ 72
करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।समुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।
karunāsiṁdhu subaṁdha ke suni mṛdu bacana binīta |samujhāe ura lāi prabhu jāni sanehã sabhīta ||72||
ಕರುಣಾ ಸಾಗರನಾದ ಪ್ರಭು, ತನ್ನ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಹೋದರನ ಮೃದುವಾದ ವಿನಮ್ರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೆದರುತ್ತಿರುವನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಣಿದು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 73.1-4
मागहु बिदा मातु सन जाई।आवहु बेगि चलहु बन भाई।।
मुदित भए सुनि रघुबर बानी।भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।
हरषित ह्दयँ मातु पहिं आए।मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।।
जाइ जननि पग नायउ माथा।मनु रघुनंदन जानकि साथा।।
पूँछे मातु मलिन मन देखी।लखन कही सब कथा बिसेषी।।
गई सहमि सुनि बचन कठोरा।मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।
लखन लखेउ भा अनरथ आजू।एहिं सनेह बस करब अकाजू।।
मागत बिदा सभय सकुचाहीं।जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।
māgahu bidā mātu sana jāī |āvahu begi calahu bana bhāī ||
mudita bhae suni raghubara bānī |bhayau lābha baṛa gai baṛi hānī ||
haraṣita hdayã mātu pahiṁ āe |manahũ aṁdha phiri locana pāe ||
jāi janani paga nāyau māthā |manu raghunaṁdana jānaki sāthā ||
pū̃che mātu malina mana dekhī |lakhana kahī saba kathā biseṣī ||
gaī sahami suni bacana kaṭhorā |mṛgī dekhi dava janu cahu orā ||
lakhana lakheu bhā anaratha ājū |ehiṁ saneha basa karaba akājū ||
māgata bidā sabhaya sakucāhīṁ |jāi saṁga bidhi kahihi ki nāhī ||
"ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಕೇಳು, ಸಹೋದರ, ಬೇಗ ಬಾ, ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗೋಣ." ರಘುವರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು; ಮಹಾ ಲಾಭ ಬಂದಿತು, ಮಹಾ ನಷ್ಟ ಹೋಯಿತು. ಆನಂದದ ಹೃದಯದಿಂದ ತಾಯಿಯ ಬಳಿ ಬಂದನು, ಕಣ್ಣು ಪಡೆದ ಕುರುಡನಂತೆ. ಹೋಗಿ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು; ಅವನ ಮನಸ್ಸು ರಘುನಂದನನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಜಾನಕಿಯೊಂದಿಗೆ ಇತ್ತು. ಅವನ ವಿಷಾದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ತಾಯಿ ಕೇಳಿದಳು; ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಎಲ್ಲಾ ವಿಶೇಷ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಭಯದಿಂದ ನಡುಕಿದಳು, ನಾಲ್ಕು ಕಡೆ ಕಾಡಿನ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ನೋಡುವ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ ನೋಡಿ ಯೋಚಿಸಿದನು: "ಇಂದು ಆಪತ್ತು ಬಂದಿದೆ; ಇವಳ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಹೋಗುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆದು ಹಾನಿ ಮಾಡುವಳು." ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಕೇಳಲು ತಯಙಿದನು; "ವಿಧಿ ನನ್ನನ್ನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಿಡುತ್ತದೆಯೇ, ಇಲ್ಲವೇ?" ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು.
