राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
រសជាតិសំខាន់នៃអយោធ្យាកាណ្ឌគឺករុណា ប៉ុន្តែករុណានោះមិនមែនជាការធ្លាក់ទឹកចិត្តទេ គឺជាករុណាដែលរុងរឿងដោយពន្លឺនៃធម៌។ នៅពេលដែលពិធីរាជាភិសេកជិតមកដល់ ព្រហ្មលីលាបានកំណត់ឲ្យមាននិរទេស ដោយសារធម្មជាតិរបស់មនុស្សដូចជាកំហឹង 倔强 ការភ័យខ្លាច និងលោភៈ ត្រូវប្រឈមមុខនឹងធម្មជាតិអាទិទេពដូចជាការអត់ទោស សច្ចៈ ការសម្រេចចិត្តលះបង់ និងការសុំទោស។ នៅក្នុងផ្នែកនេះ ទល់នឹងការរឹងរូសរបស់កៃកេយី គឺពាក្យដ៏សមហេតុផលរបស់សហការីរបស់នាង បន្ទាប់មកការកន្សែងទុក្ខរបស់ប្រជារាស្ត្រ ហើយបន្ទាប់មកទៀតគឺចិត្តមាតារបស់កោសល្យា នៅក្នុងរង្វង់ទាំងបីនេះ ស្មារតីរួមរបស់អយោធ្យារំញើប។ ការដែលព្រះរាមមិនមានចិត្តលោភលើរាជបល្ល័ង្គបង្ហាញពីនិរ្គុណវៃរាគ្យ ខណៈដែលការដែលព្រះអង្គនមនស្ការនៅបាតព្រះបាទមាតាបិតាគឺភាពផ្អែមល្ហែមនៃសគុណភក្តី។ ដូច្នេះតុលសីទាសបានចាក់បញ្ចូលនិរ្គុណតត្តវៈ និងសគុណលីលាលើជំហានតែមួយ ដែលជាកន្លែងដែលការលះបង់ក្លាយជាភាសានៃការស្រឡាញ់ដ៏ខ្ពស់បំផុត។
ចៅបៃ 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
ដោយពិចារណាដូច្នេះ ចូរលះបង់កំហឹងចេញពីដួងចិត្ត ហើយកុំក្លាយជាឃ្លាំងនៃទុក្ខសោកនិងការអាម៉ាស់ ចូរប្រគល់តំណែងរាជទាយាទដល់ភរតដោយគ្រប់វិធី តែព្រះរាមមានការងារអ្វីនៅក្នុងព្រៃ ព្រះរាមមិនអត់ឃ្លាននឹងរាជសម្បត្តិទេ ព្រះអង្គជាប្រធានក្នុងធម៌និងអសកម្មចំពោះរសនៃវិស័យ ចូរឲ្យព្រះរាមចាកចេញពីវាំងហើយគង់នៅក្នុងស្រុកគ្រូ ចូរសុំពរពីព្រះរាជាជាពរទីពីរដូច្នេះ បើអ្នកមិនធ្វើតាមពាក្យដែលខ្ញុំនិយាយ នឹងមិនមានអ្វីស្ថិតក្នុងដៃអ្នកឡើយ បើអ្វីដែលអ្នកបានធ្វើគ្រាន់តែជាការលេងសើច ក៏ចូរនិយាយឲ្យបានចំហនិងឲ្យគេដឹង បុត្រដូចព្រះរាមសមសម្រាប់ព្រៃឬ ប្រជារាស្ត្រនឹងនិយាយអ្វីនឹងអ្នកពេលបានឮដូច្នេះ ចូរក្រោកឡើងឆាប់ហើយធ្វើវិធីណាមួយដែលនឹងបំបែកទុក្ខសោកនិងការអាម៉ាស់នោះចេញ
ឆន្ទ 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