ದೋಹಾ 73
समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।नृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।
samujhi sumitrā̃ rāma siya rūpa susīlu subhāu |nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pāpini dīnha kudāu ||73||
ಸುಮಿತ್ರೆ ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ಒಳ್ಳೆಯ ಸದ್ಗುಣ, ಮೃದು ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿದಳು; ರಾಜನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ತಲೆಯನ್ನು ಕುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಪಾಪಿಷ್ಠಿ ಸ್ತ್ರೀ ಕ್ರೂರ ತಂತ್ರ ಹಾಕಿದಳು ಎಂದಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 74.1-4
धीरजु धरेउ कुअवसर जानी।सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।
तात तुम्हारि मातु बैदेही।पिता रामु सब भाँति सनेही।।
अवध तहाँ जहँ राम निवासू।तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।
जौ पै सीय रामु बन जाहीं।अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।
गुर पितु मातु बंधु सुर साई।सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।
रामु प्रानप्रिय जीवन जी के।स्वारथ रहित सखा सबही कै।।
पूजनीय प्रिय परम जहाँ तें।सब मानिअहिं राम के नातें।।
अस जियँ जानि संग बन जाहू।लेहु तात जग जीवन लाहू।।
dhīraju dhareu kuavasara jānī |sahaja suhda bolī mṛdu bānī ||
tāta tumhāri mātu baidehī |pitā rāmu saba bhā̃ti sanehī ||
avadha tahā̃ jahã rāma nivāsū |tahãĩ divasu jahã bhānu prakāsū ||
jau pai sīya rāmu bana jāhīṁ |avadha tumhāra kāju kachu nāhiṁ ||
gura pitu mātu baṁdhu sura sāī |seiahiṁ sakala prāna kī nāīṁ ||
rāmu prānapriya jīvana jī ke |svāratha rahita sakhā sabahī kai ||
pūjanīya priya parama jahā̃ teṁ |saba māniahiṁ rāma ke nāteṁ ||
asa jiyã jāni saṁga bana jāhū |lehu tāta jaga jīvana lāhū ||
ಆ ಸಮಯ ಪ್ರತಿಕೂಲವೆಂದು ತಿಳಿದು ಸುಮಿತ್ರೆ ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಹಜ ಸ್ನೇಹಿತಳಾಗಿ ಮೃದುವಾದ ನುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. ಮಗೂ, ವಿದೇಹನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ನಿನ್ನ ತಾಯಿ; ನಿನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಸುವ ರಾಮ ನಿನ್ನ ತಂದೆ. ರಾಮ ವಾಸಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ; ಸೂರ್ಯ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಗಲು. ಸೀತೆ ರಾಮ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದರೆ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕೆಲಸವೂ ಇಲ್ಲ. ಗುರು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಬಂಧುಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಸ್ವಾಮಿ ಇವರೆಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣದಂತೆ ಸೇವಿಸತಕ್ಕವರು. ಆದರೆ ರಾಮ ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಿಯ, ಪ್ರಾಣದ ಪ್ರಾಣ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಮಿತ್ರ. ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸತಕ್ಕವರು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರು ಯಾರಾದರೂ, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಗೌರವಿಸತಕ್ಕವರು. ಹೀಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು; ಮಗೂ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಬದುಕುವುದರ ನಿಜವಾದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆ.
ದೋಹಾ 74
भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।जौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।
bhūri bhāga bhājanu bhayahu mohi sameta bali jāũ |jauma tumhareṁ mana chāṛi chalu kīnha rāma pada ṭhāũ ||74||
ನೀನು ಮಹಾ ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದೀಯ, ನಾನೂ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಂಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದ್ದೀಯಾದರೆ, ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ಬಲಿಯಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 75.1-4
पुत्रवती जुबती जग सोई।रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।
नतरु बाँझ भलि बादि बिआनी।राम बिमुख सुत तें हित जानी।।
तुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं।दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।
सकल सुकृत कर बड़ फलु एहू।राम सीय पद सहज सनेहू।।
राग रोषु इरिषा मदु मोहू।जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।
सकल प्रकार बिकार बिहाई।मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।
तुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू।सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।
जेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू।सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।
putravatī jubatī jaga soī |raghupati bhagatu jāsu sutu hoī ||
nataru bā̃jha bhali bādi biānī |rāma bimukha suta teṁ hita jānī ||
tumharehiṁ bhāga rāmu bana jāhīṁ |dūsara hetu tāta kachu nāhīṁ ||