ចូររកឧបាយកលដើម្បីឱ្យទុក្ខសោកនិងការអាម៉ិសនេះផុតរលត់ទៅ ហើយការពារត្រកូលរបស់អ្នក។ ចូរបង្ខំឱ្យព្រះរាមត្រឡប់មកវិញពីការចូលទៅក្នុងព្រៃ ហើយកុំលើកបញ្ហាផ្សេងទៀតឡើយ។ ដូចជាថ្ងៃដែលគ្មានព្រះអាទិត្យ រូបកាយដែលគ្មានជីវិត និងយប់ដែលគ្មានព្រះច័ន្ទ ដូច្នេះទីក្រុងអយុធ្យាគ្មានព្រះម្ចាស់របស់ខ្លួនក៏ដូច្នោះដែរ តុលសីទាសនិយាយថា។ ចូរពិចារណារឿងនេះឱ្យបានល្អនៅក្នុងចិត្ត នាង។
សោរឋា 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
មិត្តភក្តិទាំងឡាយបានផ្តល់ប្រឹក្សាដែលពិរោះក្នុងការស្តាប់ និងមានប្រយោជន៍ក្នុងលទ្ធផល តែនាងមិនបានចាប់អារម្មណ៍ ដោយសារកុពរីដែលក្រៀមក្រំគឺមន្ធរាបានបង្ហាញនាងរួចទៅហើយ
ចៅបៃ 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
នាងមិនឆ្លើយតបអ្វីទាំងអស់ អង្គុយដោយកំហឹងដែលមិនអាចទ្រាំបាននិងស្រួចស្រិច មើលទៅស្រ្តីទាំងឡាយដូចជាសត្វទីក្រហមឃ្លានឆ្អឹងមើលទៅកាន់សត្វក្តាន់ ដឹងថាជំងឺរបស់នាងនោះពុំអាចព្យាបាលបាន ពួកនាងក៏បោះបង់នាងហើយចាកចេញទៅ និយាយថា អ្នកអាក្រក់នោះមានប្រាជ្ញារឹងរូសនិងគ្មានវាសនា ព្រហ្មលិខិតបានបំផ្លាញនាងនៅពេលដែលនាងជិតនឹងគ្រងរាជ្យ នាងបានធ្វើការដែលគ្មាននរណាម្នាក់នឹងធ្វើដូច្នេះឡើយ តាមរបៀបនេះ បុរសនិងស្រ្តីក្នុងនគរតែងសោកសង្រេង ហើយស្រោចស្នេហ៍បណ្តាសាន់រាប់លានទៅលើនាងដែលអាក្រក់ ពួកគេឆេះដោយភ្លើងក្តៅគ្រាំគ្រន់ហើយដកដង្ហើមវែង មានសង្ឃឹមអ្វីក្នុងជីវិតដោយគ្មានព្រះរាម ប្រជារាស្ត្រទាំងឡាយវិបល្លាសដោយទុក្ខធំនៃការបែកបាក់ ដូចសត្វទឹកទាំងឡាយនៅពេលទឹកកំពុងស្ងួត ខណៈបុរសនិងស្រ្តីជ្រាបទៅក្នុងទុក្ខសោកជ្រាលជ្រៅ ព្រះរាមដែលជាស្តេចបានយាងទៅរាជមាតា ព្រះភក្ត្ររីករាយនិងព្រះទ័យពេញដោយការប្រាថ្នាបួនដង ការព្រួយបារម្ភបានរលាយ ដោយភ័យថាស្តេចនឹងឃាប់ទ្រង់
ទោហា 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះរាម វីរបុរសនៃរាជវង្សរឃុ ដូចជាដំរីក្មេង ហើយរាជបល្ល័ង្កដូចជាដំបូលដែលចងដំរី ពេលព្រះអង្គបានទ្រង់ជ្រាបពីការចាកចេញទៅកាន់ព្រៃ ហើយទ្រង់យល់ថាបានរួចផុត ព្រះហឫទ័យរីករាយជាខ្លាំងក្នុងព្រះឱរា
ចៅបៃ 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
រតនៈនៃរាជវង្សរាហុ ប្រកបដៃទាំងសងខាង ប្រថាប់ក្បាលចំពោះបាទព្រះមាតាដោយអំណរ។ ព្រះនាងប្រទានពរហើយឱបជាប់នឹងព្រះហឫទ័យ ហើយបង្ហូរគ្រឿងតែងនិងសំលៀកបំបាត់ជុំវិញព្រះអង្គហើយបោះបង់ជាគ្រឿងបូជា។ ព្រះមាតាបម្រើព្រះភក្ត្រម្ដងហើយម្ដងទៀត ព្រះនេត្រពេញដោយទឹកភ្នែកនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ ព្រះកាយស្រងាត់ដោយអំណរ។ ព្រះនាងឱបទុកនៅលើព្រះជង្គហើយចុះទុកនឹងព្រះហឫទ័យ រសជាតិស្នេហ៍ហូរចេញពីដោះដ៏ស្រស់ស្អាត។ សេចក្តីស្រឡាញ់និងអំណរនោះមិនអាចពណ៌នាបានឡើយ ដូចជាមនុស្សក្រក្សត្របានដល់ឋានៈនៃកុពេរ អ្នកផ្ដល់ទ្រព្យ។ មើលព្រះភក្ត្រដ៏ស្រស់ស្អាតដោយសេចក្តីអាណិត ព្រះមាតាពោលដោយពាក្យផ្អែមល្ហែម។ ចូរពោលបុត្រា មាតាសូមបូជាជីវិតដល់កូន ថ្ងៃមង្គលដែលនាំអំណរនឹងមកដល់នៅពេលណា។ កូនជាព្រំដែនដ៏ស្រស់ស្អាតនៃបុណ្យ សីលធម៌ និងសេចក្តីសុខ ជាផលនៃការកើត ដែលនាងបានឆ្អែតពេញ។
ទោហា 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
បុរស និងស្ត្រីទាំងអស់ដែលប្រាថ្នាចង់បានព្រះអង្គ បានមានការទុក្ខព្រួយយ៉ាងខ្លាំងក្នុងរបៀបនេះ ដូចជាបក្សីចាតកា និងគូរបស់វាស្រេកទឹកភ្លៀងនៃតារាស្វាទីក្នុងរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ។
ចៅបៃ 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
"កូនសំឡាញ់ ម្តាយសូម្យល់ជីវិតឱ្យកូន ចូរទៅងូតទឹកឱ្យឆាប់ ហើយញ៉ាំអ្វីផ្អែមៗដែលចិត្តកូនពេញចិត្ត" "បន្ទាប់មក កូនសំឡាញ់ ចូរទៅរកឪពុក វាម៉ោងយូរហើយ ម្តាយសូម្យល់ជីវិតឱ្យកូន" បានស្តាប់ពាក្យរបស់ម្តាយដែលពោរពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ដូចជាផ្កានៃដើមឈើសួគ៌ គឺដើមឈើនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ ដែលពោរពេញដោយទឹកឃ្មុំនៃសេចក្តីសុខ និងមានឫសគល់នៅក្នុងសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ ចិត្តរបស់រាមដូចជាសត្វឃ្មុំ មិនបានភ្លាត់ចេញទៅទីណាទៀតឡើយ ពេលទតមើលផ្កាទាំងនោះ រាមដែលជាប្រមុខនៃធម៌ បានយល់ពីផ្លូវនៃធម៌ ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ម្តាយដោយពាក្យដ៏ទន់ភ្លន់បំផុត "ឪពុកបានប្រគល់នគរព្រៃឱ្យទៅខ្ញុំ នៅទីនោះ ខ្ញុំមានកិច្ចការធំធេងដែលត្រូវធ្វើក្នុងគ្រប់ទម្រង់" "ម្តាយសូមប្រោសប្រទានព្រះបញ្ជាដោយចិត្តរីករាយ ដើម្បីឱ្យខ្ញុំអាចចូលទៅក្នុងព្រៃដោយសេចក្តីសោមនស្ស និងពរ" "សូមកុំភ័យខ្លាចដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដោយច្រឡំឡើយ ម្តាយសូមប្រោស សេចក្តីត្រេកអររបស់ខ្ញុំស្ថិតនៅលើព្រះហរទ័យរបស់ព្រះអង្គ"