sakala sukṛta kara baṛa phalu ehū |rāma sīya pada sahaja sanehū ||
rāga roṣu iriṣā madu mohū |jani sapanehũ inha ke basa hohū ||
sakala prakāra bikāra bihāī |mana krama bacana karehu sevakāī ||
tumha kahũ bana saba bhā̃ti supāsū |sãga pitu mātu rāmu siya jāsū ||
jehiṁ na rāmu bana lahahiṁ kalesū |suta soi karehu ihai upadesū ||
ಈ ಜಗದಲ್ಲಿ ರಘುಪತಿಯ ಭಕ್ತನಾದ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆದವಳೇ ನಿಜವಾದ ಪುತ್ರವತಿ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬಂಜೆಯಾಗಿರುವುದೇ ಒಳ್ಳೆಯದು; ರಾಮನಿಂದ ಮುಖ ತಿಪ್ಪುವ ಮಗ ಹಿತವಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿ. ನಿಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯದಿಂದಲೇ ರಾಮ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಬೇರೆ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ, ಮಗಾ. ಎಲ್ಲ ಸುಕೃತಗಳ ಮಹಾಫಲ ಇದೇ - ರಾಮ ಸೀತಾ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾದ ಪ್ರೀತಿ. ರಾಗ, ಕ್ರೋಧ, ಅಸೂಯೆ, ಮದ, ಮೋಹ - ಇವುಗಳ ವಶವಾಗಬೇಡ, ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಕೂಡ. ಎಲ್ಲ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮನ, ಕ್ರಿಯೆ, ವಾಕ್ಕಿನಿಂದ ಸೇವಿಸು. ನಿಮಗೆ ಕಾಡು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿದೆ; ತಂದೆ ತಾಯಿಯಾಗಿ ರಾಮ ಸೀತ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಕ್ಲೇಶವಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವುದೇ ಮಾಡು; ಇದೇ ನನ್ನ ಉಪದೇಶ, ಮಗಾ.
ಛಂದ 75
उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।पितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।
तुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।रति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।
upadesu yahu jehiṁ tāta tumhare rāma siya sukha pāvahīṁ |pitu mātu priya parivāra pura sukha surati bana bisarāvahīṁ ||
tulasī prabhuhi sikha dei āyasu dīnha puni āsiṣa daī |rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī ||
ಮಗು, ಇದು ನನ್ನ ಉಪದೇಶ: ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯವರು ಸುಖ ಪಡೆಯುವಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಪ್ರಿಯ ಕುಟುಂಬ, ನಗರ ಇವುಗಳ ಸುಖಗಳನ್ನು ಮರೆಯಲಿ. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ತಮ್ಮ ಪತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಹೊರಟುಹೋಗಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ, ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದಳು ಸುಮಿತ್ರೆ: "ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಘುವೀರನ ಪಾದಕಮಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಎಡತೆಗದ, ನಿರ್ಮಲ, ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಹೊಸದಾಗಿರಲಿ."
ಸೋರಠಾ 75
मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।बागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।
mātu carana siru nāi cale turata saṁkita hṛdayã |bāgura biṣama torāi manahũ bhāga mṛgu bhāga basa ||75||
ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸಿ, ಭಯಭೀತ ಹೃದಯದಿಂದ ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಹೊರಟನು, ಅಪಾಯಕರವಾದ ಬಲೆಯನ್ನು ಹರಿದುಕೊಂಡು ಓಡುವ ಜಿಂಕೆಯಂತೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 76.1-4
गए लखनु जहँ जानकिनाथू।भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।
बंदि राम सिय चरन सुहाए।चले संग नृपमंदिर आए।।
कहहिं परसपर पुर नर नारी।भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।
तन कृस दुखु बदन मलीने।बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।
कर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं।जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।
भइ बड़ि भीर भूप दरबारा।बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।
सचिवँ उठाइ राउ बैठारे।कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।
सिय समेत दोउ तनय निहारी।ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।
gae lakhanu jahã jānakināthū |bhe mana mudita pāi priya sāthū ||
baṁdi rāma siya carana suhāe |cale saṁga nṛpamaṁdira āe ||
kahahiṁ parasapara pura nara nārī |bhali banāi bidhi bāta bigārī ||
tana kṛsa dukhu badana malīne |bikala manahũ mākhī madhu chīne ||
kara mījahiṁ siru dhuni pachitāhīṁ |janu bina paṁkha bihaga akulāhīṁ ||
bhai baṛi bhīra bhūpa darabārā |barani na jāi biṣādu apārā ||
sacivã uṭhāi rāu baiṭhāre |kahi priya bacana rāmu pagu dhāre ||
siya sameta dou tanaya nihārī |byākula bhayau bhūmipati bhārī ||
ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಜಾನಕಿಯ ಸ್ವಾಮಿ ಇರುವ ಕಡೆಗೆ ಹೋದನು, ತನ್ನ ಪ್ರಿಯನ ಸಹವಾಸವನ್ನು ಪಡೆದು ಅವನ ಮನಸು ಆನಂದಿಸಿತು. ರಾಮ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸುಂದರ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ರಾಜನ ಅರಮನೆಗೆ ಬಂದನು. ನಗರದ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು, "ವಿಧಿ ಒಳ್ಳೆಯದಾಗಿ ಒಂದು ಯೋಜನೆ ಮಾಡಿತು, ಆಮೇಲೆ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿತು!" ದೇಹ ಕೃಶವಾಗಿ, ಮುಖ ವಾಸಿದು; ಜೇನು ಕದ್ದ ಜೇನುನೊಣಗಳಂತೆ ಅವರು ಕಲಕಿದರು. ಕೈಗಳನ್ನು ಹಿಂಡಿ, ತಲೆಯನ್ನು ಬಡಿದುಕೊಂಡು, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟರು; ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲದ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕಲಕೊಂಡರು. ರಾಜನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಜನಸಮೂಹ ಸೇರಿತು, ಅಲ್ಲಿನ ಅಪಾರ ದುಃಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಂತ್ರಿ ರಾಜನನ್ನು ಎತ್ತಿ ಕೂಡಿಸಿದನು, ರಾಮ ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿ, ತನ್ನ ಪಾದವನ್ನು ಅವನ ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟನು. ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಜ ಭೂಪತಿ ಮಹತ್ತಾದ ಕಲಕ್ಕಿಗೆ ಒಳಗಾದನು.
ದೋಹಾ 76
सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।बारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।
sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulāi |bārahiṁ bāra saneha basa rāu lei ura lāi ||76||
ಸೀತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಂದರ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ನೋಡಿ ನೋಡಿ ರಾಜನು ಕಲಕ್ಕಿದನು, ಪ್ರೀತಿಯ ವಶನಾಗಿ ಮತ್ತ ಮತ್ತ ಅವರನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು.
ಚೌಪಾಯಿ 77.1-4
सकइ न बोलि बिकल नरनाहू।सोक जनित उर दारुन दाहू।।
नाइ सीसु पद अति अनुरागा।उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।
पितु असीस आयसु मोहि दीजै।हरष समय बिसमउ कत कीजै।।
तात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू।जसु जग जाइ होइ अपबादू।।
सुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ।बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।
सुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं।रामु चराचर नायक अहहीं।।
सुभ अरु असुभ करम अनुहारी।ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।
करइ जो करम पाव फल सोई।निगम नीति असि कह सबु कोई।।
sakai na boli bikala naranāhū |soka janita ura dāruna dāhū ||
nāi sīsu pada ati anurāgā |uṭhi raghubīra bidā taba māgā ||
pitu asīsa āyasu mohi dījai |haraṣa samaya bisamau kata kījai ||
tāta kiẽ priya prema pramādū |jasu jaga jāi hoi apabādū ||
suni saneha basa uṭhi naranāhā̃ |baiṭhāre raghupati gahi bāhā̃ ||
sunahu tāta tumha kahũ muni kahahīṁ |rāmu carācara nāyaka ahahīṁ ||
subha aru asubha karama anuhārī |īsa dei phalu hdayã bicārī ||
karai jo karama pāva phala soī |nigama nīti asi kaha sabu koī ||
ರಾಜನು ಮಾತನಾಡಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ವ್ಯಾಕುಲತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿ; ಶೋಕದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯಂಕರ ಉರಿ ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ತುಂಬಿತು. ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಆಳವಾದ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ರಘುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಎದ್ದು ಹೊರಟು ಹೋಗಲು ಬಿಡುಗಡೆ ಕೇಳಿದನು. "ತಂದೆಯೇ, ನನಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡಿ. ಸಂತೋಷದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳಬೇಕು?" "ತಂದೆಯೇ, ಪ್ರಿಯವಾದವರ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಮೋಹದಿಂದ ಅಜಾಗರೂಕರಾಗಿದ್ದರೆ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಹೋಗಿ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ." ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ರಾಜನು, ರಘುಪತಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕೈಹಿಡಿದು ಕೂರಿಸಿದನು. "ಕೇಳು ಮಗನೇ, ಮುನಿಗಳು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ರಾಮನು ಚರಾಚರ ಸರ್ವಕ್ಕೂ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂದು." ದೇವರು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅವರವರ ಒಳ್ಮೆ ಕೆಡುಕು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಫಲ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಯಾರು ಯಾವ ಕರ್ಮ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದರ ಫಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರು; ವೇದಗಳ ನೀತಿಯೂ ಹಾಗೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಹಾಗೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ದೋಹಾ 77
औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।अति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।
auru karai aparādhu kou aura pāva phala bhogu |ati bicitra bhagavaṁta gati ko jaga jānai jogu ||77||
ಒಬ್ಬನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮಾರ್ಗವು ಅತ್ಯಂತ ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು; ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಯಾರು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಮರ್ಥರು?