ទោហា 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
គ្រប់រយៈពេលដប់បួនឆ្នាំក្នុងព្រៃធ្វើតាមព្រះបន្ទូលព្រះបិតាឲ្យបានសម្រេច ខ្ញុំនឹងត្រឡប់មកវិញ ហើយនឹងឃើញព្រះបាទទ្រង់ម្ដងទៀត សូមកុំឲ្យព្រះទ័យទ្រង់សោកស្តាយ
ចៅបៃ 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
ពាក្យក្រៀមក្រំផ្អែមល្ហឹងរបស់រាម បានចាក់ចំពោះដួងចិត្តនៃព្រះមាតាដូចជាព្រួញ លុះឮពាក្យត្រជាក់ស្ងប់ស្ងែងនោះ ព្រះនាងបានស្វិតរួញដោយការភ័យ ដូចជារុក្ខជាតិជ្វាសាដែលត្រូវភ្លៀងធ្លាក់លើក្នុងរដូវមូសុង ទុក្ខសោកក្នុងព្រះហឫទ័យមិនអាចពណ៌នាបាន ដូចជាសត្វក្ដាន់ដែលបានឮសំឡេងស្តេចសិង្ហគំរាម ព្រះនេត្រពោរពេញដោយទឹកភ្នែក ព្រះកាយញ័រគ្រឹកគ្រឹង ដូចជាត្រីដែលបានលេបនូវអាហារពុលក្នុងទឹកជំនន់ដំបូង ទ្រង់ប្រកបដោយសេចក្តីអត្ធពល ទ្រង់ប្រើសព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះរាជបុត្រ ហើយព្រះមាតាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយសំឡេងស្ទះទ្រហឹង បុត្រសំឡាញ់ អ្នកជាទីស្រឡាញ់នៃជីវិតបិតា លោកត្រេកអររាល់ថ្ងៃដែលបានឃើញអាកប្បកិរិយារបស់អ្នក លោកបានកំណត់ថ្ងៃមង្គលដើម្បីប្រគល់រាជ្យដល់អ្នក លោកបានប្រព្រឹត្តិបទល្មើសអ្វីដែលត្រូវបញ្ជាឱ្យអ្នកទៅព្រៃ បុត្រសំឡាញ់ ចូរប្រាប់ខ្ញុំនូវហេតុផលទាំងអស់ នរណាបានក្លាយជាភ្លើងដល់វង្សត្រកូលសូរ្យវង្ស
ទោហា 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
នៅពេលមើលឃើញព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះរាម បុត្ររបស់រដ្ឋមន្ត្រីបានពន្យល់ពីមូលហេតុ នៅពេលឮរឿងនោះ ព្រះនាងបាននៅស្ងៀម និងស្ថានភាពរបស់ព្រះនាងមិនអាចពណ៌នាបានទេ។
ចៅបៃ 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
នាងមិនអាចនឹងឃាត់គាត់ទុកបាន ហើយក៏មិនអាចនឹងប្រាប់គាត់ឱ្យទៅបាន ទាំងសងខាងសុទ្ធតែភ្លើងដ៏សាហាវឆេះក្នុងហឫទ័យនាង ដូចជាម្នាក់ចង់សរសេរពាក្យថាច័ន្ទ តែសរសេរជារាហូវិញ វាសនាកំណត់គឺតែងតែប្រកាន់ផ្លូវបញ្ឆោតចំពោះគ្រប់គ្នាជានិច្ច ធម៌និងសេចក្ដីស្រឡាញ់បានឡោមព័ទ្ធគំនិតនាងទាំងសងខាង ស្ថានភាពនាងក៏ក្លាយទៅជាដូចពស់ដែលមានកណ្តុរក្នុងមាត់ បើខ្ញុំឃាត់បុត្រាឱ្យនៅដោយការអង្វរ ធម៌ក៏បាត់បង់ ហើយពួកញាតិសន្តានក៏ប្រឆាំងនឹងខ្ញុំ បើខ្ញុំប្រាប់គាត់ឱ្យទៅក្នុងព្រៃ ការបាត់បង់នឹងធំធេង ព្រះមហេសីទ្រង់អស់ផ្លូវក្នុងទុក្ខសោកនៃសេចក្ដីព្រួយបារម្ភនេះ រួចស្រីដ៏មានប្រាជ្ញាបានពិចារណាពីធម៌របស់ភរិយា ហើយដឹងថាព្រះរាមនិងភរតគឺជាបុត្រដែលស្មើគ្នា ព្រះមាតារបស់ព្រះរាមដែលមានសភាពសាមញ្ញនិងស្លូតបូត ទ្រង់ប្រមូលក្បាលចិត្តដ៏ធំធេងហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលពាក្យទាំងនេះ បុត្រាអើយ ខ្ញុំសូមប្ដូរថ្វាយខ្លួនដល់អ្នក អ្នកបានធ្វើការល្អ បញ្ជារបស់បិតាគឺជាក្បួនធម៌ដ៏ប្រសើរបំផុត
ទោហា 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
ទ្រង់ត្រាស់ថានឹងប្រគល់រាជ្យឱ្យ តែបែរជាប្រគល់ព្រៃឱ្យវិញ ខ្ញុំមិនមានសោកសង្រេងសូម្បីតិចបន្តិចឡើយ តែបើគ្មានព្រះអង្គ ភរតៈ ព្រះមហាក្សត្រ និងប្រជារាស្ត្រទាំងអស់នឹងទទួលទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង
ចៅបៃ 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
បើជាបញ្ញត្តិរបស់បិតាប៉ុណ្ណោះ កូនស្នេហ៍ កុំទៅ តែចាត់មាតាឱ្យធំជាង។ តែបើទាំងបិតាមាតាបានប្រាប់ឱ្យទៅក្នុងព្រៃ ព្រៃក៏ដូចជាអយុធ្យារ៉ាយដងសម្រាប់កូន។ ទេវតានៃព្រៃនឹងជាបិតារបស់កូន ទេវីនៃព្រៃជាមាតារបស់កូន បក្សីនិងក្ដាន់នឹងបម្រើបាទព្រះហស្សរបស់កូន។ នៅទីបញ្ចប់ ស្ដេចគួរតែនៅក្នុងព្រៃ តែពេលខ្ញុំមើលវ័យក្មេងរបស់កូន ចិត្តខ្ញុំក៏សោកសង្រេង។ ព្រៃជាអ្នកមានវាសនាល្អ ហើយអយុធ្យាជាអ្នកអាប់វាសនា បើកូនដែលជាមកុដនៃវង្សរឃុទាលះបង់វា។ បើខ្ញុំនិយាយថា កូនស្នេហ៍ ចូរនាំខ្ញុំទៅជាមួយ សេចក្តីសង្ស័យអាចកើតក្នុងចិត្តរបស់កូន។ កូនស្នេហ៍ កូនជាទីស្រឡាញ់បំផុតរបស់គ្រប់គ្នា ជាជីវិតនៃជីវិតរបស់យើង ជាជីវិតនៃព្រលឹង។ ប៉ុន្តែកូននិយាយថា មាតា ខ្ញុំនឹងទៅព្រៃ ហើយពេលឮពាក្យរបស់កូន ខ្ញុំអង្គុយនិងសោកសង្រេង។
ទោហា 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