ಚೌಪಾಯಿ 78.1-4
रायँ राम राखन हित लागी।बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।
लखी राम रुख रहत न जाने।धरम धुरंधर धीर सयाने।।
तब नृप सीय लाइ उर लीन्ही।अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।
कहि बन के दुख दुसह सुनाए।सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।
सिय मनु राम चरन अनुरागा।घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।
औरउ सबहिं सीय समुझाई।कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।
सचिव नारि गुर नारि सयानी।सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।
तुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू।करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।
rāyã rāma rākhana hita lāgī |bahuta upāya kie chalu tyāgī ||
lakhī rāma rukha rahata na jāne |dharama dhuraṁdhara dhīra sayāne ||
taba nṛpa sīya lāi ura līnhī |ati hita bahuta bhā̃ti sikha dīnhī ||
kahi bana ke dukha dusaha sunāe |sāsu sasura pitu sukha samujhāe ||
siya manu rāma carana anurāgā |gharu na sugamu banu biṣamu na lāgā ||
aurau sabahiṁ sīya samujhāī |kahi kahi bipina bipati adhikāī ||
saciva nāri gura nāri sayānī |sahita saneha kahahiṁ mṛdu bānī ||
tumha kahũ tau na dīnha banabāsū |karahu jo kahahiṁ sasura gura sāsū ||
ರಾಮನನ್ನು ತಡೆದಿಡಲು ರಾಜನು ಅನೇಕ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಎಲ್ಲ ವಂಚನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು. ಆದರೆ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ಇರಲಾರನೆಂದು ತಿಳಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಮುಖ್ಯ ಆಧಾರ, ಸ್ಥಿರನು, ಜ್ಞಾನಿ. ಆಗ ರಾಜನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಣಿದು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹಲವಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದನು. ಕಾಡಿನ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು, ಅತ್ತೆ, ಮಾವ, ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೀವಿಸುವ ಸುಖವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ಮನಸು ರಾಮನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅನುರಾಗಿಸಿತ್ತು; ಅವಳಿಗೆ ಮನೆ ಸುಲಭವೆಂದು ತೋರಲಿಲ್ಲ, ಕಾಡು ಕಠಿಣವೆಂದು ತೋರಲಿಲ್ಲ. ಇತರರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಡಿನ ಅನೇಕ ಆಪತ್ತುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದರು. ಮಂತ್ರಿಯ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಹೆಂಡತಿ, ಇಬ್ಬರೂ ಜ್ಞಾನಿನಿಯರಾಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ನಿನಗೆ ವನವಾಸ ಕೊಡಲಾಗಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ಮಾವ, ಗುರು, ಅತ್ತೆ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಮಾಡು.
ದೋಹಾ 78
सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।सरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।
sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohāni |sarada caṁda caṁdani lagata janu cakaī akulāni ||78||
ಆ ಸಲಹೆ, ತಂಪಾದ, ಹಿತಕರವಾದ, ಸಿಹಿಯಾದ, ಮೃದುವಾದದ್ದಾಗಿದ್ದರೂ, ಸೀತೆಗೆ ಕೇಳಿ ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ಶರದ್ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳು ಸೋಕಿದಾಗ ಚಕವಿ ಹಕ್ಕಿ ಕಲಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವಳು ಕಲಕೊಂಡಳು.