ពិចារណាដូច្នេះហើយ ខ្ញុំមិនបានប្រកាន់មានះ មិនបានបង្ហាញសេចក្តីស្រឡាញ់ក្លែងក្លាយដោយពង្រីកឱ្យលើសពីការពិតឡើយ ខ្ញុំបូជាខ្លួនឯងជាយញ្ញបវេណី សូមទទួលយកថាខ្ញុំជាម្តាយ ហើយចងចាំសេចក្តីពាក់ព័ន្ធនោះ កុំភ្លេចខ្ញុំហើយចេញទៅ
ចៅបៃ 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
សូមឲ្យទេវតាទាំងឡាយនិងបុព្វបុរសទាំងប៉ុន្មានថ្លាំងរក្សាលោក ម្ចាស់របស់ខ្ញុំ ដូចជាប្រព្រឹត្តិភ្នែកថ្លាំងរក្សាភ្នែក កាលកំណត់នៃការនិរទក៍ដូចជាទឹក ហើយបងប្អូននិងគ្រួសារជាទីស្រឡាញ់របស់លោកដូចជាត្រីក្នុងទឹកនោះ លោកជារ៉ែនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរ និងទទួលបន្ទុកនៃធម៌ ដោយពិចារណាដូច្នេះ សូមធ្វើឧបាយកលណាមួយ ដើម្បីឲ្យលោកអាចត្រឡប់មកជួបពួកគេទាំងអស់ ខណៈដែលនៅមានជីវិត ចូរទៅកាន់ព្រៃដោយសេចក្តីសុខ ខ្ញុំសូមថ្វាយបង្គំលោក ទោះបីលោកបោះបង់ចោលបំរើ បងប្អូន និងទីក្រុងទាំងមូលឲ្យក្លាយជាមនុស្សគ្មានទីពឹងក៏ដោយ ថ្ងៃនេះផលនៃកុសលដែលធ្លាប់បានសាងរបស់គ្រប់គ្នាបានអស់ហើយ ហើយវាសនាដ៏គួរឲ្យខ្លាចបានបែរផ្ទុយ សោកសង្រេងដោយវិធីផ្សេងៗ នាងបានចាប់ជាប់នឹងព្រះបាទទាំងគូ ដឹងខ្លួនឯងថាជាស្ត្រីដែលអាក្រក់វាសនាបំផុត ការដុតកំហែងដ៏ខ្លាំងក្លាដែលទ្រាំមិនបានបានរីករាលដាលក្នុងហឫទ័យរបស់នាង ការសោកសង្រេងទាំងអស់នោះមិនអាចពណ៌នាបានទេ ព្រះរាមទ្រង់លើកព្រះមាតាឡើង ហើយទ្រង់ឱបជាប់នឹងព្រះឱរា ហើយទ្រង់ត្រាស់ដោយពាក្យទន់ភ្លន់ ទ្រង់បានបំបះបំបោយព្រះនាងម្តងទៀត
ទោហា 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
លឺដំណឹងនៅពេលនោះ នាងសីតាក្រោកឡើងដោយទុក្ខព្រួយ។ នាងទៅក្រាបថ្វាយនៅជើងឈូករបស់មាតាក្មេង ដោយផ្គត់ដៃទាំងពីរ ហើយអង្គុយដោយទម្លាក់សិរសា។
ចៅបៃ 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
ម្តាយកូនប្តីបានប្រទានពរដោយពាក្យទន់ភ្លន់ តែពេលឃើញថានាងនោះល្អងដោះណាស់ ក៏មានការព្រួយបារម្ភ នាងសីតា ជាទីឃ្មុំឃ្មានៃសម្រស់ បរិសុទ្ធក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់ប្តី អង្គុយទម្លាយមុខគិតរំពឹង ព្រះបាទអធិបតីនៃជីវិតខ្ញុំប្រាថ្នាចង់ទៅកាន់ព្រៃ អ្នកមានបុណ្យណានឹងជាមិត្តរបស់ព្រះអង្គ តើជាមួយកាយនិងប្រាណទាំងពីរ ឬតែប្រាណតែម្នាក់ កិច្ចការរបស់ព្រហ្មញ្ញនោះមិនអាចដឹងបានឡើយ នាងកោរបាតដីដោយក្រចកព្រះបាទដ៏ស្រស់ស្អាត ស្បែកជើងលាន់ឮពីរោផ្អែម ដូចដែលកវីបានពណនា ដូចជាមានអំណាចសេចក្តីស្រឡាញ់ ក៏បន់សូនថា សូមព្រះបាទនាងសីតាកុំបោះបង់ពួកយើង ម្តាយរបស់រាមឃើញនាងស្រក់ទឹកភ្នែកពីភ្នែកដ៏ស្រស់ស្អាត ក៏បាននិយាយថា កូនអើយស្តាប់ សីតាមានសេចក្តីល្អងដោះណាស់ ហើយជាទីស្រឡាញ់របស់ម្តាយកូនប្តី ឪពុកកូនប្តី និងបងប្អូនទាំងអស់
ទោហា 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
បិតានៃនាងគឺព្រះបាទជនក ដួងពេជ្រក្នុងចំណោមព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយ សសុរៈនៃនាងគឺព្រះអាទិត្យនៃរាជវង្សសុរិយា ហើយស្វាមីនៃនាងជាឃ្លាំងនៃគុណធម៌និងសម្រស់ ដូចព្រះច័ន្ទចំពោះសួនផ្កាឈូកនៃរាជវង្សសុរិយា
ចៅបៃ 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
ហើយខ្ញុំក៏បានរកបានសីតាជាកូនប្រសារជាទីស្រឡាញ់ ជាសម្បត្តិនៃសោភ័ណភាព គុណធម៌ និងសីលធម៌ដ៏ស្រស់ស្អាត ខ្ញុំបានធ្វើនាងជាកូនក្រហមភ្នែក ហើយបង្កើនសេចក្ដីស្នេហ៍ ខ្ញុំបានផ្សារភ្ជាប់ជីវិតទៅនឹងជានកី ដូចវល្លិប្រាថ្នា ខ្ញុំបានថើបលាបនាងដោយវិធីច្រើនយ៉ាង ស្រោចទឹកនៃសេចក្ដីស្នេហ៍ ហើយចិញ្ចឹមបីបាត់នាង ឥឡូវនេះនាងរីករាយដើម្បីផ្កានិងផល វាសនាបានប្រឆាំងនឹងខ្ញុំ មិនអាចដឹងបានថាលទ្ធផលនឹងជាយ៉ាងណា លះគ្រែនិងទីអង្គាស នាងចូលមកក្នុងក្បាលពោះរបស់ខ្ញុំដូចជាជញ្ជាំង សីតាមិនដែលដាក់បាទនៅលើដីរឹងឡើយ ខ្ញុំបានថែរក្សានាងដូចជារុក្ខជាតិនៃជីវិត ហើយមិនដែលបង្គាប់នាងឱ្យកាត់ខ្សែប្រទីបឡើយ សីតានោះប្រាថ្នាចង់ទៅក្នុងព្រៃជាមួយនឹងអ្នក បញ្ជាគឺជាអ្វី ឱ្យព្រះអម្ចាស់នៃរាគុ បក្សីចកោរីដែលត្រេកត្រអាលក្នុងការផឹករស្មីព្រះច័ន្ទ តើអាចបង្ខំភ្នែកឱ្យងាកទៅរកព្រះភក្ត្រនៃព្រះអាទិត្យបានដោយរបៀបណា
ទោហា 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
ដំរី សិង្ហ អសុរ និងសត្វព្រៃអាក្រក់ជាច្រើនត្រាច់ចរញូរក្នុងព្រៃ ឱ្យកូន តើស្មៅជីវិតដ៏ស្រស់ស្អាតអាចសមនឹងសួនថ្នាំពិជ័យទេ
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.