ಚೌಪಾಯಿ 79.1-4
सीय सकुच बस उतरु न देई।सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।
मुनि पट भूषन भाजन आनी।आगें धरि बोली मृदु बानी।।
नृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा।सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।
सुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ।तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।
अस बिचारि सोइ करहु जो भावा।राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।
भूपहि बचन बानसम लागे।करहिं न प्रान पयान अभागे।।
लोग बिकल मुरुछित नरनाहू।काह करिअ कछु सूझ न काहू।।
रामु तुरत मुनि बेषु बनाई।चले जनक जननिहि सिरु नाई।।
sīya sakuca basa utaru na deī |so suni tamaki uṭhī kaikeī ||
muni paṭa bhūṣana bhājana ānī |āgeṁ dhari bolī mṛdu bānī ||
nṛpahi prāna priya tumha raghubīrā |sīla saneha na chāṛihi bhīrā ||
sukṛta sujasu paraloku nasāū |tumhahi jāna bana kahihi na kāū ||
asa bicāri soi karahu jo bhāvā |rāma janani sikha suni sukhu pāvā ||
bhūpahi bacana bānasama lāge |karahiṁ na prāna payāna abhāge ||
loga bikala muruchita naranāhū |kāha karia kachu sūjha na kāhū ||
rāmu turata muni beṣu banāī |cale janaka jananihi siru nāī ||
ಸೀತೆ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೈಕೇಯಿ ಕೋಪದಿಂದ ಎದ್ದಳು. ಮುನಿಯ ಬಟ್ಟೆ, ಆಭರಣ, ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತಂದು, ಮುಂದೆ ಇಟ್ಟು, ಮೃದುವಾದ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದಳು. "ರಘುವೀರ, ನೀನು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಾಣದಷ್ಟು ಪ್ರಿಯ; ಆದರೂ ಆತನ ಮೃದುತ್ವ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾರ." "ಆತನ ಪುಣ್ಯ, ಕೀರ್ತಿ, ಪರಲೋಕ ನಾಶವಾದರೂ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗು ಎಂದು ಹೇಳಲಾರ." "ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸಿ, ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಮಾಡು." ತಾಯಿಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಮ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟ. ಆಕೆಯ ಮಾತುಗಳು ರಾಜನನ್ನು ಬಾಣಗಳಂತೆ ಬಾಧಿಸಿದವು. "ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣಗಳು ಏಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ?" ಜನರು ಕಲಕೊಂಡರು; ರಾಜ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ. ಏನು ಮಾಡಬೇಕು? ಯಾರಿಗೂ ಏನೂ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ರಾಮ ತಕ್ಷಣ ಮುನಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿ, ತಂದೆ ತಾಯಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ಹೊರಟ.
ದೋಹಾ 79
सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।बंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।
saji bana sāju samāju sabu banitā baṁdhu sameta |baṁdi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta ||79||
ಕಾಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಲ್ಲ ಸಜಾವನ್ನು ಸಮಾಜವನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನೊಂದಿಗೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಿಸಿ, ಪ್ರಭು ಹೊರಟರು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿ.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में दोहा 70–79 का पाठ ‘सेवा-धर्म’ और ‘मर्यादा-पालन’ की बुद्धि देता है: माता-पिता-गुरु-स्वामी के चरण-आज्ञा को सिर धरने की वृत्ति (दोहा 70) दृढ़ होती है, तथा लक्ष्मण-सुमित्रा प्रसंग से दास्य-भाव और विकार-त्याग का संस्कार पुष्ट होता है—जिसे गृहस्थ-धर्म में रहते हुए भी राम-आश्रय की सिद्धि माना जाता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में इस खंड के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट रखा जाता है; विशेषतः लक्ष्मण के दास्य-वाक्य (‘नाथ दासु मैं’) के बाद नाम-स्मरण को साधक-सम्पुट माना जाता है।
Ask anything about Prakarana 8 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
